De Maronitische Wereldkroniek (7) Herakleios

Herakleios en zijn zoon Konstantinos (Staatliche Münzsammlung, München)

[Dit is het zevende van tien blogjes met de vertaling van de Maronitische Wereldkroniek. Een inleiding, literatuur en een waarschuwing de vertaling niet al te letterlijk te nemen, vindt u hier.]

921 SE. ≡ okt.609/sept.610

Vanaf het jaar 921 regeerde Herakleios … zij kwamen af op de stad … voor hen lag de stad …
……
…… en de Romeinen werden verdreven uit de gebieden van Syrië en Egypte, en de Perzen beheersten het twintig jaar lang. Zoiets was al heel lang niet voorgekomen: sinds de Romeinen het hun heerschappij hadden gevestigd, nog vóór de komst van onze Heer Christus, was dit gebied door geen vreemd volk bestuurd. De Romeinen trokken zich volledig terug, tot op de dag van vandaag. Maar eer zij Degene die doet wat Hem behaagt.
Aan het begin van de heerschappij van Herakleios was er een man uit het volk van de Arabieren, wijs in zijn uiterlijk en kennis
……

Khusrau II de Overwinnaar (eigen collectie)

Commentaar
De samensteller van de Maronitische Wereldkroniek begint zijn overzicht van de regering van keizer Herakleios met een samenvatting: de Perzische koning Khusrau II de Overwinnaar had de oostelijke provincies van het Byzantijnse Rijk onder de voet gelopen en die gebieden gingen voorgoed verloren. Herakleios heroverde ze weliswaar, maar onmiddellijk daarna vielen ze in handen van de Arabieren.

De profeet Mohammed wordt hier voor het eerst genoemd en juist op dit punt bevat de tekst een lacune. Als de tekst wordt hervat, staan de Perzische troepen voor Caesarea (Kayseri). Die stad werd geplunderd.

2 Herakleios ≡ okt.611/sept.612

In het tweede jaar van Herakleios … uit Caesarea … en vocht ertegen en versloeg het … naar Perzië.
Ruzmizan trok eropuit en viel Egypte binnen, rukte vervolgens op naar Alexandrië en nam die stad in het volgende jaar in. En de Perzen heersten over het hele land.

Commentaar
De Perzische generaal Ruzmizan wordt verderop geïdentificeerd als Shahrbaraz. In 618 bezetten zijn troepen Egypte. In de tussentijd hadden ze in Jeruzalem de relikwie van het Ware Kruis bemachtigd.

935 SE. ≡ okt.623/sept.624

Herakleios, de trouwe keizer, vocht vele veldslagen tegen de Perzen en deed hun geen concessies. Hij liet zijn zoon Konstantinos op de troon plaatsnemen en droeg de stad Constantinopel aan hem over, waarna hij in het jaar 935 met het Romeinse leger oprukte naar Perzië. Daar richtte hij grote schade aan, veroverde versterkte steden
……

Commentaar
Terwijl de Perzen, die zich hadden verbonden met de Avaren, al voor de muren van Constantinopel stonden, zeilde Herakleios in 624 de Zwarte Zee in en rukte door Armenië op naar de Tigris. In het najaar van 627 versloeg hij de haastig teruggetrokken Perzische troepen bij Nineveh. De Perzische koning Khusrau kwam bij een staatsgreep om het leven en werd opgevolgd door Kavad II. In de daarop volgende drie jaren regeerden zeven koningen en twee koninginnen over het Sassanidische Rijk.

18 Herakleios ≡ okt.627/sept.628

……
… op hem en doodde hem en regeerde na hem tot het jaar 939, het achttiende jaar van Herakleios de Zuivere. Toen Kavad aan de macht was gekomen, sloot hij een wapenstilstand met de Romeinen en herstelde de grens aan de Eufraat.
De bovengenoemde [Mohammed] spande zich in onder de Arabieren en wist hen geduldig te onderrichten in zijn leer. Ze moesten zich onthouden van de valse afgoden die zij aanbaden, moesten tot de ene God bidden en moesten Hem gehoorzamen. Hij leidde hen niet naar iets afschuwelijks.
……
…… Toen de Arabieren hem gehoorzaamden en allemaal gehoor gaven aan zijn oproep……

931 SE. ≡ 10 Herakleios ≡  1 AH ≡ okt.619/sept.620

In het jaar 931, het tiende jaar van Herakleios, begint de jaartelling van de Arabieren.

Commentaar
De chroniqueur plaatst het begin van de islamitische jaartelling (AH) iets te vroeg. Het was feitelijk in de zomer van 622.

Wat betreft Kavad, koning van de Perzen, zijn heerschappij duurde niet lang en hij stierf. Zijn zoon Ardašir regeerde na hem. Op dezelfde manier voltooide zijn zoon geen jaar, waarna hij werd vermoord door Ruzmizan, die ook wel Shahrbaraz heet en na hem regeerde.

Sinds de teruggave van het Ware Kruis stond dit op de Byzantijnse munten (Bode-Museum, Berlijn)

941 SE. ≡ okt.629/sept.630

In het jaar 941, in november, keerden alle Perzen over de Eufraat terug naar het oosten, nadat ze twintig jaar in ons land hadden gewoond. In dit jaar stuurde Ruzmizan het Ware Kruis terug naar de Romeinen.

942 SE. ≡ okt.630/sept.631

In het jaar 942 …
……

944 SE. ≡ okt.632/sept.633

Vanaf het jaar 944 was Yazdgard eenentwintig jaar koning in Perzië.

Commentaar
Het einde van de bestuurscrisis in het Perzische Rijk. Yazdgard III zou regeren tot 651 (iets korter dan de chroniqueur denkt) en was de laatste vorst uit het huis er Sassaniden.

Yazdgard III (Bode-Museum, Berlijn)

942 SE. ≡ 21 Herakleios ≡ okt.630/sept.631

Mohammed, de eerste en grondlegger … van de Arabieren, stierf nadat hij tien jaar over hen had geregeerd, hen had onderwezen en zijn boek, de Koran, voor hen had geschreven, in het jaar 942, het eenentwintigste jaar van Herakleios. Daarop nam Abu Bakr zijn plaats in als koning over de Arabieren, de tweede.

Commentaar
Deze datum voor de dood van Mohammed is niet de gangbare: 630/631. In plaats daarvan is 632 genoemd. We zagen de verklaring voor de vergissing hierboven: de chroniqueur plaatste toen het begin van de islamitische jaartelling (feitelijk in 622) in 619/620.

Toen hij regeerde, verdeelde hij al zijn legers in vier divisies en stuurde ze vervolgens het land binnen, naar eigen zeggen omdat hun profeet Mohammed hun dit had opgedragen. Eén divisie van de Arabieren kwam naar Egypte, één divisie kwam naar Palestina en Syrië, één divisie naar Perzië en één divisie naar de Qatarieten.

945 SE. ≡ 24 Herakleios ≡ okt.633/sept.634

In het jaar 945, het vierentwintigste van Herakleios, arriveerden de Arabische bendes en vielen het land vanuit het zuiden binnen, waar ze grote schade aanrichtten met het zwaard en mensen gevangen namen.
Destijds commandeerde Theodoros, de broer van de keizer, het leger van de Romeinen. Hij rukte op om de Arabieren te bestrijden, maar de Romeinen leden een nederlaag en werden verslagen. Er verscheen een wonderbaarlijk teken aan de hemel  dat de toorn aangaf die door hun toedoen over de aarde zou komen.
De trouwe keizer Herakleios was in Nisibis met het leger van de Romeinen toen het vreselijke nieuws hem bereikte over de schade die de Arabieren in het zuiden hadden aangericht. Daarom stuurde hij patriciër Vahan met de sacellarius en een groot leger van de Romeinen.

Commentaar
Adrian Pirtea identificeert deze twee gevechten met die te Dathin (februari 634) en Ajnadayn (juli 634). De komeet verscheen in september.

De Yarmuk

947 SE. ≡ 26 Herakleios ≡ okt.635/sept.636

In het jaar 947, het zesentwintigste jaar van de keizer, vochten Vahan en de sacellarius tegen de Arabieren in Gabitha, en een grote menigte Romeinen sneuvelde, terwijl de rest vluchtte. Die dag werden de Romeinen door de Arabieren verslagen en hun angst duurt voort tot op de dag van vandaag. Toen de trouwe keizer Herakleios begreep wat de voortekens beduidden en wat er met de Romeinen was gebeurd, en toen hij wist dat het land voortaan aan de Arabieren toebehoorde, verliet hij Syrië en ging naar de stad Constantinopel. En de Arabieren namen het land in bezit.

Commentaar
Dit gaat over de slag aan de Yarmuk, waarin de Arabische generaal Khalid Ibn al-Walid de Byzantijnse legers versloeg en definitief uit Syrië verdreef. Kalief Abu Bakr, wiens dood in deze kroniek wordt geplaatst in 635/636, was al overleden.

