De Iberiërs (1)

Ik heb op deze blog al redelijk vaak geschreven over de Iberiërs. Dat is een wat onhandige term, want ze slaat van oorsprong op de bewoners van het zuidoosten van Spanje, en kreeg later een tweede betekenis: alle bewoners van het Iberische Schiereiland, dus met inbegrip van de Tartessiërs in Andalusië, de Lusitaniërs langs de Oceaankust en alle andere groepen. Ik wil nu de eerste definitie volgen: de antieke bewoners van de huidige regio’s Valencia en Murcia.

Een eigen archeologische cultuur is aan te wijzen vanaf het midden van de zesde eeuw v.Chr. Die lijkt voort te komen uit de eerdere IJzertijdculturen, maar verschilt daarvan doordat er inmiddels handelscontacten waren met Fenicische en Griekse kooplieden. De eersten zaten ook wat verder naar het zuidwesten en hadden tevens contact met Tartessos, terwijl de laatsten wat noordelijker zaten en daar contact hadden met de diverse Keltische volken.

Archaïsch en klassiek Iberisch

Archeologen onderscheiden drie fasen in de Iberische cultuur. In de archaïsche tijd, zeg maar tussen 550 en 425 v.Chr., werden de genoemde contacten gelegd. De Iberiërs pasten elementen uit de cultuur van de nieuwkomers in hun eigen levenswijze in: stenen sculptuur (vaak met oosterse voorbeelden – we zouden het een oriëntaliserende stijl kunnen noemen), een paar technieken om metaal te bewerken, de draaischijf voor het pottenbakken, steeds stedelijker huizen in steeds stedelijker nederzettingen (zoals Elche), en ook diverse soorten schrift. We kunnen elke tekst lezen, maar we begrijpen de taal niet. We weten niet eens of het Iberisch een Indo-Europese taal is.

De tweede, klassieke fase duurt ongeveer twee eeuwen, waarin de Feniciërs steeds meer plaatsmaken voor de Karthagers, wat overigens niet ontzettend anders is. Ik vermoed dat naast de Grieken ook Etruskische kooplieden aankwamen – het zou iets verklaren over de despotes hippon waarover ik al eens blogde. De sculptuur wordt wat natuurgetrouwer en het aardewerk, dat tot dan toe versierd was met lijnen en gestempelde geometrische vormen, wordt verrijkt met geschilderde afbeeldingen van dieren en planten. Ik blogde al eens over een kruik met een afbeelding van een zeeslag. We zien ook meer en meer luxe importstukken uit alle delen van de mediterrane wereld.

Romeins Iberisch

In het jaar 218 v.Chr. nam de Karthaagse generaal Hannibal de Iberische havenstad Arse in, die de Romeinen kenden als Saguntum: het begin van de Tweede Punische Oorlog. In enkele jaren tijd namen de Romeinen eerst alle Griekse en daarna alle Karthaagse posities over. Nu begon de derde fase van de Iberische cultuur, die we hellenistisch zouden kunnen noemen. Dit was een tijd van enorme artistieke variatie. Het aardewerk was ronduit prachtig en er kwamen allerlei nieuwe vormen, zoals de kalathos, die wat lijkt op een ondersteboven geplaatste hoge hoed.

Hoewel sommige Iberische steden al munten sloegen, gebaseerd op de Karthaagse standaard, werden ze pas in deze fase echt populair, en bovendien aangepast aan de Romeinse denarius. Zoals altijd bleef ruilhandel vanzelfsprekend; munten dienden alleen voor speciale transacties, zoals de betaling van soldaten die streden in de Romeinse oorlogen tegen de bewoners van het binnenland, of voor de afdracht van de belasting die de nieuwe heersers quasi-onvermijdelijk aan de Iberiërs oplegden.

[Iberiërs zijn zó interessant dat dit blogje wordt vervolgd. En ik organiseer volgend jaar een reis naar de regio, lees maar hier.]

Vijf broden, twee vissen

Een van de bekendste verhalen uit het Nieuwe Testament, waarover ik op zondagen nogal eens blog, is dat over de wonderbaarlijke broodvermenigvuldiging. Het zijn overigens twee verhalen over twee gebeurtenissen, beide te vinden bij Marcus: het eerste verhaal speelt zich af in de omgeving van het Meer van Galilea, en het tweede in de Dekapolis.noot Marcus 8.1-10. Daarover een andere keer meer, vandaag het verhaal in Galilea.

Dat begint ermee dat Jezus en enkele volgelingen naar een afgelegen plek varen, waar ze echter geen rust vinden, maar worden opgewacht door een grote menigte. Jezus “voelde medelijden met hen,” schrijft Marcus, “want ze waren als schapen zonder herder” – een echo van Jezus’ missie om de verloren schapen van Israël terug te halen.

