#DesideriusErasmus

In ironischer Überzeichnung lässt Erasmus „seine“ #Weltherrscherin #Stultitia (= #Albernheit, #Torheit, #Einfalt), die sich mit ihren Töchtern #Eigenliebe, #Schmeichelei, #Vergesslichkeit, #Faulheit und #Lust (den sog. #Todsünden) die Welt untertan gemacht hat, sich loben, und zielt dabei mit rhetorischer Eleganz auf die #Dummheiten und #Laster der Menschen.
https://de.wikipedia.org/wiki/Lob_der_Torheit

eine einfältige, törichte Person = #Nazi
https://de.wikipedia.org/wiki/Nazi

Vrijblijvende science-fiction

De Amerikaanse auteur Gore Vidal vindt dat Life from Golgotha behoort tot zijn beste werk, maar hij vormt een minderheid. De meeste critici oordeelden dat de ouwe rot niet echt op dreef was in zijn exuberante verhaal over tijdreizigers die in Jeruzalem de kruisiging van Jezus bijna in het honderd laten lopen. Toch moet je Vidal nageven dat hij het komisch potentieel van een tijdreis volledig uitbuit. Dat kun je niet zeggen van de imitatie van de Amerikaanse satire die Piet Meeuse schreef. Het kraaien van de haan wil de lezer maar niet aan het lachen krijgen – en dat is dodelijk voor een boek waarin het belang van humor een centrale rol speelt.

Meeuse en Vidal

De imitatie ligt er duimendik bovenop: evangelische christenen uit de nabije toekomst willen beelden van de kruisiging, er worden tijdreizen gemaakt, Jeruzalem en Efese vormen het decor, Jezus en Judas zijn niet wie we denken dat ze zijn, de relatie tussen geweld en religie komt aan bod, Paulus blijkt de historische waarheid niet te kennen en de eigenlijke vertelling eindigt met een ironische cliffhanger waarbij de lezer al weet wat er zal gebeuren, maar de personages niet. Toch is Het kraaien van de haan een voldoende creatieve kopie om niet te hoeven doorgaan voor plagiaat, want zelfs al is de substantie identiek, de uitwerking is anders.

Zo vermijdt Meeuse een fout van Vidal. Waar deze wel heel gemakkelijk aanneemt dat religie van nature gewelddadig is – zijn Jezus is bepaald onsympathiek – stelt Meeuse tenminste de vraag waarom religie zo vaak ontaardt in fanatisme. Die vraag is goed en zijn antwoord vormt een sleutelscène in het boek, namelijk het punt waar de wegen van Judas en Jezus uit elkaar gaan:

Ik weet dat ik daarover lang heb liggen nadenken die nacht en dat ik tot de conclusie kwam dat dat de achilleshiel was van ieder ‘waar geloof’: het kon zichzelf niet relativeren. Daarom … liepen religieuze conflicten altijd uit op haat en bloedvergieten. De irrationele zekerheid van het geloof voelde zich bedreigd door de lach, want lachen was een soort exorcisme: een heilzame kramp waardoor alle valse zekerheden schoksgewijs werden uitgedreven.

Humor

Helaas is dit antwoord – waar geloof laat zich niet door humor relativeren – even sympathiek als onjuist. Sympathiek, want humor is inderdaad wat mensen menselijk maakt. Onjuist omdat de generalisatie verkeerd is. Immers, veel geloofsvirtuozen wisten dat menselijke kritiek de ervaring van het goddelijke nooit zou aantasten. Erasmus en Gandhi zijn voorbeelden, en voor Meeuses boek is de Mishna relevant: een kloeke collectie rabbijnse wijsheid, waarin discussies regelmatig worden afgerond met een witz. Het zijn juist mensen zónder onwankelbaar geloof die niet tegen een grapje kunnen en de Aries Boomsma dezer wereld eruit schoppen bij de EO.

Het is jammer dat Meeuses hoofdpersoon geen overtuigend antwoord biedt op een vraag die aandacht verdient, en helaas heeft het boek meer zwaktes. Het citaat hierboven toont bijvoorbeeld al dat antwoorden expliciet worden verwoord. Meeuse laat weinig over aan de verbeelding van de lezer en dat maakt het verhaal nogal voorspelbaar. Als aan het begin van Het kraaien van de haan de ik-figuur, zo’n twintig jaar na de gebeurtenissen in Jeruzalem, een indrukwekkende vrouw terugziet, weet de lezer meteen wie dat is – en op blz.69 blijkt dat vermoeden te kloppen. Als het apparaat waarmee tijdreizen mogelijk is zoek blijkt, weet je onmiddellijk wie daar achter zit. De volgende zeven pagina’s uitleg zijn overbodig.