Hun koning Abu Bakr stierf na vier jaar te hebben geregeerd, en Omar volgde hem op. Hij regeerde tien jaar.
De trouwe keizer Herakleios stuurde de Arabieren diverse berichten waarin hij hen vroeg om vrede, om de vlam te doven van het zwaard, dat immers zonder genade was doordrenkt met mensenbloed. Maar zij gaven geen gehoor aan zijn smeekbede, omdat zij door de Rechtvaardige zelf waren gezonden.
……
Na vier maanden te hebben geregeerd stierf hij …
…… [onbegrijpelijke passage over Heraklonas]

Herakleios en zijn twee beoogde opvolgers (Staatliche Münzsammlung, München)

Commentaar
In 641 overleed Herakleios. Hij werd opgevolgd door Konstantinos III, die al snel overleed, en de minderjarige Heraklonas, de zoon van Herakleios’ tweede vrouw. Het leger accepteerde de minderjarige niet en plaatste Konstantinos’ zoon Konstans II op de troon.

[Wordt vervolgd]

#AbuBakr #AdrianPirtea #AlexHourani #ArdaširIV #Avaren #bronnenuitgave #Herakleios #KavadII #KhalidIbnAlWalid #KhusrauIIDeOverwinnaar #Koran #MaronitischeWereldkroniek #Mohammed #Omar #Sassaniden #Shahrbaraz #slagAanDeYarmuk #WareKruis #YazdgardIII

De Maronitische Wereldkroniek (6) Catastrofe

Justinus II (Bode-Museum, Berlijn)

[Dit is het zesde van tien blogjes met de vertaling van de Maronitische Wereldkroniek. Dit deel, vrijwel zonder lacunes, beschrijft de implosie van het Byzantijnse gezag in de late zesde eeuw. Een inleiding tot deze kroniek, literatuur en een waarschuwing de vertaling niet al te letterlijk te nemen, vindt u hier.]

877 SE. ≡ okt.565/sept.566

In het jaar 877 regeerde Justinus II, een verwant van de eerste. Toen hij aantrad, betoonde hij zijn zorg voor de toestand van de kerken en schreef hij een orthodoxe geloofsbelijdenis. Die bijdrage stuurde hij naar alle provincies en hij beval dat allen die de kerk niet volgden, uit hun positie zouden worden ontheven.
Aan het begin van zijn regering was gedurende een jaar in het noorden iets te zien dat leek op een vuurkolom.

885 SE. ≡ okt.573/sept.574

In het jaar 885 kwam het conflict met de Perzen – dat met Adarmahan – tot uitbarsting. Hij overmeesterde Apameia, nam alle inwoners gevangen en deporteerde ze naar Perzië, stak de Grote Kerk in brand en verwoestte deze met alle monumenten in die stad. (Later herbouwde en renoveerde Jordanes, de plaatselijke bisschop, de kerk.) Ook andere plaatsen werden ingenomen door deze verwoestende rebel.
Op dezelfde manier richtten de leiders van de Avaren verwoestingen aan onder de Romeinen.

Commentaar
Keizer Justinus II zegde de betalingen aan de Sassaniden op waarmee zijn voorganger Justinianus rust had gekocht. Terwijl de Perzische koning Khusrau I de Onsterfelijke Ziel de grensstad Dara belegerde, stuurde hij zijn generaal Adarmahan naar het westen, waar deze in 573 Apameia innam. De invasie van de Avaren zou nog gevaarlijker blijken.

Volgens de kerkhistoricus Johannes van Efese ontwikkelde Justinus hierop een geestesziekte: hij kon onverwacht in paniek door het paleis rennen, huilde als een beest, beet zijn bedienden, verstopte zich onder zijn bed en probeerde zelfs eens uit het raam te springen.noot Johannes van Efeze, Kerkgeschiedenis 3.2-3. Het rijk werd hierna geregeerd door keizerin Sofia en Justinus’ latere opvolger, Tiberius II.

Tiberius II (Musée des Beaux-Arts, Lyon)

En keizer Justinus werd ziek … en was niet meer te genezen, en hij gaf zijn dochter aan Tiberius en liet hem regeren. Zelf heeft hij dertien jaar geregeerd.

1 Tiberius ≡ okt.579/sept.580

In het eerste jaar van Tiberius begon ook de regering van Hormizd, zoon van Khusrau. Hij zou twaalf jaar regeren.

Commentaar
Justinus II overleed op 5 oktober 578, dus vijf dagen in het nieuwe jaar 890 volgens de Seleukidische Era. Het eerste regeringsjaar van Tiberius II begon dus op 1 oktober 579, hoewel hij officieel dus al bijna een jaar en officieus zelfs nog langer aan de macht was. Hormizd IV de Turk kwam inderdaad ruwweg tegelijk aan de macht.

Hormizd IV de Turk (Bode-Museum, Berlijn)

894 SE. ≡ 4 Tiberius ≡ okt.582/sept.583

Toen Tiberius vier jaar had geregeerd en zijn dood naderde, gaf hij zijn dochter aan Maurikios, de aanvoerder van zijn leger, en liet hij hem in zijn plaats regeren in het jaar 894.

Maurikios (Metropolitan Museum of Art, New York)

9 Maurikios ≡ okt.591/sept.592

Vanaf het negende regeringsjaar van Maurikios regeerde Khusrau, zoon van Hormizd, achtendertig jaar lang in Perzië.
In deze tijd debatteerden Anastasius, de Palestijnse patriarch van Antiochië, en Eulogius, de patriarch van Alexandrië, met elkaar omwille van de waarheid.

896 SE. ≡ 2 Maurikios ≡ okt.584/sept.585

In het jaar 896, het tweede jaar van Maurikios, was in het klooster van de gezegende Sint-Maron de grote en rechtvaardige Georgios de Oudere overleden. Deze man volgde de kerk en de verwierp de leer van haar tegenstanders.

Commentaar
Ik weet niet wie deze heilige is, maar het is een interessante passage omdat ze het klooster van Sint-Maron noemt. Ten tijde van de grote oorlogen tussen eerst de Byzantijnen en Perzen en daarna Byzantijnen en Arabieren werd dit het voornaamste religieuze centrum in Syrië, dat loyaal bleef aan de monotheletistische opvattingen van keizer Herakleios – ook toen die opvattingen in het Byzantijnse Rijk werden opgegeven. Bovenstaande passage is een van de aanwijzingen dat de chroniqueur een maroniet was.

Het klooster van Sint-Maron bij de bron van de Orontes

De in de volgende passage genoemde hulp die keizer Maurikios bood aan Khusrau II de Overwinnaar dateert uit 592.

Keizer Maurikios sloot een wapenstilstand met Khusrau, koning van de Perzen. Er was grote genegenheid tussen hen, want toen de Perzen tegen zijn vader Hormizd vochten, vluchtte hij en ging naar Maurikios, die hem met grote vreugde ontving en hem het leger van de Romeinen gaf, zodat hij de Perzen in de strijd versloeg en na zijn vader regeerde.
Maurikios sloot ook een wapenstilstand met de Avaren en sloot vrede met allen die hem omringden. Dankzij zijn inspanningen versterkte hij de positie van de Romeinen. Toch kwamen zij in opstand tegen hem en doodden hem in zijn twintigste regeringsjaar. Ze maakten Fokas in zijn plaats tot keizer.

Khusrau II de Overwinnaar (Taq-e Bostan)

Commentaar
De Avaren waren sinds 583/584 steeds verder opgerukt en hadden grote delen van het Balkan-schiereiland in handen. De Slavische volken worden genoemd als Avaarse bondgenoten. Toen een epidemie het leger van de Avaren trof, kon Maurikios hen afkopen (598). De oorlog ging nadien echter verder, met aanzienlijke Byzantijnse successen, zodat het in 602/603 mogelijk was dat Maurikios’ leger zou overwinteren in Slavisch gebied. De manschappen, ongelukkig met een zo afgelegen basis, kwamen in opstand, doodden Maurikios en maakten Fokas keizer.

Mardin

Toen koning Khusrau hoorde dat de Romeinen Maurikios hadden gedood, werd hij woedend en stond hij op om wraak op hen te nemen. Hij leidde zijn leger en bereikte de stad Dara, die tussen de twee rijken lag, begon de strijd en nam Dara in. Ook viel hij Mardin aan en veroverde het. Op dezelfde manier overweldigden de Perzen tijdens de acht jaar dat Fokas regeerde, het gebied binnen de Eufraat. Niet alleen de oostelijke gebieden werden door het zwaard geteisterd, ook de gebieden ten westen van de rivier bleven dus niet gespaard.
Om het triviale conflict tussen de Blauwen en de Groenen vochten de bewoners van de steden tegen elkaar. Zo vernietigden ze zichzelf met zwaarden die scherper waren dan de zwaarden van de vijanden.
Bonosus, de tiran en vijand van het goede, met een hoogmoed die alle anderen overtrof, doodde en vernietigde elke dag vele mensen.
……

Fokas (Staatliche Münzsammlung, München)

Commentaar
Terwijl het Byzantijnse Rijk de staatsgreep van Fokas beleefde, liepen de Perzen Syrië onder de voet, rukten de Avaren opnieuw op, en waren er stedelijke conflicten. De Blauwen en de Groenen waren de aanhangers van de teams in de paardenraces. Na een lacune in de kroniek – de eerste sinds de regering van Justinianus – lezen we over de wijze waarop het Byzantijnse Rijk werd gered. In Afrika bekleedden de twee broers Herakleios en Gregoras bestuursfuncties. Hun zonen Herakleios Jr en Niketas maakten een einde aan de regering van Fokas. Herakleios Jr was de nieuwe keizer.

