Kill the West in Me – muziektheater over botsing Oost-West

Raden Adjeng Kartini, fotocredit Wikipedia, uit Collectie Tropenmuseum

We worden tegenwoordig doodgegooid met opinies over de voor- en nadelen van multiculti. Al naargelang politieke voorkeur zijn mensen bijzonder enthousiast dan wel zeer negatief over de toenemende ‘verkleuring’ van onze maatschappij.

Het gamelanensemble Gending, het Doelen Kwartet en Het Geluid Maastricht besloten de koe bij de horens te vatten. Zij baseerden Kill the West in Me op feministische brieven van de Javaanse prinses Adjeng Kartini (1879-1904) en actuele teksten over uitbuiting van schrijfster/journalist Ayu Utami (1968). Het theatrale concert gaat 12 november in première in De Doelen in Rotterdam.

Het libretto voert twee personages op: prinses Kartini en haar moderne bijna-naamgenoot Katini, een Javaanse werkster. De sopraan Bernadeta Astari zingt de rol van de prinses, actrice Romy Roelofsen vertolkt Katini.

De muziek voor dit project werd gecomponeerd door de Nederlander Boudewijn Tarenskeen en de Spanjaard Jonás Bisquert. Zij schreven voor de bijzondere combinatie van traditionele Javaanse instrumenten en strijkkwartet. De gamelan is weliswaar anders gestemd dan westerse instrumenten, maar strijkers kunnen met afwijkende vingerzettingen hun toonhoogte aanpassen.

Acculturatie Oost-West

Het idee voor Kill the West in Me: Kartini & Katini, two stories kwam van Jurrien Sligter, artistiek leider van Ensemble Gending. ‘Met mijn ensemble zoek ik naar zinvolle manieren om het idee van acculturatie tussen Oost en West uit te werken. Ik liep al lang rond met het plan iets te doen met de prachtige brieven van Kartini. Die vormen een uitzonderlijk tijdsdocument. Zij begon met het grenzeloos bewonderen van het Westen en eindigde –veel te jong – vol kritiek op het kolonialisme.’

Op zoek naar een hedendaagse aanvulling op de teksten van Kartini stuitte Sligter al snel op de eveneens Javaanse Ayu Utami. ‘Zij schreef al in haar eerste boeken openhartig over seks. Utami verzet zich tegen de toenemende islamisering van Indonesië en tegen de anti-porno wetten. Ze is trouwens ook kritisch over Kartini, omdat die uiteindelijk braaf met een oude sultan trouwde. In haar haar tekst voert ze een dienstmeid op die – zoals velen vandaag de dag – in een Arabisch land geld gaat verdienen voor haar familie.’

Betekenisvolle ontbrekende R

‘Haar vader wilde haar vernoemen naar de inmiddels in Indonesië beroemde Kartini, maar is analfabeet. Bij de aangifte vergat hij de letter r, zodat zij bij de burgerlijke stand werd ingeschreven als Katini. Geen onbeduidend detail want de r blijkt te staan voor Rape; Katini wordt door haar werkgever verkracht. Uiteindelijk brengt zij haar werkgeefster om.’

‘Ons stuk opent in de gevangenis, waar Katini wacht op haar terechtstelling. Ze roept Kartini ter verantwoording: “Jij met je mooie bedoelingen, zie eens wat ervan gekomen is!” Van Kartini’s overtuiging dat vrouwen meer rechten zouden krijgen blijkt immers bitter weinig terecht te zijn gekomen.’

Al eerder werkte Ensemble Gending samen met het Doelen Kwartet. Sligter: ‘In 2013 deden we mee met een project componeren voor gamelan en strijkkwartet van de Gaudeamus Muziekweek. Ook in dergelijke combinaties zoeken we altijd naar acculturatie of confrontatie.

