De Iberiërs (1)

Iberisch aardewerk (Museum voor onderwaterarcheologie, Alicante)

Ik heb op deze blog al redelijk vaak geschreven over de Iberiërs. Dat is een wat onhandige term, want ze slaat van oorsprong op de bewoners van het zuidoosten van Spanje, en kreeg later een tweede betekenis: alle bewoners van het Iberische Schiereiland, dus met inbegrip van de Tartessiërs in Andalusië, de Lusitaniërs langs de Oceaankust en alle andere groepen. Ik wil nu de eerste definitie volgen: de antieke bewoners van de huidige regio’s Valencia en Murcia.

Een eigen archeologische cultuur is aan te wijzen vanaf het midden van de zesde eeuw v.Chr. Die lijkt voort te komen uit de eerdere IJzertijdculturen, maar verschilt daarvan doordat er inmiddels handelscontacten waren met Fenicische en Griekse kooplieden. De eersten zaten ook wat verder naar het zuidwesten en hadden tevens contact met Tartessos, terwijl de laatsten wat noordelijker zaten en daar contact hadden met de diverse Keltische volken.

Vroege, oriëntaliserende kunst (Archeologisch museum, Madrid)

Archaïsch en klassiek Iberisch

Archeologen onderscheiden drie fasen in de Iberische cultuur. In de archaïsche tijd, zeg maar tussen 550 en 425 v.Chr., werden de genoemde contacten gelegd. De Iberiërs pasten elementen uit de cultuur van de nieuwkomers in hun eigen levenswijze in: stenen sculptuur (vaak met oosterse voorbeelden – we zouden het een oriëntaliserende stijl kunnen noemen), een paar technieken om metaal te bewerken, de draaischijf voor het pottenbakken, steeds stedelijker huizen in steeds stedelijker nederzettingen (zoals Elche), en ook diverse soorten schrift. We kunnen elke tekst lezen, maar we begrijpen de taal niet. We weten niet eens of het Iberisch een Indo-Europese taal is.

De tweede, klassieke fase duurt ongeveer twee eeuwen, waarin de Feniciërs steeds meer plaatsmaken voor de Karthagers, wat overigens niet ontzettend anders is. Ik vermoed dat naast de Grieken ook Etruskische kooplieden aankwamen – het zou iets verklaren over de despotes hippon waarover ik al eens blogde. De sculptuur wordt wat natuurgetrouwer en het aardewerk, dat tot dan toe versierd was met lijnen en gestempelde geometrische vormen, wordt verrijkt met geschilderde afbeeldingen van dieren en planten. Ik blogde al eens over een kruik met een afbeelding van een zeeslag. We zien ook meer en meer luxe importstukken uit alle delen van de mediterrane wereld.

“Klassiek” aardewerk (Alcudia)

Romeins Iberisch

In het jaar 218 v.Chr. nam de Karthaagse generaal Hannibal de Iberische havenstad Arse in, die de Romeinen kenden als Saguntum: het begin van de Tweede Punische Oorlog. In enkele jaren tijd namen de Romeinen eerst alle Griekse en daarna alle Karthaagse posities over. Nu begon de derde fase van de Iberische cultuur, die we hellenistisch zouden kunnen noemen. Dit was een tijd van enorme artistieke variatie. Het aardewerk was ronduit prachtig en er kwamen allerlei nieuwe vormen, zoals de kalathos, die wat lijkt op een ondersteboven geplaatste hoge hoed.

Kalathos (Prehistorisch museum, Valencia)

Hoewel sommige Iberische steden al munten sloegen, gebaseerd op de Karthaagse standaard, werden ze pas in deze fase echt populair, en bovendien aangepast aan de Romeinse denarius. Zoals altijd bleef ruilhandel vanzelfsprekend; munten dienden alleen voor speciale transacties, zoals de betaling van soldaten die streden in de Romeinse oorlogen tegen de bewoners van het binnenland, of voor de afdracht van de belasting die de nieuwe heersers quasi-onvermijdelijk aan de Iberiërs oplegden.

[Iberiërs zijn zó interessant dat dit blogje wordt vervolgd. En ik organiseer volgend jaar een reis naar de regio, lees maar hier.]