Er waren ook in Afrika … de naam van een van de twee was Gregoras … Niketas, en de andere heette Herakleios … keizer Fokas… Zij trokken allebei op om de keizer te vermoorden en spraken af dat de een over zee zou gaan en de ander over land, en dat degene die als eerste de stad zou binnenkomen en de keizer zou doden, zou regeren. Dus ging Herakleios over zee en Niketas over land, en Herakleios was Niketas vóór, ging de stad binnen en doodde Fokas, nadat deze acht jaar had geregeerd, en begon zijn bewind. Hij doodde de goddeloze Bonosus door steniging.
……
Anastasius
……

[Wordt morgen vervolgd]

#AdrianPirtea #AlexHourani #Apameia #Avaren #bronnenuitgave #Dara #Fokas #Herakleios #HormizdIVDeTurk #JohannesVanEfese #Justinianus #JustinusII #KhusrauIDeOnsterfelijkeZiel #KhusrauIIDeOverwinnaar #Mardin #MaronitischeWereldkroniek #Maurikios #monotheletisme #Sassaniden #SeleukidischeEra #SintMaron #TiberiusII

De Maronitische Wereldkroniek (4) Ariadne

Keizer Leo I (Louvre, Parijs)

[Dit is het vierde van tien blogjes met de vertaling van de Maronitische Wereldkroniek. Dit keer de tijd van 457 tot en met 527 na Chr., toen de keizers Leo I, Zeno I, Anastasius I en Justinus I regeerden over de Romeinse wereld. Een inleiding, literatuur en een waarschuwing de vertaling niet al te letterlijk te nemen, vindt u hier.]

769 SE. ≡ okt.457/sept.458

Tijdens het bewind van Leo vond in het jaar 769 op zondagochtend 14 maart een aardbeving plaats, en viel …

Commentaar

Deze aardbeving wordt ook vermeld in andere bronnen. De Antiocheense auteur Euagrios Scholastikos dateert de ramp op de vooravond van zondag 14 september 458,noot Evagrios, Kerkgeschiedenis 2.12. een datum die ook werkelijk kan bestaan. De samensteller van de Maronitische Wereldkroniek heeft twee dateringssystemen verward, zoals in deze periode wel vaker gebeurde. In de lacune die volgt op bovenstaand zinnetje moet het jaar 770 SE hebben gestaan: Simeon de Styliet overleed op 2 september 459.

En in dit jaar ontsliep de heilige Simeon.
……
…… zij gehoorzaamde hen en … een lange tijd tot aan het bewind van keizer Justinianus …… Leo regeerde zeventien jaar.

Commentaar
De lacuneuze tekst lijkt te verwijzen naar Ariadne, die in 467 door haar vader Leo I (r.457-474) werd uitgehuwelijkt aan Zeno I (r.474-491) en die, na het overlijden van deze echtgenoot, trouwde met Anastasius I (r.491-518).

Keizerin Ariadne (Capitolijnse Musea, Rome)

Keizerin Ariadne zorgde zo dus voor bestuurlijke continuïteit, al was de troonsbestijging van Zenon niet onomstreden. Ik heb eerder geblogd over de opstand van Basiliscus, wiens naam de samensteller van de Maronitische Wereldkroniek niet vermeldt. Zijn opstand vond plaats in 475-476.

Na hem regeerde Zeno, en tijdens zijn bewind kwam een rebel in opstand tegen Zeno. Deze werd korte tijd uit zijn ambt gezet, waarna de rebel werd gedood en Zeno aan de macht bleef …

7…9 Sel. ≡ okt.477/sept.478

En in het jaar 7…9 was er een grote hongersnood. En ook in het jaar 7… …

Commentaar
Dit kan alleen slaan op het jaar 789 in de Seleukidische Era (ofwel 477/478). Theoretisch kan ook 799 (ofwel 487/488), maar omdat het volgende jaar eveneens begint met een 7, is dat heel onwaarschijnlijk: het zou betekenen dat hetzelfde jaar tweemaal werd genoemd.

Keizer Zeno I (Bode-Museum, Berlijn)

Hierop volgt een lacune waarin zal hebben gestaan dat Ariadne in 802 (ofwel april 491) trouwde met Anastasius en hem keizer maakte. De volgende passage zou betrekking kunnen hebben op de oorlog die het Byzantijnse Rijk tussen 502 en 505 voerde met het Perzische Rijk.

…… hun heerschappij, omdat zij in vroegere tijden de omliggende landen plunderden, gevangenen namen en verwoestingen aanrichtten, en … onder het bewind van de Romeinen …… en ze bereikten de landen van het Oosten …… en soms vielen ze de steden aan.
……
…… de Romeinen …… de twee koningen … de strijd tussen de twee legers veroorzaakte grote schade.

6000 AM ≡ 19 Anastasius ≡ okt.508/sept.509

In de loop van het negentiende jaar van Anastasius werd het zesde millennium voltooid.

Commentaar
Zoals gebruikelijk hanteert de chroniqueur 25 maart 5493 v.Chr. als het moment van de schepping.

In deze periode verschenen Romanos Melodos en Jacobus van Serugh als leraren. Romanus verbleef in de stad Emesa en componeerde in het Grieks hymnen op basis van verschillende melodieën en psalmen, terwijl Jacob in Mesopotamië verschillende preken schreef in het Syrisch.

823 SE. ≡ okt.511/sept.512

In het jaar 823 vond er op 29 juni om 12 uur ’s middags een zonsverduistering plaats, en het bleef een uur lang donker.

Commentaar
Hierop volgt een beschrijving van een nieuwe fase in het conflict tussen de staatskerk en de monofysieten. Het conflict tussen Proterios, de patriarch van Alexandrië van 451 tot 457, en Timotheos II, moet behandeld zijn geweest in de lacune die ik aan het einde van mijn vorige blogje aanwees.

Keizer Anastasius I (Bode-Museum, Berlijn)

In deze periode heerste er grote onrust in de kerken en werden veel kloosters verscheurd en verdeeld, teruggaand op de onrust in Alexandrië vanwege de al eerder genoemde Proterios en Timotheos. Dit slechte zuurdeeg was weliswaar begraven, maar was in het geheim bij sommige mensen gaan groeien, en begon zich in deze periode weer te manifesteren. Het vond een voedingsbodem bij sommige monniken en bisschoppen en zelfs bij de keizer.
Nu maakten ze hun verborgen bedoelingen openbaar en begonnen ze dezelfde vuile, smerige daden in de kerken te verrichten. Iedereen, zelfs ongeletterden, kon onderricht geven! En zulke dingen gebeurden ook in de gebieden buiten het Romeinse Rijk.
De leiders van dit kwaad waren in deze periode Severus en Xenaias, de een onder de Grieken en de ander onder de Syriërs. Zij … deze dwaling. De onrust in de kerken hield aan tot de dood van keizer Anastasius. Daarna keerde de vrede terug in de kerken dankzij de keizer die na hem op de troon kwam, maar de kloosters bleven verscheurd, het schisma groeide verder en het breidt zich uit tot op de dag van vandaag.
Anastasius regeerde zevenentwintig jaar. Daarna volgde Justinus hem op de troon op.
Na een tijdje stierf de gezegende Jakob, de leraar van de Syriërs, en ook de zalige Romanos, die onder de Grieken was, was al een tijdje geleden gestorven. Sindsdien verdwenen onderwijs en kennis uit de kerken, en ook had niemand nog de ambitie om zichzelf tot volmaaktheid te scholen.

831 SE. ≡ okt.519/sept.520

In het jaar 831 was er veel sneeuw en kou, en het was vermengd met ijs, en overdag zag je de sneeuw vallen. Degenen die er de desondanks voorkeur aan gaven om te jagen … en alle bomen werden van boven tot onder beschadigd, en dit … werd gevolgd door vele …
Na dit jaar … regen. De planten op aarde verdroogden, zowel gewassen als olijven, en er waren andere ontberingen. Hierdoor ontstond er grote dorst, en vanwege de moeilijkheden die dit alles met zich meebracht, heerste er grote onrust onder de mensen.
Daar kwam nog een andere plaag bij: sprinkhanen. Het lijden van dit alles duurde zes jaar lang.

