Een vaas die fluit

De trouwe lezers van deze blog weten dat ik een groeiende belangstelling heb voor Precolumbiaans Amerika, dus de Nieuwe Wereld vóór Columbus. Natuurlijk is dat eigenlijk dezelfde interesse als mijn belangstelling voor de Oudheid of het Midden-Oosten: een andere wereld die je dwingt na te denken over de wereld waarin je zelf woont. Mijn groeiende belangstelling voor Precolumbiaans Amerika is echter ongestructureerd. Ik lees weleens wat, maar ik ben nooit in Mexico of Peru geweest, en moet het vooral doen met wat ik oppik in volkenkundige musea.

In het Musée du Quai Branly in Parijs zag ik voorwerpen die ik maar zal aanduiden als fluitende vazen. Ze bestaan uit twee kruikjes, waarvan de een open is en de ander gesloten, zij het dat die uitloopt op een fluit. Die is vaak versierd en kan dan bijvoorbeeld de vorm hebben van een mannetje of een vogel of iets anders. De twee vaasjes zijn verbonden door een buisje. Als je nu water giet in het open vaasje, loopt het door het buisje naar het andere kruikje, waar het de lucht wegperst door de fluit. Je kunt die fluitende vazen ook een beetje schudden, dan maken ze (denk ik) korte piepgeluiden.

Oké, een leuke gimmick, en misschien moeten we maar niet te lang nadenken over de functie. Ze zijn opgegraven op begraafplaatsen en in heiligdom, dus ze zullen wel een rol hebben gespeeld in rituelen of andere plechtigheden – al is de Eerste Hoofdwet van de Archeologie vermoedelijk van toepassing.

Maar nou het gekke. Ik heb verschillende foto’s van deze Peruviaanse fluitende vazen, die zijn vervaardigd door mensen die behoorden tot enerzijds de Vicus-cultuur en de Viru-cultuur en anderzijds de Chimú-cultuur, de Chancay-cultuur, de late Sican-cultuur en de cultuur van de Inka’s. De twee eerstgenoemde culturen moet u plaatsen vóór pakweg 300 na Chr., de drie andere culturen na pakweg 1100. Daar zit ruim een half millennium tussen, waarin enorme culturele veranderingen optraden, zoals het ontstaan van de grote stedelijke centra. Maar gek genoeg heb ik geen foto’s van deze muziekinstrumenten uit de tussenliggende Wari- en de Tiwanaku-culturen.

Ik snap er, om een flauwe grap te maken, geen fluit van. Ongetwijfeld betekent dit dat ik onvoldoende begrijp. En dat is helemaal niet erg. Dat is juist de lol ervan.

#chancayCultuur #chimuCultuur #fluit #inkas #muziekinstrument #peru #tiwanakuCultuur #vicusCultuur #wariCultuur

Museo de América

Eerst even dit. Zoals u weet wordt er nogal eens een oudheidkundige instelling bedreigd. Dat gebeurt zo elke twee maanden, en nu is Grieks en Latijn aan de universiteit van Ottowa aan de beurt. De onvermijdelijke petitie is hier. Teken alstublieft, het wil een enkele keer weleens helpen.

***

Niet heel ver van het Moncloa, het noordelijke busstation van Madrid, staat het Museo de América, dat, zoals u al vermoedde, is gewijd aan kunst en levenswijze van de bewoners van het oude Amerika. Mocht u denken dat het wel beperkt zal zijn tot Latijns Amerika, waar de mensen tegenwoordig Spaans en Portugees spreken, dan hebt u het mis: ook de Verenigde Staten en Canada komen aan bod. En als u mocht denken dat het gaat om een collectie precolumbiaanse kunst, dan heeft u het gedeeltelijk mis, want naast wonderlijke voorwerpen van de eerste bewoners van de Amerika’s zijn er ook zaken – hoewel een minderheid – die het leven illustreren van mensen met Europese voorouders.

De Nieuwe Tijd, ná de aankomst van de conquistadores, is dus eveneens gedocumenteerd. Een echte eindgrens heb ik niet kunnen ontdekken, al zag ik geen voorwerpen uit de tijd na de industrialisering. Naarmate we dichter bij onze eigen tijd komen, zijn er minder voorwerpen.

