De Maronitische Wereldkroniek (4) Ariadne

Keizer Leo I (Louvre, Parijs)

[Dit is het vierde van tien blogjes met de vertaling van de Maronitische Wereldkroniek. Dit keer de tijd van 457 tot en met 527 na Chr., toen de keizers Leo I, Zeno I, Anastasius I en Justinus I regeerden over de Romeinse wereld. Een inleiding, literatuur en een waarschuwing de vertaling niet al te letterlijk te nemen, vindt u hier.]

769 SE. ≡ okt.457/sept.458

Tijdens het bewind van Leo vond in het jaar 769 op zondagochtend 14 maart een aardbeving plaats, en viel …

Commentaar

Deze aardbeving wordt ook vermeld in andere bronnen. De Antiocheense auteur Euagrios Scholastikos dateert de ramp op de vooravond van zondag 14 september 458,noot Evagrios, Kerkgeschiedenis 2.12. een datum die ook werkelijk kan bestaan. De samensteller van de Maronitische Wereldkroniek heeft twee dateringssystemen verward, zoals in deze periode wel vaker gebeurde. In de lacune die volgt op bovenstaand zinnetje moet het jaar 770 SE hebben gestaan: Simeon de Styliet overleed op 2 september 459.

En in dit jaar ontsliep de heilige Simeon.
……
…… zij gehoorzaamde hen en … een lange tijd tot aan het bewind van keizer Justinianus …… Leo regeerde zeventien jaar.

Commentaar
De lacuneuze tekst lijkt te verwijzen naar Ariadne, die in 467 door haar vader Leo I (r.457-474) werd uitgehuwelijkt aan Zeno I (r.474-491) en die, na het overlijden van deze echtgenoot, trouwde met Anastasius I (r.491-518).

Keizerin Ariadne (Capitolijnse Musea, Rome)

Keizerin Ariadne zorgde zo dus voor bestuurlijke continuïteit, al was de troonsbestijging van Zenon niet onomstreden. Ik heb eerder geblogd over de opstand van Basiliscus, wiens naam de samensteller van de Maronitische Wereldkroniek niet vermeldt. Zijn opstand vond plaats in 475-476.

Na hem regeerde Zeno, en tijdens zijn bewind kwam een rebel in opstand tegen Zeno. Deze werd korte tijd uit zijn ambt gezet, waarna de rebel werd gedood en Zeno aan de macht bleef …

7…9 Sel. ≡ okt.477/sept.478

En in het jaar 7…9 was er een grote hongersnood. En ook in het jaar 7… …

Commentaar
Dit kan alleen slaan op het jaar 789 in de Seleukidische Era (ofwel 477/478). Theoretisch kan ook 799 (ofwel 487/488), maar omdat het volgende jaar eveneens begint met een 7, is dat heel onwaarschijnlijk: het zou betekenen dat hetzelfde jaar tweemaal werd genoemd.

Keizer Zeno I (Bode-Museum, Berlijn)

Hierop volgt een lacune waarin zal hebben gestaan dat Ariadne in 802 (ofwel april 491) trouwde met Anastasius en hem keizer maakte. De volgende passage zou betrekking kunnen hebben op de oorlog die het Byzantijnse Rijk tussen 502 en 505 voerde met het Perzische Rijk.

…… hun heerschappij, omdat zij in vroegere tijden de omliggende landen plunderden, gevangenen namen en verwoestingen aanrichtten, en … onder het bewind van de Romeinen …… en ze bereikten de landen van het Oosten …… en soms vielen ze de steden aan.
……
…… de Romeinen …… de twee koningen … de strijd tussen de twee legers veroorzaakte grote schade.

6000 AM ≡ 19 Anastasius ≡ okt.508/sept.509

In de loop van het negentiende jaar van Anastasius werd het zesde millennium voltooid.

Commentaar
Zoals gebruikelijk hanteert de chroniqueur 25 maart 5493 v.Chr. als het moment van de schepping.

In deze periode verschenen Romanos Melodos en Jacobus van Serugh als leraren. Romanus verbleef in de stad Emesa en componeerde in het Grieks hymnen op basis van verschillende melodieën en psalmen, terwijl Jacob in Mesopotamië verschillende preken schreef in het Syrisch.

823 SE. ≡ okt.511/sept.512

In het jaar 823 vond er op 29 juni om 12 uur ’s middags een zonsverduistering plaats, en het bleef een uur lang donker.