837 SE. ≡ okt.525/sept.526

Toen, in het jaar 837, op vrijdag 29 mei, was er een aardbeving in het achtste uur van de dag, en dit ook tijdens de nacht van deze dag, en Antiochië, de stad in Syrië, werd verwoest, en de meeste van haar inwoners raakten gewond, en daarmee ook Seleukeia, dat aan de kust ligt … in deze tijd.

Commentaar
De aardbeving vond feitelijk plaats op een woensdag.

Justinus I en Justinianus (Staatliche Münzsammlung, München)

Justinus regeerde negen jaar en nam zijn neef Justinianus aan als mederegent, en toen hij samen met hem negen maanden had geregeerd, stierf hij, zodat de totale duur van zijn regering een kleine tien jaar bedroeg.

[Wordt vanmiddag vervolgd]

#aardbeving #AdrianPirtea #AlexHourani #Alexandrië #AnastasiusI #Antiochië #AriadneKeizerin #bronnenuitgave #EuagriosScholastikos #JacobusVanSerugh #kloosterleven #LeoIDeThraciër #MaronitischeWereldkroniek #monofysieten #Proterios #RomanosMelodos #Sassaniden #SeleukeiaInPieria #SeleukidischeEra #SeverusVanAntiochië #SimeonDeStyliet #sprinkhaan #TimotheosII #Xenaias #ZenoI

Faits divers (48)

Zomaar een foto van Tipasa

Een nieuwe aflevering in de onregelmatig verschijnende reeks faits divers. Ik probeer altijd wat eenheid aan te brengen, wat soms lukt en soms niet, maar dit keer zijn de faits divers echt heel divers.

Egypte in Leiden

Eerst wat nieuws uit eigen land, namelijk uit ons eigen Leidse Rijksmuseum van Oudheden: de mooie expositie over het ontdekken van het oude Egypte is tot 3 mei verlengd. “Wegens succes geprolongeerd”, heet zoiets, en de tentoonstelling is inderdaad heel goed bezocht, zonder dat het onprettig druk is. Gaat dat zien dus.

De regels van een spel

Verder hebben onderzoekers vastgesteld welk spel is gespeeld op een Romeins stenen spelbord uit de collectie van het Romeins Museum (v/h Thermenmuseum) in Heerlen. Ze lieten twee door artificiële intelligentie vervaardigde computerspelers AI-agenten tegen elkaar spelen, nu eens met de regels van het ene bekende oude bordspel, dan weer met de regels van een ander oud spel. De slijtage op het stenen speelbord suggereerde een spel dat lijkt op ons Barricade, dat alleen maar de jongste loot is aan een grotere boom van blokkeerspelletjes.

De voornaamste conclusie is dus I.D.O.H.Z.O. blokkeerspelletjes, wat gewoon geinig is en ook niet méér. Het bericht haalde diverse media, die de nadruk legden op het gebruik van artificiële intelligentie; de beste uitleg vond ik hier.

Maronitische Wereldkroniek

Zo’n gereconstrueerd spel verandert ons beeld van het verleden niet, maar dat is anders met de ontdekking van nieuwe (of beter: oude) geschreven bronnen – vooral als die betrekking hebben op belangrijke maar niet goed begrepen gebeurtenissen. Bij de digitalisering van de manuscripten in het Catharinaklooster (in de Sinaïwoestijn) bleek een dertiende-eeuws Arabisch handschrift de weergave te bevatten van een oorspronkelijk in het Aramees gestelde wereldkroniek uit 713. Ze is geschreven door een maronitische christen, en dat maakt het boeiend.

De maronieten waren toen een in Syrië levende groep die het door de Byzantijnse keizer Herakleios (r.610-641) gepropageerde monotheletisme had aanvaard. Dat was in ruwweg de tijd van de grote oorlog tussen de Byzantijnen en Sassaniden (602-628). Na de Arabische Veroveringen leefden de maronieten binnen de grenzen van het Kalifaat van Damascus, waar ze vasthielden aan hun theologische opvattingen, terwijl die in het Byzantijnse Rijk werden afgezworen. De maronieten hadden daardoor een perspectief op de opkomst van de islam dat wél christelijk was maar niet volgens de keizerlijke orthodoxie. Dat maakt de tekst potentieel belangrijk.

Tot slot

Mooi interview met een van de grootste vuursteenkenners van Nederland, Jaap Beuker. Het gaat niet alleen over hem, maar ook over de herkomst van en de handel in het materiaal, en ook over de reden waarom handel in vuursteen noodzakelijk was. Verder: het wonder van zeevaart naar Helgoland.

En uiteraard gaat de sloop van de geesteswetenschappen gewoon verder. We ronden ook deze faits divers er dus maar mee af. Tradities zijn er om in ere te houden: de universiteit van Ottawa dreigde in oktober de opleiding Griekse en Romeinse studies te sluiten, kwam daarvan terug, en voert het besluit nu toch uit. Het deprimerende overzicht van sluitingen en wat dies meer zij is nog steeds hier.

En o ja: ik organiseer een dure maar echt mooie reis naar Algerije.

#ArabischeVeroveringen #artificiëleIntelligentie #Catharinaklooster #FaitsDivers #Heerlen #KalifaatVanDamascus #maronieten #MaronitischeWereldkroniek #monotheletisme #RomeinsMuseumHeerlen #Sassaniden #spel #Thermenmuseum

Manicheeërs in China

Schijf met manichese motieven (Wereldmuseum, Leiden)

Het manicheïsme is een verdwenen godsdienst uit de Late Oudheid. De stichter was de Mesopotamische profeet Mani (216-274 na Chr.), die onderwees dat het universum was verdeeld in twee strijdige kampen, de kwade materiële wereld (“de Duisternis”)  en de goede wereld van de geest (“het Licht”). Dit dualisme deelde het manicheïsme met het Perzische zoroastrisme. Daarnaast accepteerde het elementen uit het neoplatonisme, het rabbijnse jodendom, de gnosis, de hellenistische godsdiensten van Mesopotamië en het vroege christendom. Mani beschouwde zich als de Trooster (Parakleet) die in het Johannes-evangelie wordt aangekondigd.noot Johannes 14.16. Mani kende ook de Indische godsdiensten en er zijn in de manichese geschriften ook boeddhistische elementen aan te wijzen.

Van Mani naar China

Het manicheïsme ontstond in het nog jonge Sassanidische Rijk, geregeerd door een dynastie die als voorvader een belangrijke priester van Anahita had. De eerste koningen waren geen scherpslijpers en kunnen Mani’s opvattingen, die een synthese vormden van alle binnen het rijk bestaande ideeën, hebben beschouwd als nuttig om eenheid te scheppen.

Dat veranderde echter toen in 273 koning Bahram I aan de macht kwam. Deze stond onder invloed van een zoroastrische hogepriester, Kartir, die meende dat áls er dan zo nodig eenheid moest zijn, die moest uitgaan vanuit het zoroastrisme. De manicheeërs kregen daarna te maken met vervolging en Mani overleed in de gevangenis. Daar zou hij, als een soort Sokrates, in de cel gesprekken hebben gevoerd met zijn leerlingen, waarin hij hun uitlegde dat de dood voor de ware wijze iets nastrevenswaardigs is omdat de ziel dan terugkeert naar het Licht.

Mani zou twaalf apostelen hebben gehad, die het nieuwe geloof verspreidden over de rest van de wereld. Naar het Romeinse Rijk, maar ook naar het oosten. Het hielp natuurlijk dat een religie die zich baseert op eerdere godsdiensten, overal wel iets herkenbaars heeft. Een zekere Mar Ammo (d.w.z., de Aramese vorm van de christelijke naam Immanuel) bereikte al tijdens Mani’s leven het huidige Oezbekistan, dat destijds Sogdië heette. Daarvandaan verspreidde het manicheïsme zich langs de Zijderoute naar het oosten, over de Pamirbergen, naar Xinjiang en richting China. Met name tijdens de Tang-dynastie, die in 618 de macht verwierf, kregen de manicheeërs alle ruimte.

Manichese motieven

De bovenstaande metalen schijf, te zien in het Wereldmuseum in Leiden, toont vooral heel veel druiventrossen: het heilige voedsel van de manicheeërs. In de buitenring zijn deze trossen en ranken aangevuld met vogels, die golden als de brengers van vreugde en huwelijksgeluk. In de binnenring zijn leeuwen te herkennen, die de zon symboliseerden, en fabeldieren die stonden voor het Licht.

Invloed elders

Het manicheïsme heeft twee eeuwen kunnen bestaan, maar werd toen door de Chinese autoriteiten verboden. Iets dergelijks gebeurde in het westen, waar keizer Diocletianus al rond 300 na Chr. maatregelen had genomen tegen wat hij beschouwde als een on-Romeinse cultus. Evengoed waren er eind vierde eeuw nog aanhangers; geen stuk over het manicheïsme is compleet zonder de vermelding dat de christelijke kerkvader Augustinus in Karthago een tijd lang manicheeër is geweest.