Hij onderwees hen langdurig. Toen er al veel tijd was verstreken, kwamen zijn leerlingen naar hem toe en zeiden: “Dit is een afgelegen plaats en het is al laat. Stuur hen weg, dan kunnen ze naar de dorpen en gehuchten in de omtrek gaan om eten voor zichzelf te kopen.”
Maar hij zei: “Geven jullie hun maar te eten!”
Ze vroegen hem: “Moeten wij dan voor tweehonderd denarii brood gaan kopen om hun te eten te geven?”noot Marcus 6.34b-37; NBV21.

Van tweehonderd denarii, zilverstukken, kon iemand een jaar leven. Het bedrag correspondeert met 3200 as, bronstukken, en omdat een brood twee as kostte, hebben we het dus over 1600 broden. Dat past aardig bij het gegeven dat er ongeveer 5000 mensen aanwezig waren.

Toen zei hij: “Hoeveel broden hebben jullie bij je? Ga eens kijken.”
Ze gingen kijken en zeiden: “Vijf, en twee vissen.”
Hij zei tegen hen dat ze de mensen opdracht moesten geven om in groepen in het groene gras te gaan zitten. Ze gingen zitten in groepen van honderd en groepen van vijftig. Hij nam de vijf broden en de twee vissen, keek omhoog naar de hemel, sprak het zegengebed uit, brak de broden en gaf ze aan zijn leerlingen om ze aan de menigte uit te delen; ook de twee vissen verdeelde hij onder allen die er waren. Iedereen at en werd verzadigd. Ze haalden de overgebleven stukken brood op, waar wel twaalf manden mee konden worden gevuld, en ook wat er over was van de vissen. Vijfduizend mensen hadden van de broden gegeten.noot Marcus 6.38-44.

De miraculeuze maaltijd

Het motief van de gastheer die begint eten uit te delen, ook al heeft hij weinig, waarbij de voedselvoorraad miraculeus groot blijkt te zijn, is van alle tijden en culturen, al zal de auteur van het Marcus-evangelie vooral hebben gedacht aan een soortgelijk incident met de profeet Elisa.noot 2 Koningen 4.42-44. Hij zal ook hebben gedacht aan Jezus’ woorden van het Laatste Avondmaal:

Hij nam een brood, sprak het zegengebed uit, brak het brood, deelde het uit.noot Marcus 14.22.

Het brood nemen, het brood zegenen, het brood breken, het brood uitdelen: het is vanzelfsprekend een vrij logische volgorde, maar de herhaling van exact dezelfde werkwoorden suggereert dat er meer aan de hand is. Er is bovendien een parallel bij de broodmaaltijd in de Dekapolis. De hypothese dat deze vier werkwoorden ook een rol speelden in de gebeden van de vroege christelijke gemeenschap, is niet toetsbaar maar ook niet heel erg krankzinnig, al was het maar omdat de scène tevens is afgebeeld in de catacomben.

Open commensaliteit

Daar komt bij dat gemeenschappelijke maaltijden belangrijk waren voor de eerste gelovigen. De sociaalwetenschappelijke term is “open commensaliteit”, dat wil zeggen dat je je maaltijd deelt met alle aanwezigen, zonder aanzien des persoons of zonder verwachting van een tegenprestatie. Het is de concrete utopie van iedere voorkapitalistische plattelandssamenleving. Het heil is superconcreet, hier en nu, zichtbaar, aan tafel, voor alle aanwezigen bereikbaar.

Maar er is meer. Een van de joodse Eindtijdvoorstellingen was die van de maaltijd, voorgezeten door een messias. Dit is gedocumenteerd bij de profeet Jesajanoot Jesaja 25.6. en in verschillende Dode-Zee-rollen, zoals de Gemeenschapsregel.noot 1QSa Gemeenschapsregel ii,18-22. Ik zal in het midden laten wat er feitelijk is gebeurd daar op die afgelegen plek aan het Meer van Galilea, maar men herinnerde zich blijkbaar een grote maaltijd, ooit tijdens de regering van keizer Tiberius, die een voorafschaduwing was van de Eindtijd.

[Later meer. Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]

Today, we are presenting a beautiful #Roman #coin from the 3rd century for #findsfriday.

It is a #denarius of #Severus #Alexander, who is depicted on the obverse. On the reverse is #Mars and the inscription MARTI PACIFERO ([dedicated] to Mars, the bringer of peace).

#numismatics #archaeology #austria #Archäologie