Dit keer heeft deze combinatie bovendien een theatrale functie: gamelan is Oost en strijkkwartet is West. Hoe kan dat samengaan – of juist niet samengaan? Aanvankelijk hadden we de voorstelling opgezet als een tweeluik. Jonás Bisquert zou voor de pauze muziek componeren voor de historische prinses, Boudewijn Tarenskeen daarna voor de moderne dienstmeid. Maar al snel bleek een confrontatie van de twee figuren en muziekstijlen interessanter.’

Kloof wel of niet overbrugd

De muziek is de toonaangevende drager in deze voorstelling volgens het persbericht. ‘Muzikale verschillen lopen parallel met politieke, sociale en persoonlijke verschillen tussen Kartini en Katini. Twee solisten met hun eigen metier, twee componisten met hun eigen taal, twee ensembles met hun eigen traditie. Dat is het ‘slagveld’ waarin de componisten orde scheppen, balancerend tussen verbluffende syntheses en onoverbrugbare tegenstellingen. Zij brengen twee tradities samen, de oosterse en de westerse. De schijnbare kloof tussen muzieksoorten, teksten en acties wordt nu eens soepel overbrugd, om vervolgens onoverkomelijk te (b)lijken.’

Naschrift 16-11-2018: Kill the West in Me wordt hernomen:
4 december CC Amstel, Amsterdam
6 december Theater aan de Rijn, Arnhm

#BoudewijnTarenskeen #DoelenKwartet #EnsembleGending #JonásBisquer #JurrienSligter #KillTheWestInMe

Brett Dean Red Sofa Artist in De Doelen

De komende maanden is de Australische componist Brett Dean (Brisbane, 1961)  Red Sofa Artist van De Doelen. Tijdens drie concerten klinken vijf van zijn werken en bij het slotconcert zal hij zelf de altviool bespelen.

De driedelige serie opent op 25 januari met een concert van o.a. het Doelen Kwartet, dat zijn strijkkwartet Eclipse zal uitvoeren. Dean componeerde dit werk in 2001, in een uitbarsting van woede over het gesol met bootvluchtelingen. De kapitein van het Noorse vrachtschip Tampa had ruim 400 Afghaanse asielzoekers gered van hun zinkende schip, maar Australië weigerde hem en zijn lading toegang te verlenen. Uiteindelijk week hij uit naar het eiland Nauru. De affaire  leidde tot een internationale rel.

In zijn strijkkwartet ventileert Dean zijn verontwaardiging over het gegeven dat asielzoekers ten onrechte als een soort criminelen worden behandeld. ‘Het gesol met mensen om politieke redenen maakte me ziek’, zegt Dean hierover, ‘en helaas gaat het nieuwe kabinet op de ingeslagen weg verder’. Voor zijn gevoel wordt de mens achter de asielzoeker als het ware uitgewist door vuile politieke spelletjes. Hij noemt Eclipse ‘misschien wel mijn meest agressieve stuk’. Ik sprak met Dean voor Muziekvan.nu. (Helaas is de site per 1-1-2017 offline gehaald.)

Eclipse wordt op 25 januari uitgevoerd door het Doelen Kwartet. Op het programma staan verder werken van Takemitsu en Robin de Raaff.

#BrettDean #DeDoelen #DoelenKwartet #RedSofaArtist #RobinDeRaaff #Takemitsu #TampaAffair #TheaDerks

Prachtmuziek uit Griekenland en Franse chansons

Het is even wennen. Na vier weken offline door Duitsland gefietst te hebben, keerde ik enkele dagen geleden weer terug op mijn stek. Tijdens mijn tochten door het fraaie Münsterland was ik geheel afgekickt van de sociale media, en het opnieuw opstarten doet mijn motortje even pruttelen.

Geheel verstoken van internet was ik al die tijd nou ook weer niet, maar slechts zeer zelden bleek een café of restaurant te beschikken over (gratis) Wi-Fi. Onze Oosterburen zijn wat meer van de oude stempel en verkiezen fysiek contact boven een virtuele werkelijkheid. Daar valt iets voor te zeggen. En eerlijk is eerlijk: wat wás het heerlijk om een praatje te maken met een willekeurige passant bij de supermarkt, of een biertje te drinken met een collega-fietser.