Ook is een stukje over manicheïsme incompleet zolang niet is opgemerkt dat het in de zevende eeuw, dus toen het voet aan de grond kreeg in Tang-China, eveneens doorbrak in Armenië, waar de aanhangers van dit geloof bekendstaan als paulicianen, en dat de Byzantijnen hen overplaatsten naar de Balkan, waar ze bogomielen heetten, en dat zij vervolgens weer de Zuid-Franse katharen beïnvloedden. Ik noteer dit maar even, opdat u niet denkt dat ik de genreconventies niet zou kennen, maar ik voeg toe dat we over de paulicianen feitelijk helemaal niets weten en dat de overeenkomsten tussen katharen en manicheeërs weliswaar kunnen hebben bestaan, maar evengoed kunnen zijn geconstrueerd door inquisiteurs die de gelovigen het verhoor afnamen en gericht vroegen naar dualistische ideeën.

Kortom, laten we de nawerking van het manicheïsme maar negeren. Ze is veel te speculatief. Laten we ons liever beperken tot de Late Oudheid. Het toenmalige manicheïsme, dat zich uitstrekte van Karthago tot China, is immers interessant genoeg.

[Dit was het 523e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

#Augustinus #BahramI #Kartir #Mani #manicheïsme #MarAmmo #Sassaniden #Sogdië #TangDynastie #Zijderoute #zoroastrisme

Het einde van Valerianus

Valerianus (Archeologisch museum, Izmir)

Een christen zou zijn vijanden lief moeten hebben, maar een christen is ook maar een mens. Neem Lactantius. Kort nadat keizer Galerius in 311 op zijn doodsbed de christenvervolging had beëindigd en nadat diens opvolger Licinius in 313 de christenen compensatie had beloofd voor de door de vervolging toegebrachte schade, publiceerde Lactantius De dood van de vervolgers, waarin hij in geuren en kleuren beschreef hoe de vervolgers aan hun levenseinde waren gekomen. Galerius’ doodsbed zou één lange martelgang zijn geweest, maar Lactantius’ verslag zegt minder over wat er feitelijk gebeurde dan over wat de auteur de vervolger gunde (namelijk hetzelfde lot als jodenvervolger Antiochos IV Epifanesnoot  2 Makkabeeën 9.5-9.).

En dan was er keizer Valerianus, die in 253 aan de macht was gekomen in een rijk dat op dat moment in crisis verkeerde. De inflatie gierde de bocht uit. Er waren diverse opstandelingen. De mijnen waren uitgeput. Een gruwelijke epidemie – vermoedelijk iets dat leek op ebola – had al tienduizenden slachtoffers gemaakt. Barbaarse stammen, zoals de Franken en de Goten, braken door. In het oosten was een nieuwe dynastie opgestaan, de Sassaniden uit Perzië, en die was een stuk agressiever dan de eerdere Arsakiden uit Parthen; koning Shapur had Antiochië al geplunderd. De Romeinse wereld leek gedoemd.

Christenvervolging (of zoiets)

Wat had Valerianus gedaan? In plaats van kiezen voor de christelijke god, wat hij volgens Lactantius had moeten doen, had hij de christenen vervolgd. Dat moest wel verkeerd gaan.

De hedendaagse historicus wijst erop dat het met die vervolging, waarmee de keizer hoopte de relatie met de traditionele Romeinse goden te herstellen, eigenlijk wel is meegevallen. Gewone gelovigen bleven in elk geval buiten schot; alleen senatoren kwamen in de kruisharen, en dan alleen nog senatoren die oordeelden dat je Christus uitsluitend mocht vereren door tegelijk andere goden af te zweren, wat destijds (nog) niet de enige vorm van christendom was. We weten niet zeker hoe ernstig de vervolging was, al zijn in de provincies ook niet-senatoren om het leven gebracht.

Hoe dit alles ook zij: voor Lactantius was Valerianus een van de vervolgers. Zo iemand moest dus akelig aan zijn einde komen.

De ondergang van Valerianus

En jawel. In 260 raakten het Romeinse en het Perzische leger slaags in de omgeving van Edessa (het huidige Sanli Urfa). Shapur versloeg Valerianus en nam hem tijdens onderhandelingen gevangen. Dat klinkt als een schending van de diplomatieke gedragscode, maar vanuit Shapurs perspectief was Valerianus de opvolger van keizer Philippus, die zich aan Shapur had onderworpen – en dus was Valerianus een opstandige vazal, geen zelfstandig heersende keizer. Dit is afgebeeld op het beroemde reliëf in Naqš-e Rustam: Philippus onderwerpt zich aan een te paard gezeten Shapur, die Valerianus bij de hand neemt.

Naqš-e Rustam: terwijl keizer Philippus Arabs zich onderwerpt, neemt de Sassanidische koning Shapur keizer Valerianus gevangen.

Lactantius weet wat de krijgsgevangen keizer overkwam.

Telkens wanneer de Perzische koning Shapur zijn wagen of paard wilde bestijgen, beval hij de Romein zich voorover te buigen en hem zijn rug te bieden. Dan zette hij zijn voet op zijn rug en zei met een schampere lach tegen hem dat dit de werkelijke verhoudingen weergaf.noot Lactantius, De dood van de vervolgers 5.3; vert. G.J.D. Aalders.

En daar bleef het niet bij. De vernedering ging zelfs na Valerianus’ dood verder. Nadat in gevangenschap …

… een eind was gekomen aan zijn leven, werd Valerianus gevild en zijn afgestroopte huid rood geverfd om in de tempel van de goden der barbaren geplaatst te worden ter herinnering aan hun schitterende overwinning, en om aan Romeinse gezanten getoond te worden als waarschuwing een niet te groot vertrouwen te hebben in hun eigen strijdkrachten.noot Lactantius, De dood van de vervolgers 5.6; vert. G.J.D. Aalders.

En zo eindigde Valerianus, althans volgens Lactantius, als een soort opgezet dier. Het zegt vermoedelijk vooral veel over wat de christelijke schrijver, getraumatiseerd door de ingrijpende vervolging door Diocletianus en Galerius, keizer Valerianus gunde.

Tot slot

Dat het verhaal over de opgezette keizer wáár is, is niet helemaal uitgesloten, want opstandelingen werden in de Perzische wereld bij hun executie verminkt. Van de andere kant: een realistische vorst behandelde een krijgsgevangen vorst doorgaans respectvol, omdat zo iemand nog eens teruggestuurd kon worden om een burgeroorlog uit te lokken in het buurland.

De Romeinse brug bij Shushtar

Het uiteindelijke lot van Valerianus is onbekend. We weten daarentegen meer over het lot van zijn soldaten, die werden afgevoerd naar Shustar, waar ze een brug bouwden naar Romeins model, en naar Bishapur, waar ze voor Shapur een nieuwe residentie bouwden.

#CrisisVanDeDerdeEeuw #Edessa #Galerius #Lactantius #Licinius #NaqšERustam #PhilippusArabs #Sassaniden #ShapurI #Valerianus

De Kushana’s

Een Kushana-prins uit Dalverzintepa (Nationaal Museum, Tasjkent)

Het begint dus in China. Of beter, ten noorden van China. Aan het begin van de tweede eeuw v.Chr. woonden daar twee groepen nomaden. In het noordwesten waren dat de Tochaars-sprekende Yuezhi en in het noordoosten de Xiongnu. En verder was er de eeuwige trek waarmee herdersvolken westwaarts reizen, omdat je dan van het betrekkelijk droge Manchurije en Mongolië naar steeds groenere gebieden reist – over de Altai, naar de Pontische Steppe, naar de Hongaarse poesta.

En dat wil dus zeggen dat de Xiongnu westwaarts trokken en de Yuezhi voor zich uit dreven. In 176 v.Chr. kwam dit proces door een militair conflict in een stroomversnelling en de Yuezhi migreerden via het huidige Kazachstan naar Sogdië, zeg maar het huidige Oezbekistan, waar ze rond 130 v.Chr. aankwamen. Ook vestigden ze zich in Baktrië, het grensgebied tussen Oezbekistan en Afghanistan, aan weerszijden van de rivier de Oxus. Ze woonden hier te midden van een Sogdisch-Baktrisch-Perzisch-Griekse bevolking en namen het Griekse alfabet over. Opgravingen als het Oezbeekse Khalchayan en het Afghaanse Tillya Tepe documenteren het pluriforme karakter van deze wereld.