Vrijblijvendheid

Maar het echte probleem is de vrijblijvendheid van het boek. Het eeuwige probleem met fictie is dat het de lezer alleen aan het denken zet als de beschreven wereld geloofwaardig is. Dat zou in dit geval moeten betekenen dat Meeuse de figuur van Jezus van Nazaret adequaat portretteert, maar in plaats daarvan schetst de schrijver een beginnend christendom zoals men het zo’n veertig jaar geleden reconstrueerde.

Alleen Mel Gibson lijkt in onze tijd nog te denken dat de historische Jezus iets anders kan zijn geweest dan een joodse Jezus, en iedereen die de krant een beetje bijhoudt, weet dat bij zo’n joodse Jezus de uitleg van de Wet centraal moet staan. Niets daarvan bij Meeuse. Misschien is dat omdat joodse wetuitleg vaak geestig is – denk aan de grappige juridische drogreden in Johannes 8.17-18 – en dus onbruikbaar voor een schrijver die een Jezus wil schetsen zonder humor.

Er zijn meer plaatsen waar Meeuses kennis uit de tijd is. De overspelige vrouw uit Johannes 8.1-8 is bij hem Maria Magdalena (staat er gewoon niet); de zeloten spelen een belangrijke rol (de stroming ontstond pas dertig jaar na Jezus). Het is allemaal niet vreselijk erg, maar als Meeuse zich had verdiept in de joodse Jezus – en veel meer dan de opiniebladen bijhouden was daar niet voor nodig – zou hij een geloofwaardiger wereld hebben geschetst. Dan had hij een boek geschreven dat niet alleen zinvolle vragen opwierp, maar die ook met gezag beantwoordde. Het is alsof je Jesus Christ Superstar hoort: je weet dat het allemaal niet zo is geweest, en dus heeft het geen relevantie.

Gekke fouten

Wat overblijft is een redelijk spannend boek met enkele mooie personages. Door het gebrek aan urgentie ga je echter letten op fouten waar je anders overheen zou hebben gelezen. Waarom zouden joodse kolonisten de El-Aksamoskee opblazen? Ligt de Rotskoepel niet meer voor de hand? Is het werkelijk denkbaar dat een classicus nog moet ontdekken dat in de Oudheid religie automatisch politiek was? Waarom de simplistische tegenstelling tussen religie en wetenschap als vertrekpunt genomen, terwijl de eigenlijke discussie alweer een eeuw gaat tussen enerzijds gelovigen en wetenschappers die menen dat hun kenwijzen geen raakvlakken hebben en anderzijds gelovigen en wetenschappers die menen dat dit wel zo is?

Erger is dat er niet één geslaagde grap in zit. Vidal wist het komisch potentieel van een tijdreis beter uit te buiten door Jezus een kerk te laten binnenwandelen, Paulus de follow-up-mail te laten uitvinden en een van de personages te laten opmerken dat Pilatus wel wat leek op David Bowie. Vidal voert zichzelf ten tonele als bewoner van Rome en schetst een zelfportret dat even vilein is als zijn portret van Jezus. De Amerikaanse schrijver ontziet niets en niemand, en boeit daardoor méér. Piet Meeuse mag dan sympathieke dingen zeggen over het belang van humor, het is  Gore Vidal die begrijpt hoe humor werkt.

[Deze recensie verscheen eerder op Recensieweb.]

#DesideriusErasmus #GoreVidal #historischeRoman #JesusChristSuperstar #JezusVanNazaret #MahatmaGandhi #MelGibson #Mishna #PietMeeuse #roman

On October 31 1517, Martin Luther posted his 95 Theses to the door of the Castle Church in Wittenberg.

I find the humanist Erasmus much more congenial than Luther, so I regret that the failure of a humanist inspired internal reform of the church empowered fanatics both Protestant and Roman Catholic .

Neither Rome nor Geneva but...