Commentaar
Hierop volgt een beschrijving van een nieuwe fase in het conflict tussen de staatskerk en de monofysieten. Het conflict tussen Proterios, de patriarch van Alexandrië van 451 tot 457, en Timotheos II, moet behandeld zijn geweest in de lacune die ik aan het einde van mijn vorige blogje aanwees.

Keizer Anastasius I (Bode-Museum, Berlijn)

In deze periode heerste er grote onrust in de kerken en werden veel kloosters verscheurd en verdeeld, teruggaand op de onrust in Alexandrië vanwege de al eerder genoemde Proterios en Timotheos. Dit slechte zuurdeeg was weliswaar begraven, maar was in het geheim bij sommige mensen gaan groeien, en begon zich in deze periode weer te manifesteren. Het vond een voedingsbodem bij sommige monniken en bisschoppen en zelfs bij de keizer.
Nu maakten ze hun verborgen bedoelingen openbaar en begonnen ze dezelfde vuile, smerige daden in de kerken te verrichten. Iedereen, zelfs ongeletterden, kon onderricht geven! En zulke dingen gebeurden ook in de gebieden buiten het Romeinse Rijk.
De leiders van dit kwaad waren in deze periode Severus en Xenaias, de een onder de Grieken en de ander onder de Syriërs. Zij … deze dwaling. De onrust in de kerken hield aan tot de dood van keizer Anastasius. Daarna keerde de vrede terug in de kerken dankzij de keizer die na hem op de troon kwam, maar de kloosters bleven verscheurd, het schisma groeide verder en het breidt zich uit tot op de dag van vandaag.
Anastasius regeerde zevenentwintig jaar. Daarna volgde Justinus hem op de troon op.
Na een tijdje stierf de gezegende Jakob, de leraar van de Syriërs, en ook de zalige Romanos, die onder de Grieken was, was al een tijdje geleden gestorven. Sindsdien verdwenen onderwijs en kennis uit de kerken, en ook had niemand nog de ambitie om zichzelf tot volmaaktheid te scholen.

831 SE. ≡ okt.519/sept.520

In het jaar 831 was er veel sneeuw en kou, en het was vermengd met ijs, en overdag zag je de sneeuw vallen. Degenen die er de desondanks voorkeur aan gaven om te jagen … en alle bomen werden van boven tot onder beschadigd, en dit … werd gevolgd door vele …
Na dit jaar … regen. De planten op aarde verdroogden, zowel gewassen als olijven, en er waren andere ontberingen. Hierdoor ontstond er grote dorst, en vanwege de moeilijkheden die dit alles met zich meebracht, heerste er grote onrust onder de mensen.
Daar kwam nog een andere plaag bij: sprinkhanen. Het lijden van dit alles duurde zes jaar lang.

837 SE. ≡ okt.525/sept.526

Toen, in het jaar 837, op vrijdag 29 mei, was er een aardbeving in het achtste uur van de dag, en dit ook tijdens de nacht van deze dag, en Antiochië, de stad in Syrië, werd verwoest, en de meeste van haar inwoners raakten gewond, en daarmee ook Seleukeia, dat aan de kust ligt … in deze tijd.

Commentaar
De aardbeving vond feitelijk plaats op een woensdag.

Justinus I en Justinianus (Staatliche Münzsammlung, München)

Justinus regeerde negen jaar en nam zijn neef Justinianus aan als mederegent, en toen hij samen met hem negen maanden had geregeerd, stierf hij, zodat de totale duur van zijn regering een kleine tien jaar bedroeg.

[Wordt vanmiddag vervolgd]

#aardbeving #AdrianPirtea #AlexHourani #Alexandrië #AnastasiusI #Antiochië #AriadneKeizerin #bronnenuitgave #EuagriosScholastikos #JacobusVanSerugh #kloosterleven #LeoIDeThraciër #MaronitischeWereldkroniek #monofysieten #Proterios #RomanosMelodos #Sassaniden #SeleukeiaInPieria #SeleukidischeEra #SeverusVanAntiochië #SimeonDeStyliet #sprinkhaan #TimotheosII #Xenaias #ZenoI

Ptolemaios III Euergetes in Babylon

Ptolemaios III Euergetes (Hessisches Landesmuseum, Kassel)

Oudheidkunde is de wetenschap van de dataschaarste. De meeste informatie uit de Oudheid is immers verloren. Aan de hand van een biologische parallel waarover ik het nog eens hebben zal, kunnen we vaststellen dat ongeveer 5% van alle antieke teksten over is. Je kunt de situatie dus vergelijken met vijf puzzelstukjes van een puzzel van honderd stukjes. En wat is het dus geweldig als er een zesde stukje blijkt te zijn. Daarom zijn bronpublicaties zo belangrijk: inscripties, papyri, kleitabletten. Waarbij ik meteen aanteken dat de publicatie van teksten (of archeologische vondsten) op zichzelf vanzelfsprekend geen wetenschap is; dataverwerving is geen wetenschap maar slechts een voorwaarde voor wetenschap.