De muren van Ayaz Kala

De Kushana’s

Zoals de Xiongnu de Yuezhi voor zich uit hadden gedreven, zo dreven de Yuezhi de Saken voor zich uit, een soort Skythen, die uiteindelijk via Sakastan (Sistan in Afghanistan) naar de Punjab zouden trekken. En langs die route volgden uiteindelijk, na pakweg  30 na Chr., ook de Yuezhi, geleid door een zekere Kujula Kadfises. Hij en zijn opvolgers bouwden een groot rijk op dat zich uitstrekte vanuit Xinjiang via Sogdië en Baktrië naar Gandara, de Punjab en de Gangesvallei. U kunt het zich voorstellen als een grote C rondom Tibet. Dit rijk staat bekend als dat van de Kushana’s en het moge duidelijk zijn dat het, samen met het Parthische Rijk, de verbinding vormde tussen het Romeinse Rijk in het verre westen en Han-China in het verre oosten. Deze handelsweg staat bekend als Zijderoute.

Boeddha (Nationaal Museum, Tasjkent)

In het Kushana-rijk zou het zogeheten Mahayana-boeddhisme alle ruimte krijgen, zoals gedocumenteerd in Oezbeekse sites als Dalverzintepa, Zurmala, Kara Tepe en Fayaz Tepe, en in Pakistan in de kloosters van Mohra Moradu en Jaulian bij Taxila. Een heel vroege aanwijzing is dat het Chinese geschiedenisboek Hou Hanshu vermeldt dat een door de Yuezhi afgevaardigde diplomaat in 2 v.Chr. in de Chinese hoofdstad Chang’an les gaf over het boeddhisme. Dit bewijst dat althans een deel van de Yuezhi op dat moment al was overgegaan tot dit geloof. Toen Kujula Kadfises richting Punjab trok, trok hij geen onbekende wereld binnen, want er waren dus al religieuze contacten met India.

Kushana-munt (Bode-Museum, Berlijn)

Overigens tonen de Kushana-munten een veelvoud aan Iraanse, Indische en Griekse goden. Het zou verkeerd zijn te denken dat de Kushana’s alleen maar boeddhisten waren. Niet alleen omdat antieke overheden zelden zoiets als één staatsgodsdienst hadden, maar ook omdat mensen normaal gesproken een “dubbel geloof” hadden, wat eigenlijk gewoon wil zeggen dat je meedoet aan de gebeden in het huis waar je toevallig bent. Dat kan de ene keer boeddhistisch zijn en de volgende keer iets hindoeïstisch of Baktrisch en de derde keer iets Grieks of jaïnistisch of zoroastriaans.

Een stupa bij Mohra Moradu

Late Oudheid

Zolang in het westen de Parthen heersten, hadden de Kushana’s geen noemenswaardige vijanden, maar na 224 kwamen in Iran de Sassaniden aan de macht. Al ten tijde van Ardašir I (r.224-242) waren er conflicten en rond 260 ging Sogdië voor de Kushana’s verloren. Niet veel later liepen de Sassaniden ook Baktrië en Gandara onder de voet. (Bij de plundering van Peshawar namen ze de bedelnap van Boeddha mee, die dus nog ergens in Iran moet zijn.)

Ivoor uit Begram (Musée Guimet, Parijs)

De noordelijke gebieden vielen in handen van groepen die we gemakshalve zullen aanduiden als “Hunnen” en mogelijk verwant zijn met de Xiongnu waarmee ik dit blogje begon. Ook die migreerden naar het westen en het was dus te verwachten dat ze ooit in de gebieden zouden komen waar ze ooit de Yuezhi naartoe hadden gedreven. De rest van het Kushana-rijk (dus de Punjab, de Indusvallei en de Gangesvallei) bleven als staat nog ongeveer een eeuw overeind, tot de Hunnen noordelijk India binnenvielen.

Fayaz Tepe

De onvermijdelijke Kushana’s

De Kushana’s zijn onvermijdelijk voor wie zich met de Oudheid bezighoudt. Zoals gezegd vormen ze een cruciale schakel in het enorme Euraziatische systeem. Zij waren wat centraal was in Centraal-Eurazië. Wie reist in Oezbekistan of Pakistan komt ze steeds weer tegen, en vermoedelijk geldt dat ook voor Afghanistan en Xinjiang.

Atlanten uit het Tapa-i-kafariha-klooster

Ik zelf werd voor het eerst geconfronteerd met de Kushana-architectuur bij mijn bezoek aan Taxila-Sirsukh, waar we de enorme (door hennep overgroeide) stadsmuren zagen van een gigantische vierkante stad. We waren moe van de vlucht van Londen naar Islamabad en hadden de andere delen van Taxila al gezien. Het was al laat in de middag – en we hebben het verder maar even gelaten zoals het was. Achteraf heb ik daarvan toch wel spijt. Ik zal niet snel weer in de Punjab zijn, vrees ik, en hoewel de wereld nog zo veel wonderen voor me in petto heeft, vind ik dat ergens toch ook wel weer jammer.

#Afghanistan #ArdaširI #Baktrië #boeddhisme #ChangAn #Dalverzintepa #dubbelGeloof #FayazTepe #Gandara #Ganges #HanDynastie #HouHanshu #Hunnen #India #Indus #Jaulian #KaraTepe #Khalchayan #KujulaKadfises #KushanaS #Mahayana #MohraMoradu #Oezbekistan #Pakistan #ParthischeRijk #Punjab #Saken #Sassaniden #Sirsukh #Sogdië #Taxila #TillyaTepe #Tochaars #Xinjiang #Xiongnu #Zijderoute

Wat is een diadeem?

Alexander met een diadeem met ramshoorns (Numismatisch museum, Athene)

Het nadeel van een blog die al bijna veertien jaar loopt, is dat je weleens in herhaling moet vervallen. Ik heb weleens eerder geblogd over diademen, die voornaamste tekens van koninklijke waardigheid in de Oudheid. Zo lepelde ik een keer de mooie anekdote op dat op een dag, toen Alexander de Grote een boottochtje maakte op de Eufraat, zijn diadeem afwaaide en in het moeras belandde, en dat Seleukos die zwemmend ophaalde, waarbij hij de haarband droog hield door die op zijn eigen kruin te plaatsen. Zijn koning beloonde hem én liet hem slaan omdat hij het koninklijk attribuut had gedragen – en achteraf bleek het een voorteken van Seleukos’ koninklijke macht.

Eerst even twee voorlopers. De beroemde wagenmenner van Delfi, een van de indrukwekkendste beelden uit de Oudheid, heeft een inderdaad een haarband; een praktisch ding als je in een vierspan moet racen. Het beroemde, rond 420 v.Chr. door de beeldhouwer Polykleitos vervaardigde beeld van de Diadoumenos toont een jonge atleet die zijn haar aan het binden is – de door Winckelmann gegeven naam is een beetje een misvatting. De diadeem werd pas meer dan een gewone haarband toen de Griekse alleenheersers van Syracuse gouden kransen rond hun hoofd begonnen te binden.

De exacte betekenis van deze diademen is onbekend, maar ze suggereren dat de dragers een soort bovenmenselijke status opeisten en het respect claimden dat ook aan de goden werd betoond. Deze uitleg wordt min of meer bevestigd door de eveneens door de Syracutaanse heersers gedragen Perzische gewaden, omdat in die tijd veel Grieken (ten onrechte) meenden dat de Perzische koning door zijn onderdanen werd beschouwd als god.

De Macedonische diademen

Soortgelijke diademen zijn bekend uit de koninklijke graven in Vergina (het antiek Aigai), waar de Macedonische koningen werden begraven. Het staat vast dat koning Filippos, de vader van Alexander, goddelijke eerbewijzen heeft gekregen. Hij werd zelfs isotheos genoemd, “godgelijk”. Dat is niet hetzelfde als “god”, maar het scheelt weinig.

Nadat Alexander zijn tegenstander Darius III Codomannus had verslagen, en mogelijk eerder, droeg hij een diadeem. Het lijkt erop dat hij, als zoon van de god Ammon, hoorns had bevestigd aan zijn diadeem, zoals ook is te zien op zijn munten (zie boven). Enkele jaren later verleende hij enkele vertrouwde hovelingen het recht om eveneens een diadeem te dragen.

Hellenistische diademen

Vanaf nu was de diadeem, waarvan de uiteinden op de schouders vielen, een geaccepteerd symbool van koninklijke macht. We weten dat de Diadochen (de opvolgers van Alexander) zich als koning beschouwden vanaf het moment in 306 v.Chr. dat ze de diadeem aanvaardden. Andere heersers kopieerden het symbool, hoewel niet iedereen. We weten dat koning Kassandros van Macedonië en de koningen van Sparta de diadeem niet droegen, en dat op Sicilië ook koning Agathokles van Syracuse de diadeem weigerde. Niettemin was het object nu een gebruikelijk symbool van koninklijke macht, zoals te zien op Seleukische en Parthische munten en Sassanidische rotsreliëfs.

Rotsreliëf met de investituur van de Sasanidische koning Ardašir, die van de god Ahuramazda een diadeem krijgt.