Alleen maar luieren was er trouwens ook niet bij: halverwege mijn vakantie publiceerde ik een bespreking van de cd ‘Sax avec Elan!’ van het Amstel Quartet en de Franse chansonnier Philippe Elan. De vier saxofonisten leerden de in Nederland wonende zanger kennen dankzij de componist Ton de Kruyf, die mij zeer geholpen heeft met mijn biografie van Reinbert de Leeuw. Zoals altijd spelen de saxofonisten perfect en met veel schwung, maar de combinatie met Elan is niet helemaal mijn kopje thee: door de drukke arrangementen trekt het kwartet iets te sterk de aandacht.

Naast de cd met chansons gezongen door een Franse Nederlander, lagen er ook twee schijfjes in de bus van de Grieks-Nederlandse componist Aspasia Nasopoulou. Eindelijk eens goed nieuws uit Griekenland! Nasopoulou heeft grote affiniteit met oude muziek en weet deze op een vanzelfsprekende manier te koppelen aan moderne speelwijzen, zoals te horen in het op een middeleeuwse cantiga gebaseerde Lelia doura, dat door het blokfluitkwintet Seldom Sene voorbeeldig wordt uitgevoerd.

Bijzonder ook is de muziek die Nasopoulou schreef bij de zevendelige gedichtencyclus Nachtwerk van Micha Hamel, die zelf zijn verzen voordraagt. Het Doelen Kwartet tekent voor de muzikale begeleiding. Bij elke tekst weet Nasopoulou precies de juiste sfeer te treffen, met vrolijk vogelgekwetter, aarzelende staccati of geheimzinnige flageoletten.

Gisteren had ik een inspirerend gesprek over nieuwe muziek met Jan Vredenburg van het muziektijdschrift Luister. We spraken onder andere over de nieuwe opera over Mariken van Nieweghen van Calliope Tsoupaki, die in oktober in première gaat en waarover ik haar voor het blad ga interviewen. Net als haar landgenote Nasopoulou koppelt Tsoupaki op organische wijze oude en nieuwe muziek aan elkaar.

Mariken in de tuin der lusten

De muziek van Tsoupaki heeft altijd een betoverende lyriek, of het nu de op Monteverdi geïnspireerde madrigaalreeks E guerra e morte uit 1997 betreft,  haar  Lucas Passie (2008), haar reflectie op een bewegend icoon van Maria uit 2012 of haar visie op de Griekse held Oedipus, die vorig jaar in première ging in het Holland Festival. Ik verheug mij zeer op ons gesprek en op haar opera Mariken in de tuin der lusten. 

Dit nieuwe werk wordt uitgevoerd door o.a. het Asko|Schönberg, maar niet met chef-dirigent Reinbert de Leeuw, die vanavond weer centraal staat in mijn programma ‘Panorama de Leeuw’ op de Concertzender. Ditmaal klinkt een herhaling van de eerste aflevering, waarin ik Reinbert volg in zijn kennismaking met klassieke muziek. Met o.a. werk van Chopin en Satie en van De Leeuw zelf.Ook tijdens mijn concertlezing Kantelend muzieklandschap op zondag 6 september om 16.00 uur in de OBA (Openbare Bibliotheek Amsterdam) zullen stukken klinken van deze componisten, gespeeld door de pianist Marcel Worms. Met mijn biografie als leidraad, maken we een tocht langs de ontwikkeling van de klassieke muziek, van de rotsvaste tonaliteit van Chopin in de 19e eeuw, tot  de atonaliteit van Schönberg in de vroege 20e eeuw, de toevalsmuziek van Cage in het midden van de vorige eeuw en het meedogenloze gebeuk van Oestvolskaja tegen het einde van dat tijdperk.

Ik zie uit naar deze eerste concertlezing met Marcel Worms en hoop u zondag 6 september te mogen begroeten.