Image - Portrait of Erasmus of Rotterdam Writing -- Hans Holbein the Younger -- 1523

#MartinLuther #ReligiousHistory #History #Reformation #DesideriusErasmus
#Erasmus #Luther #EarlyModern #Humanism

Vragen rond de jaarwisseling (3)

Ik nodigde u onlangs uit om vragen te stellen voor het lijstje “Vragen rond de jaarwisseling” van 2024. De eerste zes vragen beantwoordde ik hier, de volgende zes daar, en hier zijn er nog eens zes.

13. Hoe gradueel ging het klassieke Latijn als voertaal uit West-Europa over in de Romaanse talen?

Voor zover ik weet ligt er een probleem met onze data: we hebben alleen geschreven teksten. Uiteraard bevatten die regelmatig opmerkingen over de spreektaal, maar de schrijftaal kennen we wel beter dan de dagelijkse omgangstaal. Het klassieke Latijn en het klassieke Grieks bleven lang in gebruik omdat dit de talen waren waarmee de elites met elkaar communiceerden. Ze hadden een positie die vergelijkbaar is met het hedendaagse standaard-Arabisch.

Ondertussen waren er in de spreektaal wel degelijk ontwikkelingen. Het gesproken Latijn in Numidië zal anders zijn geweest dan het gesproken Latijn in de Lage Landen, omdat in de ene provincie de vroege Berbertalen invloed hadden, terwijl in het Rijnland Gallische en Germaanse invloeden waren. We hebben een paar aanwijzingen voor de spreektaal. In onze contreien kende men een /h/-achtige klank die de Romeinen niet kenden en op verschillende manieren weergaven. De bewoners van Zuid-Holland heetten dus Cananefaten en Hiananefaten. De Hauhae, “hooghemers” ofwel de bewoners van de terpen en wierden, werden op deze manier Chauken.

In de vijfde eeuw viel de eenheids-schrijftaal weg. Wat daarna in inscripties geschreven wordt, staat veel dichter bij de spreektaal. Het Latijnse novem, “negen”, heeft dan zijn laatste medeklinker al verloren en is al op weg naar het Franse neuf. Evengoed waren er literaire auteurs die een Latijn schreven dat een Cicero zou hebben begrepen.

Of de ontwikkeling gradueel of snel verliep, is moeilijk te zeggen omdat ontwikkelingen binnen de spreektalen in de eerste Romeinse eeuwen eeuwenlang moeilijk kenbaar zijn, als het ware bedekt door de Latijnse schrijftaal. In de vijfde eeuw zijn er echter zeker verschillen en vanaf de negende eeuw zijn die voldoende scherp om hedendaags Frans te herkennen – bijvoorbeeld in de Straatsburger Eden.

Tot slot: het was een spel van enerzijds een natuurlijke ontwikkeling van de spreektaal en anderzijds het vasthouden aan oude taalvormen. Dat laatste gebeurde deels omdat mensen netjes voor de dag wilden komen en dus vasthielden aan klassieke vormen (zoals autochtone Nederlanders het verschil tussen mannelijke en vrouwelijke vormen handhaven als correct Nederlands), en deels omdat die vormen waren ingeburgerd. Vooral veel gebruikte werkwoorden bevatten daardoor overblijfselen van oudere taalfasen, eigenlijk een soort archaic survivals.

14. Behoorden de vroege Friezen bij de Vikingen in Engeland?

Of we zo precies kunnen zijn, weet ik niet, maar een recente expositie in het Fries Museum in Leeuwarden maakt wel duidelijk dat ook de bewoners van het laatantieke/vroegmiddeleeuwse kustgebied zich aansloten bij de Vikingen. Meer informatie daar.

15. Welke andere publicisten zijn er die net zoals Erasmus de klassieke bronnen grondig en systematisch bestudeerd hebben?

Erasmus had allerlei collega’s, zoals Cornelis Gerritsz en Reinier Snoy, die allebei over de Bataven hebben gepubliceerd. Ook Gerard Geldenhouwer schreef daarover. Zij leefden in de zestiende eeuw en zijn verantwoordelijk voor het “Gelderse geschiedbeeld”, waarin de Bataven gelden als voorlopers van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Janus Dousa is verantwoordelijk voor het misverstand dat het Lugdunum op de Peutingerkaart Leiden zou zijn.

Iets eerder leefden Alexander Hegius en Rudolf Agricola, die zich bezighielden met het Grieks, een taal die maar weinig West-Europeanen in de vijftiende eeuw beheersten. Kortom, Erasmus was de enige niet.

16. Waarom wordt een monumentaal gebouw uit de Middeleeuwen, bijvoorbeeld een kathedraal, hersteld en een monumentaal gebouw uit de Oudheid, bijvoorbeeld een tempel, niet?