En het is een fijn museum. Het was rustig toen ik er was, zodat ik alles op m’n gemak kon bekijken. Ik geloof dat ik maar twee of drie keer heb moeten wachten totdat er ruimte was bij een vitrine die ik wilde bekijken. Ik had die rust ook wel nodig, want alle uitleg was Spaanstalig, een taal die ik, als ik langzaam lees, wel begrijp, maar die wel veronderstelt dat ik mijn aandacht erbij kan houden. Helaas had het boekhandeltje ook alleen maar Spaanse boeken, zodat ik mijn kennislacune daar niet heb kunnen dichten. Na de goede boekhandels die ik bij mijn eerdere bezoek aan de musea van Dresden had bezocht, vond ik dat wat teleurstellend.

Thematische ordening

Wat ik zowel leuk als niet leuk vond, was de indeling. Die is thematisch, dus rond thema’s als de eerste westerse concepten van de Nieuwe Wereld, leiderschap, oorlog of religie. Noord-, Midden- en Zuid-Amerika stonden dwars door elkaar, dus je keek nu eens naar houtsnijwerk dat de jacht bij de Inuit documenteerde, dan weer naar een kruikje met een afbeelding van een jager, en vervolgens naar de boleadoras waarmee gauchos runderen vingen.

Ik had eerlijk gezegd gehoopt op een kunsthistorische indeling, omdat ik eens wil leren aan welke kenmerken wetenschappers herkennen dat een beeldje of een stuk aardewerk is gemaakt in pakweg de klassieke of postklassieke periode van de Maya-cultuur. (Kunsthistorische indelingen lijken in menswetenschappelijke musea sowieso een beetje in onbruik aan het raken; ik mis bijvoorbeeld de aloude vitrines met uitleg van Romeinse munten of Grieks aardewerk een beetje.)

In plaats daarvan waren in Madrid zalen gewijd aan maatschappijtypen: jagers en verzamelaars, stamsamenlevingen en de complexe staten, zoals die van de Maya’s, de Azteken en de Inka’s. Dit vind ik (hoewel ik dit keer dus eigenlijk op iets anders hoopte) persoonlijk een heel fijne manier om het verleden te tonen. Het helpt om de samenleving te begrijpen, het graaft dieper en biedt meer inzicht dan het herkennen van de kunsthistorische stijlen. Het herkennen daarvan is een eerste stap, die ik almaar niet echt zetten kan, maar het doel is toch kennis van de cultuur van de oude samenlevingen.

Nog drie dingen die me opvielen. Eén, ik miste enkele culturen, zoals de Tolteken (de voorgangers van de Azteken). Van de Olmeken, met wie het in Mexico allemaal begon, zag ik alleen een mooi jade hoofdje; ik had iets meer verwacht. Andere culturen, zoals Moche, waren oververtegenwoordigd. Ongetwijfeld is de verzamelgeschiedenis de verklaring, maar daar heb ik niet voldoende van kunnen ontdekken. Twee, overal lagen de voorwerpen achter ontspiegeld glas, behalve de Codex Madrid. Die liet zich dus niet fotograferen, en een boek met een reproductie was niet te koop. Gemiste kans. Drie, sommige dateringen waren toch wel grappig, zoals die voor de laatste fase van de Inka-cultuur tussen 1400 en het bizar precieze 1533. Maar goed, ik ken ook musea waar de Nederlandse IJzertijd in 19 v.Chr. ophoudt, dus ik lach er niet al te hard om.

Wat ik hoop dat u onthoudt: dit is een mooi museum, erg de moeite waard. Sommige voorwerpen zijn mooi, zoals het textiel, maar alles wat wordt getoond is interessant. Ik was er ruim drie uur en heb me geen seconde verveeld. Alles is bereikbaar met een lift, er is een ringleiding voor mensen met een gehoorbeperking, en er zijn geen gekke fratsen met opgedrongen geluid, dus mensen die wat minder goed ter been zijn, mensen met een auditieve beperking en mensen met hyperacusis, kunnen rustig naar het Museo de América.