#AmstelQuartet #AspasiaNasopoulou #CalliopeTsoupaki #Cultuurpers #DoelenKwartet #Donemus #LeliaDoura #LucasPassie #MarcelWorms #MichaHamel #Monteverdi #Nachtwerk #OBA #Oestvolskaja #PanoramaDeLeeuw #PhilippeElan #ReinbertDeLeeuw #SaxAvecElan #SeldomSene #TheaDerks #TonDeKruyf

George Pieterson in #PanoramadeLeeuw

George Pieterson (website KCO)

Op zondag 24 april overleed de klarinettist George Pieterson, die jarenlang de eerste stoel bezette in het Concertgebouworkest. Hij speelde ook graag kamermuziek en trok de wereld rond met het Rondom Ensemble, verder bestaande uit de violiste Vera Beths, de cellist Anner Bijlsma en de pianist Reinbert de Leeuw. Ik schreef een in memoriam voor Cultuurpers en draaide de klarinetsolo uit Quatuor pour la fin du temps van Messiaen in aflevering IXX van Panorama de Leeuw op de Concertzender. Terugluisteren via deze link.

Donderdag 17 maart ging het vioolconcert Roads to Everywhere van Joey Roukens in première in het Muziekgebouw aan ‘t IJ in Amsterdam. Ik sprak hem die middag tijdens een inleiding voor publiek en daarna tijdens een openbare repetitie met solist Joseph Puglia en het Asko|Schönberg o.l.v. Clark Rundell. Ik had eerder al een interview met Roukens gepubliceerd op Cultuurpers.

De volgende dag klonk op Südwest Rundfunk mijn reportage van het Opera Forward Festival. Hiervoor sprak ik onder anderen Kaija Saariaho en Peter Sellars, die de opera Only the Sound Remains ‘een paradijs op aarde’ noemde.

Diezelfde avond verzorgde ik opnieuw een inleiding, voor de vrienden van het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Ik sprak met de pianist Cédric Tiberghien, de altviolist Antoine Tamestit en de slagwerker Colin Currie. Zij vertelden levendig over het programma, waarin Bartóks Sonate voor twee piano’s en slagwerk centraal stond.

Cédric Tiberghien – Thea Derks – Antoine Tamestit MGIJ 18-3-2016

Zondag 20 maart ging de opera Blank Out van Michel van der Aa in première, die eveneens onderdeel vormde van het Opera Forward Festival. Ik was zeer onder de indruk, zoals te lezen in mijn bespreking.

Vier dagen later interviewde ik voor Cultuurpers de Britse componiste Anna Meredith, die voor de Nederlandse blokfluitist Erik Bosgraaf de Origami Songs componeerde. Dit vijfdelige werk is geïnspireerd op de gelijknamige Japanse papiervouwtechniek en Meredith belicht in elk deel een ander aspect. Een concert wil ze het niet noemen, liever spreekt ze van vijf miniaturen, waarin de blokfluitist het orkest op sleeptouw neemt.

Thea Derks + Vadim Repin Schiphol 30-3-2016

Woensdag 30 maart trof ik op Schiphol de Russische violist Vadim Repin, die naar Nederland kwam voor drie concerten met het Noord Nederlands Orkest, waarbij hij soleerde in het Tweede Vioolconcert van Sergei Prokofjev. Ik sprak hem voor de live uitzending op 1 april in het AVROTROSVrijdagconcert en schreef ook een artikel voor Cultuurpers.

Een week later stond de Britse componist Thomas Adès centraal tijdens een concert van het Doelen Ensemble en de pianist Ralph van Raat in het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Tijdens de inleiding sprak ik met de cellist Hans Woudenberg en met Van Raat. Adès kon wegens een repetitie helaas niet zelf aanwezig zijn.