Ik denk dat het is omdat kathedralen over het algemeen nog wel overeind staan en vaak ook nog in gebruik zijn. Als de Notre Dame afbrandt, restaureer je die. Maar antieke tempels, tja: het zijn al eeuwenlang ruïnes, we kennen ze niet anders. Ik denk ook niet dat er iemand is die die abattoirs wil heropenen.

17. Hebt u een mening over reconstructies van schedels, geraamtes of andersoortige restanten van mensen?

In zo’n gezichtsreconstructie komen diverse soorten informatie samen. Om te beginnen de schedel zelf. Omdat we weten hoe dik de huid en de gezichtsspieren zijn, kunnen ze redelijke benaderingen geven van de vorm van het gelaat. Er zijn zulke goede gezichtsreconstructies van bijvoorbeeld onbekende moordslachtoffers gemaakt, dat de nabestaanden de overledene herkenden, en forensisch onderzoek mogelijk werd.

Het tweede soort informatie komt uit de rest van het geraamte. Als iemand zwaarlijvig was, heeft dat sporen nagelaten in de vorm van vergroeide botten en kapotte knieën. Hieruit zijn conclusies te trekken over het vet in het gezicht, dus of mensen een onderkin of andere vetlagen hadden.

Dan is er het DNA. Daarmee kunnen we tegenwoordig uitspraken doen over de kleur van de huid en de ogen. Dat gezichtsreconstructies van prehistorische en antieke mensen tegenwoordig donkerder worden vervaardigd, is geen politieke correctheid, maar gebaseerd op feiten. Vermoedelijk zou het Rijksmuseum van Oudheden de reconstructie van de zestienjarige Sensaos die bovenaan dit stukje staat, tegenwoordig donkerder maken.

Hoewel er dus verbetering is, blijven er subjectieve aannames. Het RMO gaf onlangs uitleg over de keuzes bij de gezichtsreconstructie van Sensaos. De keuze voor nogal volle lippen was gebaseerd op het gegeven dat haar moeder een Nubische naam had, dus uit Oost-Afrika, waar mensen tegenwoordig zulke lippen hebben. Haar kaaklijn lijkt daarentegen meer West-Afrikaans. Het fysisch antropologisch bewijs conflicteerde hier dus met het naamkundig bewijs en welke keuze je ook maakt, ze is subjectief.

18. Hoe herken je een degelijk/goed “publieksgeschiedenisboek”?

Moeilijk te zeggen, omdat er diverse manieren zijn om het publiek aan te spreken. Je hebt de eerste lijn, waarin we de feiten presenteren, zoals de boeken van Bart Van Loo. En je hebt de tweede lijn, waarin we mensen in een staat van vertrouwdheid brengen met het wetenschappelijk proces, zoals ik probeer in mijn boek Oudheidkunde is een wetenschap. En zo zijn er meer verschillen. Het is lastig te zeggen wat boeken goed maakt.

Aanwijzingen dat een boek slecht is, zijn er wel: denk aan een literatuurlijst zonder Franse of Duitse literatuur. En als het gaat over de Oudheid: een classicus die geen archeoloog raadpleegt en vice versa. Auteurs die geen meelezers noemen, hebben onvoldoende zelfkritiek. Maar dit spreekt natuurlijk vanzelf.

Voor straks: fijne jaarwisseling! Voor morgen: gelukkig nieuw jaar!

Erasmus Rotterdamilainen täyttäisi tänään 577 vuotta, ellei kuolemaa olisi, https://fi.wikipedia.org/wiki/Erasmus_Rotterdamilainen

Mahtaako tunnetuimpana pidetty teos Tyhmyyden ylistys vuodelta 1509 kuvata kuinkakin hyvin nykyaikaa, muutettavia muutellen, https://fi.wikipedia.org/wiki/Tyhmyyden_ylistys? Ainakin kuuluu olleen vaikea kääntää, https://kiiltomato.net/critic/erasmus-rotterdamilainen-tyhmyyden-ylistys/.

Tuossa kirja englanniksi, https://sourcebooks.fordham.edu/mod/1509erasmus-folly.asp, ja tuossa latinaksi, jos ketä kiinnostaa tutustua, https://la.wikisource.org/wiki/Moriae_encomium

#erasmus #DesideriusErasmus #birthday #tyhmyys #viisaus #wisdom