JanetteSpeyerAncient Rome had their own version of “ketchup”; it wasn’t tomatoes… it was fermented fish.
Garum was poured on everything, traded like gold, and then it vanished. Did it? Its flavor still lives on in unexpected places today.
#foodhistory #FoodCulture #AncientFood #Garum
https://foodculturebites.com/garum-the-ancient-roman-ketchup/
Janette SpeyerAncient Rome had their own version of “ketchup”; it wasn’t tomatoes… it was fermented fish. Garum was poured on everything, traded like gold, and then it vanished. Did it? Its flavor still lives on in unexpected places today. #foodhistory #FoodCulture #AncientFood #Garum
Posted into Food Traditions, History & Recipes @food-traditions-history-recipes-JanetteSpeyer
Jona LenderingTipasa
Tipasa, Villa aux fresquesIk heb het voorrecht nogal wat te kunnen reizen. Mijn laatste reis, per trein en bus door Spanje, waas puur vakantie. Maar de meeste reizen maak ik als reisleider en omdat ik ook het programma van zo’n reis maak, kan ik eigenlijk altijd wel iets invoegen dat ik zelf nog nooit heb gezien. Ik denk dat ik bovengemiddeld veel antieke ruïnes en archeologische musea heb bezocht, en ik zou niet goed weten wat ik de allermooiste vind – maar de Algerijnse stad Tipasa scoort hoog, heel hoog.
Het begint natuurlijk bij de locatie: aan de kust. In de hierboven afgebeelde villa moet het heerlijk wonen zijn geweest, met altijd het ruisen van de zee en een achtertuin die ook destijds overging in een bos. Dat was niet overal zo; momenteel zijn er meer bomen dan vroeger, zodat de site iets feeërieks heeft, al is het natuurlijk niet bepaald historisch verantwoord. Ik zei dat Tipasa mooi is, niet dat je er als het ware door een antieke stad wandelde. Daarvoor moet je naar Pompeii.
Afbeelding van een Romeins schip (Archeologisch museum, TIpasa)De naam Tipasa begint met een /t/, wat in de Berbertalen aangeeft dat het woord vrouwelijk is, en plaatsnamen zijn vrouwelijk. Anders gezegd: Tipasa was er al heel vroeg, want het is dus een Numidische naam. We weten dat de Feniciërs er een handelspost hebben aangelegd, maar daarover is verder weinig bekend. De Romeinse bewoning is het beste bekend.
Romeinse stad
De stad is Romeins geworden ten tijde van keizer Caligula, die in 40 na Chr. de lokale heerser uit de weg ruimde en zo de weg vrij maakte voor de vorming van de provincie Mauretania Caesariensis. Tipasa kreeg vervolgens nieuwe inwoners toen keizer Claudius er Romeinse veteranen vestigde. De stad produceerde garum, een zoute vissaus, en lijkt daardoor vrij rijk te zijn geworden. Wie nu door het bos wandelt, herkent de garumfabriek, het amfitheater, het theater, een fontein, het forum met tempels en overheidsgebouwen, en de luxe villa’s aan de kust.
Mozaïek van de gevangenen (Archeologisch museum, Tipasa)In een van de overheidsgebouwen is een beroemd mozaïek gevonden waarop enkele krijgsgevangenen staan afgebeeld. Het kan verwijzen naar een historische gebeurtenis, maar ik weet niet welke. Het kan ook betekenen dat de stad profiteerde van de slavenhandel en dat de gevangenen zijn aangeleverd door de nomaden in het achterland.
In de Late Oudheid werd Tipasa versterkt met een stadsmuur. Het amfitheater maakte daar deel van uit en bij de bouw heeft men oude grafstenen gerecycled. Daaronder was het monumentje voor Adiutor de Cananefaat. Ik heb zes jaar geleden staan stuiteren toen ik de grafsteen van onze landgenoot zag staan in het kleine plaatselijke museum.
