Een schitterend museum in Plovdiv

Soms zie ik iets dat zó tof is dat ik erover schrijven moet, zoals de museale inrichting rond de zogeheten Grote Basiliek van Plovdiv. Simpel samengevat: alles klopt. En ik ben zo enthousiast dat ik breek met mijn voornemen om, zolang ik in Bulgarije ben, geen blogjes te schrijven. Dit verhaal moet eruit, zo simpel.

Goed, wat is het? Toen ik in 2014 in Plovdiv was, zag ik bij het postkantoor een opgraving, maar ik was te moe om er lang naar te kijken; nu is daar een schitterend museum gebouwd over de grootste van twee basilieken. Die was gebouwd over een oudere tempel voor de keizercultus; elementen uit het oudere gebouw zijn gerecycled in het jongere, dat diende als de kerk van de bisschop van Plovdiv of, zoals de stad destijds heette, Filippopolis.

Mozaïeken

Een bisschopskerk ofwel kathedraal dus, gebouwd rond 390. Zo’n gebouw is op zich niet zeldzaam: in onze contreien is de basiliek in Tongeren ruwweg even oud. Maar de kerk in Plovdiv was immens, ruim drieëntachtig meter lang en vijfendertig meter breed. Overal lagen mozaïeken, en dat niet zomaar: die zijn op een gegeven moment vernieuwd, zodat er een tweede laag mozaïeken was. Meer daarover op deze website.

Er is nu een museum van twee verdiepingen, met op de begane grond dus een mozaïek van drieëntachtig meter lang en vijfendertig meter breed, niet minder, en op de bovenste verdieping delen van het daar later overheen gelegde mozaïek. Die mozaïeken behoren veelal tot de “regenboogstijl” die we wel vaker aantreffen in laatantieke mozaïeken: een combinatie van geometrische vormen die in de tweede eeuw is ontstaan in het Nabije Oosten en zich langzaam over het hele Romeinse Rijk verspreidde. Verder zijn er de nodige afbeeldingen van Heraklesknopen en Salomonknopen, zonnecirkels, klimopbladeren (symbool van Dionysos = Jahweh), granaatappels, bekervormige fonteinen (“bron des levens”). Ook zie je de nodige vogels, met de pauw op prominente plekken, omdat deze vogel (ook in heidense kringen) gold als het symbool van de wederopstanding. Ook voor wie verwend is met de mozaïeken van Zeugma, Tunesië of Piazza Armerina is Plovdiv vrij overdonderend.

Museale uitleg

Je loopt er op glazen loopbruggen overheen, en op heel veel plaatsen zijn borden met uitleg. Eén van de in een klein taalgebied moeilijke museale keuzes is of je één taal gebruikt en uitleg geeft met voldoende diepgang voor mensen met een hoge informatiebehoefte, of dat je tweetalig informeert en je vooral richt op een groot publiek. Kies je voor het tweede, dan heb je weliswaar meer inkomsten maar stoot je de sleuteldoelgroep van je af; kies je voor het eerste, dan zal de sleuteldoelgroep je signaal versterken, veranker je de informatie en volbreng je als museum je culturele missie. Met een oppervlak van tweemaal drieëntachtig bij vijfendertig meter is dit in Plovdiv geen dilemma: je kunt overal tweetalige bordjes neerzetten – er is ruimte genoeg!

Op die borden worden ook vergelijkingen met andere opgravingen gemaakt en is verder informatie over de vorm van de christelijke eredienst in de vijfde en zesde eeuw. Dat Plovdiv lange tijd een ariaanse bisschop had, en zelfs een ariaanse synode organiseerde die was gericht tegen de staatskerk, wordt ook netjes uitgelegd. De verdiepende informatie gaat heel ver: er is zelfs gedetailleerde ornithologische informatie over de afgebeelde vogels. Hier gaan kunstgeschiedenis, archeologie en biologie hand in hand. Ook is er uitleg van de techniek van het maken van mozaïeken en bioarcheologische informatie over de ruim driehonderd skeletten die vanaf de zevende eeuw zijn begraven in de laatantieke kerk. Heel netjes vind ik de zerk die was geplaatst voor de herbegraven menselijke resten.

Uiteraard is er uitleg van wat archeologen doen. Of beter: er is enige uitleg, want de vitrine met troffels, kwasten, meetlint en kompas is nogal wat lullig. De feitelijke verdieping zit in de uitleg van de wijze waarop de basiliek is ontdekt, in uitleg van de wijze waarop het gebouw in 2015-2019 is opgegraven en geconserveerd, en in de vragen die er zijn voor de toekomst. Net zoals in het Archéoforum in Luik worden de dilemma’s getoond: wil je het nabijgelegen bisschoppelijk paleis ook opgraven, en zo ja, moet daarvoor dan een moderne kerk worden gesloopt?

Kortom

Afgezien van de lullige vitrine met kwasten en troffels is dit een perfecte museale inrichting. Ik vergat nog te zeggen dat er wel een digitale reconstructie is van hoe de kerk er ooit uitzag, maar dat geluidseffecten (denk aan een gereconstrueerd-authentieke uitvoering van antieke hymnen) genadiglijk afwezig zijn, zodat het museum ook toegankelijk is voor mensen met hyperacusis. Dat alles toegankelijk is met een rolstoel, spreekt vanzelf.

Samenvattend: de Grote Basilica in Plovdiv overtreft de stoutste verwachtingen en dwingt een blogger om zijn voornemen om, zolang hij op reis is, geen blogjes te schrijven, te laten varen. Sommige dingen móet je gewoon delen.