#denarius #despotesHippon #Elche #Hannibal #IberischeTalen #Murcia #OriëntaliserendeStijl #Saguntum #Tartessos #Valencia

Despotes hippon

Despotes hippon (Archeologisch museum, Barcelona)

Kijk, dat is dus het probleem: als je geen teksten hebt, zijn sommige archeologische vondsten lastig te interpreteren. De geschiedenis van de archeologie is te lezen als een lange en redelijk succesvolle poging toch verder te komen. Eén van de trucs is de historische taalkunde: veel van wat archeologen weten over de Brons- en IJzertijd, is gebaseerd op inzichten over de Proto-Indo-Europese cultuur. Ik blogde al eens over namen, sociale stratificatie en religie.

Iberische religie

Zo kunnen we ook uitspraken doen over de Iberische religie. Weliswaar schreven de Iberiërs zo nu en dan zaken op, maar het is allemaal nogal marginaal. Als we echter aan de hand van allerlei beter gedocumenteerde Indo-Europese culturen kunnen vaststellen dat men in de Proto-Indo-Europese cultuur de zonnegod vereerde, en als we afbeeldingen van de zon vinden in Iberië, dan is het geen al te gekke gedachte dat ook de Iberiërs de zon vereerden. De redenering ligt zelfs zo voor de hand, dat menigeen niet meer weet dat het feitelijk slechts een hypothese is.

En nu dus: het reliëf hierboven, te zien in het archeologisch museum in Barcelona. Dat is weliswaar het archeologische museum van Catalonië, maar dit reliëf is gevonden te Villaricos, een havenstadje in het zuidoosten van Spanje. In de Oudheid heette het Baria en het behoorde tot de provincie Baetica. Ik lees nu eens dat het reliëf ergens tussen 300 en 100 v.Chr. is gemaakt, en ik lees ook weleens dat het dateert uit de tijd tussen 500 en 200. Kortom, we weten het niet.

Despotes hippon

Wat we zien is een tweehoofdige man (?), gezeten op een krukje, geflankeerd door twee paarden die, zoals in een circusdressuur, netjes rechtop zitten. Er zijn meer van dit soort afbeeldingen, en archeologen duiden de afgebeelde persoon aan als despotes hippon, de “heer der paarden”.

Uit de Indo-Europese religie kennen we wel meer figuren die zich bezighouden met paarden: de Tweelingen. De Romeinen noemden ze Castor en Pollux en elders hadden ze weer andere namen. Van de Grieken hadden de Romeinen het verhaal overgenomen dat de Tweelingen de gewoonte hadden in veldslagen te verschijnen en een van de strijdende partijen naar de overwinning te leiden. De tweehoofdige despotes hippon moet zijn ontstaan uit de verering van dat duo. Misschien zijn het zelfs wel twee mannen die op het reliëf uit Villaricos zijn afgebeeld, want ooit was dat beschilderd en we weten niet hoe.

Santiago

De cultus voor de Tweelingen/Ruitergoden was populair op het Iberische Schiereiland. Ik heb meer dan dertig jaar geleden (en ik weet niet meer waar) eens gelezen dat er een heiligdom was in het uiterste noordwesten van Spanje, dat in de christelijke tijd werd aangezien voor Jakobus, de broer van Jezus. Die heilige verscheen tijdens een van de veldslagen van de Reconquista om de christenen naar de overwinning te leiden (Santiago Matamoros).

Ik wil best aannemen dat er Iberische invloed is op dit populaire Spaanse verhaal, maar het is eeuwen na de veronderstelde veldslag opgeschreven, en het veronderstelt een verwisseling tussen Jakobus de Rechtvaardige (Jezus’ broer) en Jakobus de Meerdere (een van de Twaalf, vereerd in Santiago de Compostela). Kortom: ik zou er niet al te zeker van zijn.

[Dit was het 491e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

#Baetica #despotesHippon #historischeTaalkunde #IndoEuropeanistiek #JakobusDeMeerdere #JakobusDeRechtvaardige #paard #ProtoIndoEuropeseSamenleving #Reconquista #SantiagoDeCompostela #SantiagoMatamoros #TweelingenHalfgoden #Villaricos