De mummie van Rascar Capac

Ik heb al een paar keer verteld dat de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in het Jubelpark te Brussel menig striptekenaar hebben geïnspireerd. Er is een boekje over dat helaas – en dit is écht jammer – niet langer via uw boekhandel leverbaar is, maar in het museum zelf nog te koop ligt: Museum in strip. Museumstukken als figuranten in een stripverhaal (1996). Alleen al dat boek is een reden om naar Brussel af te reizen, maar het museum zelf is ook heerlijk.

Hergé, de tekenaar van Kuifje, vond hier niet alleen inspiratie voor Het Gebroken Oor (ik schreef daar al eens over), maar ook voor de Inka-koning Rascar Capac uit De zeven kristallen bollen. Diens mummie is door een wetenschappelijke expeditie vanuit Peru naar Europa gebracht, verdwijnt na de inslag van een bolbliksem die u hierboven ziet afgebeeld, en komt dan ’s nachts tot leven – misschien echt, misschien als droom, misschien allebei. In elk geval griezelig.

Het museumstuk dat Hergé inspireerde is geen echte mummie, vervaardigd door mummie-specialisten, maar een natuurlijk uitgedroogd menselijk lichaam. Het gaat om een boer die zo’n zeshonderd jaar geleden leefde in het noorden van Chili, aan de kust. Behalve boer was hij vermoedelijk jager, want zijn tijd- en streekgenoten vulden hun agrarische dieet aan met stukken zeeleeuwenvlees. Hij was klein van stuk, iets meer dan anderhalve meter lang, en liep mank. Na zijn overlijden zetten zijn nabestaanden hem bij in de duinen, samen met wat grafgiften. In 1841 is het stoffelijk overschot overgebracht naar België.

De man leefde in het rijk van de Inka’s, die de gewoonte hadden hun koningen echt te mummificeren. Eens per jaar, zo las ik in het museum, haalden de Inka’s de mummies van hun vorsten uit een binnenhof waar ze stonden opgesteld. Men plaatste ze dan in draagstoelen en nam ze mee op een processie door de hoofdstad Cuzco, terwijl de mensen eromheen dansten en zongen.

Hergé gaf zijn personage de koningsnaam Capac mee en presenteerde hem als Inka-koning. De boerenmummie uit het Brusselse museum was dat vanzelfsprekend niet, maar het is, bij zo’n stripverhaal, natuurlijk een kniesoor die daarop let. Toch was het voor Hergé niet zo dat alle feiten ondergeschikt waren aan een spannende, onderhoudende plot. In de oorspronkelijke versie, gepubliceerd in een krant, had de kroon van Rascar Capac boven diens voorhoofd een vogel met gespreide vleugels …

… maar in de latere uitgaven verving Hergé die door een beter gedocumenteerde precolumbiaanse kroon. Zie het stripje hieronder. Waar het geen afbreuk deed aan de plot, paste Hergé zijn tekeningen voortdurend aan de laatste inzichten aan.

En aanpassen aan nieuwe inzichten, dat doet het museum ook. Waar de boerenmummie vroeger ietwat sinister in het halfdonker stond opgesteld, staat ze nu in een aparte vitrine, afgewend van de rest van een verder lichte zaal, met een bordje dat hierachter menselijke resten zijn te zien. Hedendaagse musea zijn nogal terughoudend bij het tonen van wat, welbeschouwd, het stoffelijk overschot is van iemand die er niet om heeft gevraagd een museumstuk te worden.

(De ironie dat mijn blogje wél menselijke resten toont, is me niet ontgaan.)

#Brussel #Chili #DeZevenKristallenBollen #InkaS #KoninklijkeMuseaVoorKunstEnGeschiedenis #Kuifje #mummie #RascarCapac

Precolumbiaanse culturen

Deze blog begon ruim dertien jaar geleden als een algemeen medium, zeg maar als een soort dagelijkse krant, en veranderde al snel in een blog over de Oudheid. Ik heb Rome, Griekenland, Egypte, Mesopotamië en Perzië altijd gepresenteerd in samenhang met Centraal-Eurazië en met Afrika; de Indusbeschaving en China kregen wat minder aandacht omdat ik er wat minder van weet. En Precolumbiaans Amerika kreeg pas de laatste jaren wat aandacht.