MartyriumLate Oudheid
Zoals zoveel Romeinse steden met een internationaal netwerk kende ook Tipasa een christelijke gemeenschap. Er schijnt een inscriptie te zijn uit het jaar 238 waarop christenen zijn vermeld, maar ik weet niet welke dat kan zijn. Er is ook een kerk uit de late vierde eeuw waarin negen bisschoppen liggen begraven die leiding hadden gegeven aan de gemeenschap vóór deze kerk werd gebouwd. Uiteraard kende de stad een bloedgetuige uit de tijd van de vervolging: in dit geval een zekere Salsa van Tipasa. De legende wil dat deze jonge vrouw een heidens beeld zou hebben onthoofd en de kop in zee zou hebben gegooid, waarop ze zou zijn gestenigd. Er is een basiliek aan haar gewijd, opnieuw met uitzicht op zee. Even verderop is een martyrium.
De stad is kort voor 430 overgenomen door de Vandalen, die vervolgens oprukten naar het oosten, naar Hippo Regius en Karthago. De Byzantijnen veroverden het gebied een eeuw later, en weer een eeuw later arriveerden de Arabieren. Een normale ontwikkeling, zoals ook de rest van Tipasa’s verleden eigenlijk vrij normaal was. Wat niet normaal is: de combinatie van zee, bos en ruïnes. Zoals gezegd: een feeërieke plek.
PS
In september organiseer ik een reis naar Algerije. Er kunnen nog een stuk of drie mensen mee. De reis is kostbaar maar ik beloof u dat het land elke cent waard is.
#AdiutorDeCananefaat #Caligula #Claudius #garum #MauretaniaCaesariensis #SalsaVanTipasa #Tipasa #Vandalen
Ekwo La Loutre
PugJesusGarum - it's what Romans crave!
https://piefed.social/c/historymemes/p/1649428/garum-it-s-what-romans-crave
Who wants some FERMENTED FISH SAUCE? (Centurii-chan)
https://piefed.social/c/historymemes/p/1506693/who-wants-some-fermented-fish-sauce-centurii-chan
Elena PercivaldiStudi / Cosa si mangiava a Pompei? Dai reperti organici nuovi dati sull’allevamento e l’alimentazione nella città vesuviana
Elena Percivaldi
Tra i tanti aspetti affascinanti dell’antica Pompei, pochi sono tanto concreti e quotidiani quanto il cibo. Ora grazie alla collaborazione tra il Parco Archeologico di Pompei, l’Università della Campania Luigi Vanvitelli, La Sapienza di Roma e l’Università di York, un nuovo studio pubblicato su Scientific Reports indaga in profondità le abitudini alimentari dei pompeiani.
L’indagine prende in esame isotopi1 stabili del carbonio (δ13C) e dell’azoto (δ15N) per comprendere l’origine delle proteine e dei carboidrati consumati sia dagli esseri umani che dagli animali domestici. Il risultato è una ricostruzione inedita della filiera alimentare e delle strategie di produzione agro-zootecnica in uso a Pompei prima dell’eruzione del 79 d.C.
La ricchezza di Pompei: una miniera organica unica
Pochi siti archeologici restituiscono una tale quantità di materiale organico conservato come Pompei. L’eruzione del Vesuvio ha infatti sigillato per quasi due millenni resti animali, vegetali, semi, ossa, persino le feci, permettendo oggi di investigare aspetti concreti della vita quotidiana, come la dieta, l’allevamento e le pratiche agricole.
Datteri trovati a PompeiIl team ha analizzato i resti di 67 individui tra umani e animali (suini, ovini, caprini e cani), provenienti da contesti pompeiani già scavati negli anni precedenti, dimostrando come le metodologie moderne siano in grado di far parlare materiali raccolti anche decenni fa.
Dieta pompeiana: cereali, legumi e… non solo
Gli isotopi di carbonio indicano un consumo prevalente di piante C3, come frumento, orzo, legumi (fave, ceci, lenticchie) e ortaggi. Si tratta di specie largamente diffuse in tutto il bacino mediterraneo, adatte ai suoli vulcanici e al clima mite della Campania.
Fichi, altro ritrovamento eccezionale oggetto dello studioLa presenza di tracce di piante C4, come il miglio, suggeriscono che anche alimenti considerati “poveri” erano parte della dieta, specie per le classi meno abbienti o per il bestiame. Il miglio, poco pregiato rispetto al grano, è nutriente e si conserva facilmente: un alimento ideale in contesti urbani e militari.