Bronnenuitgave

Tot het materiaal dat de afgelopen kwart eeuw is ontsloten, behoren enkele Babylonische kronieken uit de hellenistische periode. Ik noemde de publicatie al eens eerder, ruim twee maanden geleden: Babylonian Chronographic Texts from the Hellenistic Period van de Nederlandse oudheidkundige Bert van der Spek (met een heel team van coauteurs, medewerkers en anderen). Het gaat om tweeëntwintig teksten met beschrijvingen van de gebeurtenissen die voor de stad Babylon belangrijk waren; alles bij elkaar ruim 160 bladzijden met de Babylonische tekst, een Engelse vertaling en commentaar. Daarnaast zo’n 850 pagina’s met de Astronomische Dagboeken die de basis vormen voor de in de kronieken samengevatte informatie. Het boek is zo zwaar als een baksteen.

Babylonian Chronographic Texts from the Hellenistic Period bevat ook nog zestig bladzijden met uitleg van het genre, van de conventies waarmee een spijkerschrifttekst wordt uitgegeven, van de chronologie en wat dies meer zij. Oudheidkundigen hebben geen enkel excuus om het boek niet te raadplegen – en ik maak dat punt met enige nadruk omdat oudheidkundigen met belangstelling voor het hellenisme zich meestal beperken tot de Griekssprekende wereld, terwijl spijkerschriftspecialisten ophouden als de Perzen komen. De Routledge History of the Ancient World, een vrij gerenommeerde reeks handboeken, laat het hellenisme in het Nabije Oosten simpelweg onbehandeld.

Vijf van de honderd puzzelstukjes zijn er, en dan komt er een zesde bij. Dat is op zich al leuk, maar het is natuurlijk nog leuker als het stukje ergens bij aansluit. Dan ontstaan verbanden, dan zijn we dus (per definitie) aan het verklaren en wordt het wetenschap. En dat is het geval met de Ptolemaios III-kroniek. Het klapstuk uit de collectie.

Seleukos II Kallinikos (Staatliches Münzkabinett, München)

De situatie

Wat was er aan de hand? In de zomer van 246 v.Chr. scheidde de Seleukidische koning Antiochos II Theos van zijn tweede echtgenote, Berenike, de dochter van de kort daarvoor overleden Ptolemaïsche koning Ptolemaios II Filadelfos. Anders gezegd: de pro-Egyptische hoffactie in het Seleukidische Rijk raakte uit de gratie, en een andere factie won aan invloed. Dat was de factie van Antiochos’ eerste echtgenote, Laodike. Zo’n volte-face was sowieso een ingrijpende beleidswisseling, maar het werd een ramp omdat koning Antiochos meteen daarna overleed.

Nu waren er twee koninginnen, elk met steun aan het hof, elk met steun in diverse buitenlanden.

• Enerzijds was daar Laodike, de moeder van de meteen als koning erkende Seleukos II;
• anderzijds was er Berenike, met een minderjarige zoon Antiochos.

Haar factie stond er slecht voor, maar omdat de echtscheiding zo recent was, verbleef zij nog in de hoofdstad Antiochië, terwijl de nieuwe koning Seleukos en zijn moeder Laodike ergens in het huidige Turkije verbleven. Dat bood kansen aan de aanhangers van Berenike: haar broer Ptolemaios III Euergetes, pas enkele maanden aan de macht, besloot te interveniëren.

Seleukeia

In september lanceerde hij een aanval op het Seleukidische Rijk. Zonder problemen landde hij in Seleukeia, de haven van Antiochië, waar hij enthousiast werd ontvangen. Dat lezen we althans in de papyrus die bekendstaat als FGrH 160, en het kan natuurlijk propaganda zijn. In elk geval had koning Ptolemaios zich meester gemaakt van het centrum van het Seleukidische Rijk. Zijn zus Berenike was echter zo onverstandig om in dit moment van triomf haar paleis te verlaten en werd prompt vermoord.