Tipasa

Ik heb het voorrecht nogal wat te kunnen reizen. Mijn laatste reis, per trein en bus door Spanje, waas puur vakantie. Maar de meeste reizen maak ik als reisleider en omdat ik ook het programma van zo’n reis maak, kan ik eigenlijk altijd wel iets invoegen dat ik zelf nog nooit heb gezien. Ik denk dat ik bovengemiddeld veel antieke ruïnes en archeologische musea heb bezocht, en ik zou niet goed weten wat ik de allermooiste vind – maar de Algerijnse stad Tipasa scoort hoog, heel hoog.

Het begint natuurlijk bij de locatie: aan de kust. In de hierboven afgebeelde villa moet het heerlijk wonen zijn geweest, met altijd het ruisen van de zee en een achtertuin die ook destijds overging in een bos. Dat was niet overal zo; momenteel zijn er meer bomen dan vroeger, zodat de site iets feeërieks heeft, al is het natuurlijk niet bepaald historisch verantwoord. Ik zei dat Tipasa mooi is, niet dat je er als het ware door een antieke stad wandelde. Daarvoor moet je naar Pompeii.

De naam Tipasa begint met een /t/, wat in de Berbertalen aangeeft dat het woord vrouwelijk is, en plaatsnamen zijn vrouwelijk. Anders gezegd: Tipasa was er al heel vroeg, want het is dus een Numidische naam. We weten dat de Feniciërs er een handelspost hebben aangelegd, maar daarover is verder weinig bekend. De Romeinse bewoning is het beste bekend.

Romeinse stad

De stad is Romeins geworden ten tijde van keizer Caligula, die in 40 na Chr. de lokale heerser uit de weg ruimde en zo de weg vrij maakte voor de vorming van de provincie Mauretania Caesariensis. Tipasa kreeg vervolgens nieuwe inwoners toen keizer Claudius er Romeinse veteranen vestigde. De stad produceerde garum, een zoute vissaus, en lijkt daardoor vrij rijk te zijn geworden. Wie nu door het bos wandelt, herkent de garumfabriek, het amfitheater, het theater, een fontein, het forum met tempels en overheidsgebouwen, en de luxe villa’s aan de kust.

In een van de overheidsgebouwen is een beroemd mozaïek gevonden waarop enkele krijgsgevangenen staan afgebeeld. Het kan verwijzen naar een historische gebeurtenis, maar ik weet niet welke. Het kan ook betekenen dat de stad profiteerde van de slavenhandel en dat de gevangenen zijn aangeleverd door de nomaden in het achterland.

In de Late Oudheid werd Tipasa versterkt met een stadsmuur. Het amfitheater maakte daar deel van uit en bij de bouw heeft men oude grafstenen gerecycled. Daaronder was het monumentje voor Adiutor de Cananefaat. Ik heb zes jaar geleden staan stuiteren toen ik de grafsteen van onze landgenoot zag staan in het kleine plaatselijke museum.

Late Oudheid

Zoals zoveel Romeinse steden met een internationaal netwerk kende ook Tipasa een christelijke gemeenschap. Er schijnt een inscriptie te zijn uit het jaar 238 waarop christenen zijn vermeld, maar ik weet niet welke dat kan zijn. Er is ook een kerk uit de late vierde eeuw waarin negen bisschoppen liggen begraven die leiding hadden gegeven aan de gemeenschap vóór deze kerk werd gebouwd. Uiteraard kende de stad een bloedgetuige uit de tijd van de vervolging: in dit geval een zekere Salsa van Tipasa. De legende wil dat deze jonge vrouw een heidens beeld zou hebben onthoofd en de kop in zee zou hebben gegooid, waarop ze zou zijn gestenigd. Er is een basiliek aan haar gewijd, opnieuw met uitzicht op zee. Even verderop is een martyrium.

De stad is kort voor 430 overgenomen door de Vandalen, die vervolgens oprukten naar het oosten, naar Hippo Regius en Karthago. De Byzantijnen veroverden het gebied een eeuw later, en weer een eeuw later arriveerden de Arabieren. Een normale ontwikkeling, zoals ook de rest van Tipasa’s verleden eigenlijk vrij normaal was. Wat niet normaal is: de combinatie van zee, bos en ruïnes. Zoals gezegd: een feeërieke plek.

PS

In september organiseer ik een reis naar Algerije. Er kunnen nog een stuk of drie mensen mee. De reis is kostbaar maar ik beloof u dat het land elke cent waard is.

𝗟𝗶𝗰𝗵𝗮𝗮𝗺 𝗛𝗲𝗶𝗹𝗶𝗴𝗲 𝗧𝗵𝗲𝗿𝗲𝘀𝗶𝗮 𝗼𝗽𝗻𝗶𝗲𝘂𝘄 𝗼𝗽𝗴𝗲𝗴𝗿𝗮𝘃𝗲𝗻, 𝘁𝗲𝗻𝘁𝗼𝗼𝗻𝗴𝗲𝘀𝘁𝗲𝗹𝗱 𝗶𝗻 𝗦𝗽𝗮𝗮𝗻𝘀𝗲 𝗯𝗮𝘀𝗶𝗹𝗶𝗲𝗸

Voor het eerst in ruim honderd jaar wordt het lichaam van de Heilige Theresia weer tentoongesteld. Gelovigen hebben zich verzameld in de basiliek van het Spaanse Alba de Tormes, om een glimp op te vangen van de beschermheilige die overleed in 1582. Na al die...

https://www.rtl.nl/nieuws/buitenland/artikel/5508711/lichaam-sint-teresa-nog-intact

#HeiligeTheresia #opgegraven #basiliek