Eén reden daarvoor is dat ik meende dat de Precolumbiaanse culturen niet goed pasten bij de definitie van de oude wereld: de periode waarover we naast het archeologische bewijs al geschreven bronnen hebben, maar niet zó veel bronnen dat we aan echte geschiedvorsing kunnen denken. Eigenlijk, dacht ik, bestaat deze situatie in de Amerika’s alleen in de ruime eeuw vóór Cortés en Pizarro. Maar er zijn veel meer teksten, oudere ook, dan ik dacht. Een tweede reden: voor de op deze blog behandelde materie over de Oude Wereld kan ik zonder de Azteken en Inka’s uit de Nieuwe Wereld. En ook daarover ben ik anders gaan denken.

Precolumbiaanse culturen

De Precolumbiaanse culturen zijn interessant en ik zou er misschien meer over hebben geschreven als ik er al eerder meer over had geweten en als ik had geweten hoe ik aan informatie kon komen. Internet helpt niet werkelijk: in die ongedifferentieerde nevenschikking van informatie kan ik kaf en koren niet scheiden. De openbare bibliotheek bood een handvol boeken over pakweg de Maya’s of de Azteken, maar een echt overzichtswerk vond ik niet. Het academisch aanbod bleek hypergespecialiseerd. Terwijl ik dus gewoon een handboek à la De Blois en Van der Spek wilde lezen, zoals eerstejaars-geschiedenisstudenten in hun eerste weken doen.

En dus baseerde ik me op het museale aanbod. De Aztekententoonstelling in het Wereldmuseum in Leiden, de slecht toegelichte collectie in het Humboldtforum in Berlijn, de voorwerpen in de Brusselse Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, de weergaloos mooie collectie van het Museum aan de Stroom in Antwerpen, het boeiende Museum der Fünf Kontinente in München en – vorige week – het Musée du Quai Branly in Parijs. Ik koop catalogi. Ik heb nu ruim duizend foto’s, geordend in eenennegentig mappen, van Yupik in Alaska tot Mapuche in Argentinië, maar eigenlijk weet ik niet goed wat de namen betekenen. Is “Puebla” de naam van een archeologische cultuur, van een landstreek in Mexico of van een archeologische fase? Mijn kennis is structuurloos.

Ik heb, eerlijk gezegd, de indruk dat dat niet alleen komt door mijn beperkte intellect. Het helpt de geïnteresseerde beginner niet dat Tiwanaku en Wari ook worden weergegeven als Tiahuanacu en Huari. Of dat een en dezelfde oude cultuur twee namen kan hebben.

Een fijn boek

Maar misschien ben ik onlangs gered. In het Musée du Quai Branly kocht ik een klein boekje, Les civilisations précolombiennes van de Franse archeologen Éric Taladoire en Patrice Lecoq; het is de vorig jaar verschenen, geactualiseerde versie van een boekje uit 2016. En hé, dit was bijna precies het boek dat ik zocht.

In het eerste hoofdstuk presenteren ze de archeologie en etnografie van de Amerika’s als een “tweede ontdekking” en schetsen ze de grote regio’s. Ik kan nu mijn eenennegentig fotomappen tenminste gaan ordenen. Het tweede hoofdstuk behandelt Midden-Amerika: de preklassieke Olmeken, de klassieke Maya’s, andere beschavingen uit de regio (zoals Teotihuacán) en tot slot de postklassieke imperia – anders gezegd, de Azteken. Steeds opnieuw gaat de beschrijving van de geografie vooraf aan die van de materiële cultuur, zo nu en dan onderbroken door beschrijvingen van zaken als religie, sjamanisme, mensenoffers, landbouwtechnieken of de politieke structuur.

Noordelijk Amerika komt er met een kort derde hoofdstuk bekaaid vanaf, waarna het vierde hoofdstuk de culturen van de Andes behandelt. Zeg maar Peru. Ze verdelen de geschiedenis in een aanloopfase, een formatieve periode (Cupisnique, Chavin), een periode van diversificatie (Nazca, Moche, Recuay, Vicus…), een periode van verstedelijking (Wari en Tiwanaku), een nieuwe periode van diversificatie (Chimú, Sicán, Chancay…) en tot slot ook hier imperiumvorming: de Inka’s.