De Ptolemaïsche heersers, die een faraonische gewoonte voortzetten, droegen een uraeus-slang op hun diadeem, boven het voorhoofd. Vanaf Ptolemaios IV Filopator (r.222-204) werd de Egyptische diadeem bovendien versierd met zonnestralen, wat lijkt te verwijzen naar het oude geloof dat de koning de beschermeling was van de zonnegod Ra.

Ook in Judea was de diadeem bekend. We weten dat diverse messiaanse leiders zich tooiden met dit voorbeeld: Simon van Peraia en de herder Athronges bijvoorbeeld. De doornenkroon die de soldaten van Pontius Pilatus aan Jezus van Nazareth gaven, was een wrede parodie op de diadeem, al gebruiken de evangelisten niet het woord diadema maar stefanos, “krans”.

Ptolemaios IV (Koninklijke bibliotheek, Brussel)

Romeinse diademen, kransen en kronen

In de Romeinse Republiek, die rabiaat anti-koningschap was, was het dragen van een diadeem onacceptabel. Toen Marcus Antonius in februari 44 v.Chr. Julius Caesar een diadeem wilde ombinden, werd de bevolking boos, en de dictator beval het voorbeeld te wijden aan de oppergod Jupiter. Toen Marcus Antonius later, na zijn huwelijk met de Ptolemaïsche koningin Kleopatra VII, werd gezien met een diadeem, veroorzaakte het evenveel verontwaardiging.

Diademen werden ook daarna vrijwel nooit gebruikt. Een keizer presenteerde zich altijd als een gewone senator, en alleen op religieuze festivals droeg hij een lauwerkrans. Pas in de vierde eeuw, toen het keizerschap een wezenlijk ander karakter had gekregen, werden diademen met diamanten en parels symbolen van keizerlijke macht. Ze staan vanaf dan op verschillende goudstukken.

De IJzeren Kroon

Een allerlaatste voorbeeld is de beroemde IJzeren Kroon van de Langobarden: feitelijk een zilveren hoepel, bedekt met gouden platen die, net als de keizerlijke diadeem, waren versierd met diamanten en parels. De kronen van latere vorsten zijn deels hierdoor geïnspireerd, en deels door de Ptolemaïsche diadeem met zonnestralen.

#Achaimeniden #Agathokles #AlexanderDeGrote #Ammon #Athronges #DariusIIICodomannus #diadeem #Diadochen #Diadoumenos #FilipposII #IJzerenKroon #JuliusCaesar #Kassandros #KleopatraVIIFilopator #koningschap #koningsideologie #Langobarden #MarcusAntonius #ParthischeRijk #PolykleitosVanSikyon #PtolemaïscheRijk #PtolemaiosIVFilopator #Ra #RomeinsKeizerschap #Sassaniden #SassanidischeRotsreliëfs #SeleukidischeRijk #SeleukosINikator #SimonVanPeraia #Syracuse #WagenmennerVanDelfi

Faits divers (32): wetenschapsnieuws, slecht en goed

Het slagveld bij Qadisiyya (©Antiquity Publications)

Een nieuwe aflevering van de onregelmatig verschijnende reeks faits divers, met deze keer twee stukjes waarmee je de Oudheid wel in het nieuws wil hebben en twee stukjes hoe het niet moet. Eerst het slechte en dan het goede nieuws.

***

Nikolaas van Myra

Op 6 december was het een kleine 1700 jaar geleden dat Nikolaas, bisschop van Myra ontsliep. En omdat over de hele wereld mensen de heilige vereren, is dat voor archeologen in Demre, zoals Myra nu heet, een buitenkans om naar publiciteit en fondsen te hengelen. Zo komt het dat er elk jaar wel een vondst wordt gemeld die zou bewijzen dat Nikolaas’ gebeente nog in Myra rust (en niet in 1087 is overgebracht naar Bari). Zo toont het museum in Antalya botfragmenten, hadden we een paar jaar geleden deze holle claim, die daarna werd herhaald, en was er nu deze flauwekul.

Eh, soldaat?

Een wonderlijk bericht uit Heerlen ofwel Coriovallum: in een graf is wat Italiaans aardewerk gevonden, waaronder een kom met de graffito FLAC. Dat kan slaan op een Romeinse eigennaam als Flaccus of Flachilla. Alternatieven zijn flaccidus (“week”, “misbaksel”) of een Germaans of Gallisch woord. De betrokken archeologen kiezen voor Flaccus en denken dat hij de eigenaar was. Tot zover snap ik het, maar dan:

Het aardewerk, dat uit Italië afkomstig is, bevestigt dat Flaccus een Romeinse soldaat was.

Dit is een non sequitur. Er ontbreekt een stukje in de redenering. Het kan waar zijn, maar niet op grond van alleen het aardewerk. Waarom geen koopman, bouwkundige of slaaf? Elders lezen we dat de man – was het een man? – mogelijk heeft meegewerkt aan de aanleg van de heerbaan van Keulen naar de Noordzee. Die weg is een puik thema, waar Robert Nouwen recentelijk een goed boek over schreef, maar deze speculatie kun je loslaten op n’importe welk vroeg graf. Ik lees ook

Volgend jaar presenteren archeologen en andere experts de eerste resultaten van het onderzoek aan het publiek.

Ik wou dat archeologen stopten met het zoeken van publiciteit vóór er een rapport is. En ik wou dat journalisten geen aandacht besteedden aan wetenschappers die hun verhaal niet af hebben. Van de limes zijn we het junk nieuws inmiddels gewend, maar van Heerlen, als hoofdstad van Romeins Nederland, verwacht je professionaliteit.

Genoeg gemopperd

Er is ook leuk nieuws. Zoals dit.

Thule

Olivier van Renswoude is al jaren bezig met het voornaamste en meest vanzelfsprekende antieke erfgoed, onze taal. Zijn website Taaldacht is een schatkamer tjokvol informatie over Germaanse woorden, en vaak zijn er koppelingen met de archeologie mogelijk: denk aan oeroude plaatsnamen, maar denk ook aan de Bataaf Imerix, de door Ptolemaios vermelde waterlopen aan de Waddenzee, de godinnen Ahuardua en Tanfana en de god Halamardus, de namen van de pre-Romeinse stammen, een geloofwaardige etymologie van Metuonis en een beschouwing over het Kolenwoud.

En nu is er een wel heel leuke toevoeging aan al dit moois, namelijk een heel plausibele verklaring voor de plaatsnaam Thule. Deze plek is vooral bekend van Pytheas van Marseille, waarover ik al vaker schreef (hier en liever niet hier maar wel daar); Thule was het verste punt van zijn reis over de Atlantische Oceaan. We weten er weinig meer van dan dat het bij het ijs lag. Van Renswoude legt nu, na wat taalkundige plaatsbepalingen, een verband met het Oud-Germaanse woord *Tūlō, “ver weg”.

Nog beter dan dat is dat de door Pytheas gegeven beschrijving van Thule als “het oord waar de zon te ruste gaat”. Omdat u en ik denken in een West-Germaanse taal – zoals gezegd ons voornaamste en meest vanzelfsprekende erfgoed – lezen we daar overheen. De uitdrukking is echter zó ingeburgerd in alle West-Germaanse talen, dat ze oeroud moet zijn. En Pytheas, voor wie dit geen vanzelfsprekende uitdrukking was, heeft die als opmerkelijk genoteerd, samen met het Germaanse woord *Tūlō.

Je kunt Thule humoristisch vertalen als Verwegistan of Afgelegië. Maar het voornaamste is dat Pytheas zijn informatie dus heeft opgedaan in een gebied waar men Germaans sprak of een daar sterk op lijkende taal.

Veldslag

Van tijd tot tijd worden oude luchtfoto’s openbaar gemaakt, waarop archeologen dan allerlei dingen ontdekken. De middeleeuwse versterkte boerderijen van West-Vlaanderen kennen we bijvoorbeeld van verkenningsfoto’s uit de Eerste Wereldoorlog. In de tussenliggende eeuw zijn allerlei akkers en velden overbouwd of door diepploegen of ruilverkaveling veranderd, en dan zijn foto’s uit 1914-1918 ineens heel nuttig. Hetzelfde geldt voor de foto’s die spionagesatellieten maakten tijdens de Koude Oorlog. Vroeg of laat worden die gedeclassificeerd, en ook dat is goud voor archeologen.

Een recent voorbeeld is de identificatie van Qadisiyya, waar een van de belangrijkste veldslagen op de overgang van Oudheid naar Middeleeuwen plaatsvond. Het Arabische leger, uitgezonden door kalief Omar, versloeg hier in 636 na Chr. het leger van de Sassanidische Perzen. De locatie, een Sassanidisch fort en een gracht zijn geïdentificeerd en later door ground truthing bevestigd. Zie de foto hierboven.

Dit lost verder geen belangrijke vragen op, maar het helpt wel om de operatie beter te begrijpen. Voer voor krijgshistorici dus.