Oorlog

Een Egyptische inscriptie die zeker propagandistisch is, vermeldt nu:

Nadat Ptolemaios meester was geworden van het hele gebied aan deze kant van de Eufraat … stak hij de rivier over en onderwierp hij Mesopotamië, Babylonië, Sousiana, Persis, Medië en al het andere land tot Baktrië aan toe.noot OGIS 54.

Dat is ongeloofwaardig, niet alleen omdat het bizar is dat een Egyptisch leger zou kunnen oprukken door Irak en Iran tot aan het grensgebied van Afghanistan en Oezbekistan, maar ook omdat het niet in onze voornaamste andere bron staat: Appianus. Zoals de trouwe lezers van deze blog weten is hij de enige geschiedschrijver uit de Oudheid met een wetenschappelijk te noemen causaliteitsbegrip. Alleen begint hij zijn zeer korte beschrijving met iets wat vrijwel zeker niet waar is:

Laodike vermoordde Antiochos en daarna ook Berenike en haar kind.noot Appianus, Syrische Oorlogen 65.

Dit zou betekenen dat Laodike de man die net voor haar had gekozen, en van wie ze het meest profiteerde, uit de weg had geruimd. Niet plausibel. Het vervolg:

Ptolemaios III nam wraak voor deze misdaden door Laodike te doden. Hij viel Syrië binnen en rukte op tot aan Babylon.

Een opmars vanuit Syrië naar Irak is niet plausibel als je vijand zich bevindt in Turkije. Kortom, wetenschappers betwijfelden of Ptolemaios wel voorbij Antiochië was opgerukt.

De voorkant van de Ptolemaios III-kroniek (British Museum, Londen)

De Ptolemaios-kroniek

Dat verandert echter met de Ptolemaios III-kroniek, die een ooggetuigenverslag uit Babylon biedt. U leest de Engelse vertaling daar. Wat we leren is dat het leger van Ptolemaios in december 246 een stad bereikt in de buurt van Babylon, vermoedelijk Sippar, waarop de Seleukidische officieren in Babylon het koninklijke paleis in staat van verdediging brengen.

Op 9 januari 245 v.Chr. slaan de Ptolemaïsche troepen, “die gekleed zijn in ijzer en die geen ontzag hebben voor de goden”, het beleg op voor Babylon. Vier dagen later vallen ze een van de fortificaties aan, waarop allerlei mensen naar het paleis vluchten. Ze worden afgeslacht door de Ptolemaïsche soldaten die de stad zijn binnengedrongen.

Op 18 januari arriveren meer troepen, en op 20 januari betreden die de voornaamste tempel van Babylon, de Esagila. Hun commandant wordt alleen geïdentificeerd als “een bekende prins” en is vermoedelijk Xanthippos. Het is zomaar denkbaar dat dat de man is die enkele jaren eerder de Romeinse generaal Regulus had verslagen.

Gereconstrueerde paleispoort van Babylon

Na enkele offers te hebben gebracht, slaat “de bekende prins” het beleg op voor het koninklijk paleis. Een Seleukidische uitval mislukt en de belegering duurt voort. Op (vermoedelijk) 29 januari arriveren Seleukidische troepen, maar ze worden door de Ptolemaïsche soldaten afgeslagen. Daar breekt het kleitablet af, zodat we vooralsnog niet weten of ook het paleis in handen van de Ptolemaïsche troepen is gevallen.

Tot slot

Dat is misschien wat teleurstellend, maar we hebben dus een puzzelstukje erbij gekregen en het sluit mooi aan bij de weinige informatie waarover we al beschikten.

De oorlog – voor wie dat wil weten – staat bekend als de Derde Syrische Oorlog en werd al snel beslist doordat Seleukos II vanuit Turkije naar Syrië oprukte en het leger van Ptolemaios III tot de terugkeer dwong. In het vredesverdrag van 241 behield hij de Seleukidische havenstad Seleukeia.

#Antiochië #AntiochosITheos #Appianus #Babylon #BerenikeFerneforos #BertVanDerSpek #DerdeSyrischeOorlog #Eufraat #LaodikeI #PtolemaïscheRijk #PtolemaiosIIIEuergetes #SeleukeiaInPieria #SeleukidischeRijk #SeleukosIIKallinikos #Sippar #XanthipposVanLakedaimon