Een vijfde hoofdstuk behandelt de culturen van Ecuador, Colombia, Bolivia, Chili en het Amazonegebied. Opnieuw kort. Ik had hier wat meer willen lezen over de domesticatie van de maïsplant, waarvan ik toevallig al eens heb opgeduikeld dat het een moeizaam proces is geweest.

Het beste is het slot. Dan trappen de auteurs hun eigen bouwwerk omver. Ze benoemen de politieke bijbedoelingen van sommige onderzoekers. Ook leggen ze uit dat het definiëren van culturen en cultuurfasen (“preklassiek” of “formatief”) problematisch is. Uiteraard zijn dit normale thema’s uit de geschiedtheorie en de sociale wetenschappen, maar het is goed dat deze zelfkritiek ook in een inleidend werk aan de orde komt.

Presentatie

Een perfect boek is dit niet. Ik schreef al dat dit bijna precies het boek was dat ik zocht. Afbeeldingen en meer landkaarten zouden de tekst beter begrijpelijk hebben gemaakt. Je kunt het online allemaal opzoeken, maar je hebt het liever meteen bij de hand. Hier wreekt zich het format van de Que sais-je?-reeks.

Tegelijkertijd: Les civilisations précolombiennes biedt een (volgens mij) gedegen overzicht en ook niet méér. De hinderlijke neiging van een Charles Mann om voortdurend zichzelf in het verhaal te plaatsen – zijn boek 1491 begint met een beschrijving van wat hij zag uit een vliegtuig – blijft de lezer bespaard.

Weet ik nu alles? Nee. Maar ik heb nu wel de materie bij de hand die ik nodig heb om een kaartenbak aan te leggen, om mijn fotoarchiefje te ordenen en – wie weet, als er zegen op rust – eens een blogje te wijden aan die wonderlijk vreemde wereld.

#Amazonegebied #Azteken #ÉricTaladoire #boek #Bolivia #ChancayCultuur #CharlesCMann #ChavinCultuur #Chili #ChimúCultuur #Colombia #CupisniqueCultuur #Ecuador #InkaS #maïs #MapucheCultuur #MayaS #mensenoffer #Mexico #MocheCultuur #MuséeDuQuaiBranly #NazcaCultuur #Olmeken #PatriceLecoq #Peru #PueblaCultuur #RecuayCultuur #SicánCultuur #sjamanisme #Teotihuacán #TiwanakuCultuur #WariCultuur #YupikCultuur

Blocking Israel's War Machine
___

Early on the morning of October 30th, a crowd descended on INKAS Armored, a Toronto-based defence contractor with ties to the Israeli Defence Forces.
Responding to a call from Palestinian trade unions for workers around the world to shut down exports to the Israeli military, the protesters set up picket lines to block access to the facility.

The Israeli state is carrying out a massacre in Gaza with bombs, tanks and weapons manufactured in several countries in the so-called West.

As the world watches the unfolding situation in horror, one way of moving beyond vigils and rallies entails finding effective ways to target this supply of arms.

#Union #ArmsTrade #Canada #TorontoActions #Toronto #Inkas

https://video.liberta.vip/w/4DgmkSouqjRef3rqX4wNXS

Heute wieder ein neuer Beitrag in ReiseFreak's #ReiseMagazin und #ReiseBlog

Peru: Maximale Entschleunigung auf der Insel Taquile im Titicacasee

Vintage: Eine Zei

https://reisefreak.de/peru-maximale-entschleunigung-auf-der-insel-taquile-im-titicacasee/

#Peru #ReiseBerichte #Vintage #Backpack #Backpacking #Cuzco #Entschleunigung #Erholung #Inka #Inkas #Lima #Paracas #Peru #peru84 #Puno #Reisebericht #Rucksack #Rucksackreise #Ruhe #stricken #Taquile #Titicacasee #Vintage #Zeitreise