Tot slot

Tot slot wens ik u een mooi 2025, met minder oudheidkundige aandachttrekkerij, en met meer écht nieuws. Dat kan best: kijk maar hoe Van Renswoude u stap voor stap meeneemt in zijn afwegingen, zonder dat het ergens jargon wordt, of kijk hoe het artikel over Qadisiyya de methode toelicht en uitlegt de conclusie pas klopte na ground truthing. De journalist heeft gewoon de publicatie afgewacht. Kortom: oudheidkundige voorlichting kan ook wel professioneel. En professioneler nieuws over de Oudheid, dat wens ik u van harte toe. Plus gezondheid en geluk en wereldvrede, maar dat vermoedde u al.

Morgen de oudejaarsvragen!

#ArabischeVeroveringen #Coriovallum #Demre #FaitsDivers #GermaanseTalen #groundTruthing #Heerlen #Myra #OlivierVanRenswoude #PtolemaiosVanAlexandrië #Pytheas #Sassaniden #satellietfotografie #slagBijQadisiyya #Thule

Het Rijk van de Sassaniden (1)

Shapur I (Bishapur)

Ik kondigde het al aan: in mijn reeks naar aanleiding van het handboek van De Blois en Van der Spek, Een kennismaking met de oude wereld, vandaag een stuk over de Sassaniden. Deze dynastie, die vanuit Perzië regeerde over Irak, Iran, Afghanistan en omringende gebieden, speelde een belangrijke rol in wat voor het Romeinse Rijk “de Crisis van de Derde Eeuw” heet. De Sassaniden waren echter meer dan een Angstgegner voor de Romeinen. De periode tussen 224 en 651 is ook te beschouwen als onderdeel van de geschiedenis van Voor-Azië. Een recente studie heet Re-Orientalizing the Sasanians.

De vroege Sassaniden

De naam “Sassaniden” is afgeleid van die van een Anahita-priester genaamd Sassan, die gold als de voorouder van de dynastie. De familie behoorde tot wat De Blois en Van der Spek de “grootgrondbezittende aristocratie van krijgers” noemen. Haar grootgrondbezit was in de omgeving van Firuzabad en Istakhr, dat niet ver ligt van het aloude Persepolis. Deze streek heette Persis, het Perzische kernland. Een van Sassans zonen, Papak, kwam aan het begin van de derde eeuw na Chr. in opstand kwam tegen de wettige heerser van heel Iran, de Parthische koning Artabanos IV.

De overwinning van Ardašir (Salmas)

Tot dan toe was Persis een Parthische vazal geweest, maar Papak en zijn zoon Ardašir wisten rond 224 de onafhankelijkheid te bevechten. In 226 nam Ardašir Ktesifon in, de hoofdstad van het Parthische Rijk. Vervolgens werden de lokale heersers vervangen door leden van de Sassanidische dynastie of andere bondgenoten, en daarmee waren alle Parthische vazallen omgezet in Sassanidische vazallen. Het resultaat was een staat die centraler werd bestuurd.

Er waren ook continuïteiten. Ktesifon bleef de stad waar de koningen werden gekroond en Ardašir aanvaardde de titel van “koning der koningen”, die tot dan toe gebruikt was geweest door de Parthische heerser en – eeuwen daarvoor – door de Achaimenidische heersers.

Rotsreliëf met de investituur van Ardašir (links), die de macht krijgt van Ahuramazda (rechts).

De religie van de Sassaniden

In hun inscripties omschrijven de Sassanidische vorsten zichzelf als “Mazda-aanbiddende koningen”: ze vereerden dus de oppergod Ahuramazda. Koning Ardašir verleende privileges aan de magiërs, de religieuze specialisten van het zoroastrisme, die zo grote politieke macht verwierven. Ze speelden bijvoorbeeld een rol bij de inauguratieceremonie in Ktesifon, fungeerden als rechters en als belastinginners. In de Sassanidische rotsreliëfs zien we vaak “investituurscènes”, waarin Ahuramazda, gezeten op een paard, de macht overdraagt ​​aan een koning.

Deze religieuze ideologie liet aanvankelijk weinig ruimte voor andere ideeën. De profeet Mani (216-276), die had geprobeerd het christendom, het boeddhisme en het zoroastrisme te combineren, belandde in de cel. Toen het Romeinse Rijk, de aartsvijand van het Sassanidische Rijk, steeds christelijker werd, nam in Perzië de vervolging van de christenen toe. Zoals in het Romeinse Rijk het Perzische manicheïsme werd vervolgd, zo zag men in het Sassanidische Rijk christenen als sympathisanten van een buitenlands geloof.

Paleis, Firuzabad

Shapur I

Het conflict met Rome, dat in 231 begon met gevechten aan de Eufraat, escaleerde onder Ardaširs zoon en opvolger Shapur I (r.241-272). Volgens Romeinse bronnen stelden de Sassaniden territoriale eisen: ze zouden het Achaimenidische Rijk willen herstellen en eisten alle Romeinse gebieden in Azië op. Deze claim stemt ruwweg overeen met de titel “koning van Iran en niet-Iran” maar lijkt overdreven. In feite wilde Shapur vermoedelijk vooral de gebieden terugkrijgen die ooit door de Parthen geregeerd waren geweest, waaronder Hatra en Armenië. Toekomstige oorlogen zouden zich dan ook concentreren op de regio langs de bovenloop van de Tigris. Wie deze regio beheerste, beheerste de zuidelijke toegangswegen naar Armenië en kon Romeins Syrië binnenvallen.

Zulke oorlogen waren niet nieuw. Ook de Parthen hadden met Rome gestreden om dit gebied. Het verschil was enerzijds dat de Sassaniden ernaar streefden bufferstaten te annexeren en anderzijds dat de Sassaniden er, zo schrijven De Blois en Van der Spek,

beter dan hun voorgangers in staat waren belastingen te heffen en voorraden te verzamelen en (mede daardoor) grote, sterke legers konden mobiliseren.

Om de sleutelstad Nisibis te bemachtigen, viel Shapur ook delen van Romeins Syrië aan. Toen hij Antiochië had geplunderd, was een Romeinse tegenaanval onvermijdelijk. Keizer Gordianus III viel Mesopotamië binnen en was aanvankelijk succesvol, maar sneuvelde (244). Om zijn leger te behouden moest zijn opvolger, Philippus Arabs, een weinig eervol vredesverdrag sluiten. Met enige  rechtvaardiging beweerde Shapur Philippus op de Romeinse troon te hebben geplaatst. Romeinse krijgsgevangenen werden gedwongen de stad Bishapur te bouwen, waar een rotsreliëf Shapurs triomf herdacht. Soortgelijke reliëfs zijn ook elders te zien.

Mozaïek uit Bishapur (Nationaal Museum, Teheran)

Meer Perzische successen volgden. De Romeinse keizer Valerianus werd niet alleen verslagen, hij werd zelfs gevangengenomen (260). De vernedering, weergegeven op de rotsreliëfs in Bishapur en Naqš-e Rustam, kon niet completer zijn en de gebeurtenis markeert het dieptepunt van Romes Crisis van de Derde Eeuw. Onder de keizers Odaenathus (r.261-267), Carus (r.282-283), Diocletianus (r.284-305) en Galerius (r.293-311) herstelde Rome echter zijn posities. In 298 sloten de Romeinen en de Sassaniden een vredesverdrag waarin de Perzen gebieden in het noorden van Mesopotamië opgaven.

Het oosten

Rome was niet de enige vijand van Sassanidisch Perzië. Shapur viel ook de Kushana’s aan, die regeerden over Gandara (de vallei van de rivier de Kabul) en de Punjab. De Perzen bezetten Peshawar en namen als buit onder meer de bedelnap van Boeddha mee. Die zal nog wel ergens in Bishapur zijn.

Door een Sassanidisch leger opgeworpen belegeingsdam bij Doura Europos. De mijnen, waarin ze gifgassen inzetten, lagen uiteraard onderaards.

De inkomsten van de plundering van Peshawar en Antiochië werden benut om grote stukken voordien ongebruikt land in cultuur te brengen. Er kwamen nieuwe wegen en bruggen. De Sassaniden openden handelsroutes met India en Arabië en ontwikkelden nieuwe banksystemen. Leuk weetje: ons woord cheque gaat terug op een Perzisch woord.

Zo meteen meer.

 [Een overzicht van de blogjes over het handboek oude geschiedenis is hier.]

#ahuramazda #antiochie #ardasirI #artabanosIv #bishapur #boeddha #carus #crisisVanDeDerdeEeuw #deBloisEnVanDerSpek #diocletianus #galerius #gandara #gordianusIii #handboek #hatra #istakhr #ktesifon #kushanas #mani #manicheisme #naqsERustam #nisibis #odaenathus #parthischeRijk #persis #peshawar #philippusArabs #punjab #sassaniden #sassanidischeRotsreliefs #shapurI #valerianus #zoroastrisme