Gli animali da allevamento: una gestione differenziata
Uno degli aspetti più innovativi della ricerca riguarda l’analisi isotopica degli animali da allevamento. Nei suini, in particolare, gli studiosi hanno riscontato una dieta molto varia: alcuni risultano nutriti con vegetali di tipo C4 (forse scarti alimentari o pastoni), altri con alimenti più naturali. L’ipotesi è che a Pompei esistessero allevamenti sia semi-intensivi in ambito urbano che di gestione domestica.
Una pagnotta carbonizzata trovata sul sitoDiverso il caso di capre e pecore, la cui alimentazione sembra più coerente e derivata dal pascolo all’aperto. Ciò lascia ipotizzare la presenza di allevamenti estensivi, forse praticati nelle aree collinari attorno alla città, a integrazione delle economie urbane.
La carne era davvero per tutti?
Un altro dato chiave emerge dalla distribuzione dell’azoto (δ15N), un chiaro indicatore dell’apporto proteico di origine animale nella dieta. In base a quanto emerso, i pompeiani sembra consumassero carne in maniera abbastanza regolare ma non troppo abbondante, e che preferissero quella di origine suina e ovina. Ma non tutti potevano permettersi di metterla in tavola, e anche chi ne aveva la possibilità non lo faceva tutti i giorni.
Casa del Tiaso, affresco con animali domestici e selvaticiPer le classi popolari, la fonte proteica principale restavano legumi e, con ogni probabilità, i prodotti ittici, derivanti dallo sfruttamento delle risorse acquatiche. Dati, questi, già peraltro oggetto di approfondimento nell’ambito della mostra “L’altra Pompei” tenutasi presso la Palestra Grande del sito lo scorso anno.
Leggi anche
Il mare nel piatto: pesce e garum
Le analisi confermano un consumo significativo di risorse marine. Il pesce, documentato già dalle fonti antiche e da numerosi resti ritrovati nei thermopolia, le taverne molto numerose anche a Pompei, faceva parte integrante della dieta. Lo si mangiava non solo fresco, ma anche sotto forma di garum, la celebre salsa di pesce fermentato diffusa in tutto l’Impero.
Leggi anche
I valori isotopici riscontrati nei resti dei pompeiani e dei loro animali ci confermano che il mare era una risorsa sfruttata intensamente, non solo per il commercio, ma anche per l’alimentazione quotidiana.
Il ruolo dei cani e le reti alimentari
Lo studio ha riguardato anche i cani, spesso trascurati in questo tipo di studi. I loro valori isotopici mostrano diete simili a quelle dei padroni, probabilmente dettate dalla prassi di gettar loro gli avanzi di cucina. I cani, in altre parole, mangiavano quel che mangiava il padrone, o quasi: un dato importante per ricostruire le abitudini di vita dei pompeiani e anche la loro gestione degli animali domestici.
Archeologia molecolare e futuro della ricerca
Come ha sottolineato il direttore del Parco, Gabriel Zuchtriegel, la ricerca dimostra come l’archeologia non termini affatto con lo scavo: “Grazie a tecniche come l’analisi isotopica, possiamo rielaborare materiali raccolti anche molti anni fa e ottenere dati nuovi, preziosi e imprevedibili. Pompei è un laboratorio vivo di archeologia del presente”.
Con un terzo della città ancora da scavare e grazie all’archivio di materiali organici già raccolto, il potenziale scientifico della città è ovviamente immenso. I prossimi studi potrebbero concentrarsi sulle differenze di dieta tra classi sociali, in base al genere e all’età, e chiarire anche l’impatto delle rotte commerciali sull’alimentazione urbana.
Guarda il video
https://www.youtube.com/watch?v=rnuu4ggBfYg
#alimentazioneRomana #allevamento #archeologia #archeologiaMolecolare #dietaAntica #eruzione79DC_ #garum #isotopi #legumi #pesce #pompei #studi #Vesuvio
Storie&ArcheostorieStudi / Cosa si mangiava a Pompei? Dai reperti organici nuovi dati sull'allevamento e l'alimentazione nella città vesuviana
@pompeii_parco_archeologico
#Pompei #DietaRomana #ArcheologiaMolecolare #Garum #ScienzaDelPassato #CiboAntico #Isotopi #Legumi #Pesce #ParcoDiPompei #Vanvitelli #LaSapienza #YorkUniversity
https://storiearcheostorie.com/2025/08/04/dieta-alimentazione-pompei-isotopi-allevamento/