Thea + Hans Woudenberg + Ralph van Raat MGIJ 13-4-2016

Op woensdag 20 april bezocht ik een voorstelling van Roméo et Juliette, een ‘dramatische symfonie’ van Hector Berlioz in een productie van choreograaf/regisseur Sascha Waltz bij De Nationale Opera en Ballet. De kritieken waren zeer wisselend, sommige collega’s waren zelfs uitgesproken negatief, maar ik was bijzonder enthousiast, zoals te lezen in mijn recensie.

De avond erna verzorgde ik een inleiding met de Amerikaanse componist Julia Wolfe, wier avondvullende Steel Hammer werd uitgevoerd door de Bang on a Can All-Stars en het Noorse vocale Trio Medieaval. Ik had Wolfe ook al gesproken voor Cultuurpers en kende het stuk van cd, maar live was het toch weer een heel andere beleving, deze mix van folkmuziek, rock, nieuw klassiek en minimal music. Het publiek was laaiend enthousiast.

Thea Derks + Julia Wolfe MGIJ 21-4-2016

De volgende ochtend sprak ik voor Radio4 met de Russische violiste Viktoria Mullova, die ‘s avonds het Vioolconcert van Sibelius uitvoerde met het Radio Filharmonisch Orkest in het AVROTROSVrijdagconcert. Een bedachtzame, aardige vrouw, die verklapte dat ze door een vingerblessure eigenlijk soepeler was gaan spelen.

Het was een lekker druk weekje, want meteen de volgende dag zat ik in het Zuiderstrandtheater in Den Haag, als lid van de persjury bij het Prinses Christina Concours. Zoals elk jaar was ook dit keer het niveau van de jonge musici ongekend hoog. Toch hadden we snel onze keuze gemaakt. Je leest hier mijn verslag.

persjury PCC 23-4-2016 Aad de Been, Makira Mual, Mark Brouwers, Maartje Stokkers, Thea Derks (voorzitter)

De maand april werd afgesloten in Almere, waar ik een #Reinbertlezing verzorgde bij Kunst in de Kamer. Een heerlijke avond, met een bijzonder hartelijk en aandachtig publiek. De jonge pianist Remon Holsbergen speelde in de pauze en na afloop muziek van Franz Liszt en Tristan Keuris en mijn trouwe partner Ger verzorgde de geluidsvoorbeelden van cd.

Dit leverde enkele hilarische momenten op – bijvoorbeeld toen ik dramatisch uitriep: “En toen hoorde Reinbert dit….!”, waarop het klonk: “Wat dan?” Ach, niet alles kan altijd perfect zijn, en de sfeer werd er alleen maar beter op.

Kunst in de Kamer Almere 30-4-2016

De maand mei is nog maar net begonnen, maar ook nu ben ik hard aan het werk. Zo schreef ik een voorbeschouwing over het Festival De Muze van Zuid, dat op 21 en 22 mei werk van componisten uitvoert naar wie begin twintigste eeuw een straat werd vernoemd. En ik sprak met Mayke Nas over haar voor het Koninklijk Concertgebouw gecomponeerde Down the Rabbit-Hole, waarmee ze de Kees van Baarenprijs 2015 won. Deze wordt 14 mei uitgereikt tijdens het Festival in de Branding in Den Haag.

#AnnerBijlsma #AntoineTamestit #AskoSchönberg #BlankOut #CédricTiberghien #ClarkRundell #ColinCurrie #Concertgebouworkest #Concertzender #Cultuurpers #DagInDeBranding #DeMuzeVanZuid #DeNationaleOperaEnBallet #DoelenKwartet #DownTheRabbitHole #GeorgePieterson #HansWoudenberg #JoePuglia #JoeyRoukens #JuliaWolfe #KaijaSaariaho #KeesVanBaarenprijs #KunstInDeKamerAlmere #MaykeNas #MichelVanDerAa #MuziekgebouwAanTIJ #OperaForwardFestival #PanoramaDeLeeuw #PeterSellars #PrinsesChristinaConcours #RadioFilharmonischOrkest #RalphVanRaat #ReinbertDeLeeuw #Reinbertlezing #RoadsToEverywhere #RoméoEtJuliette #SaschaWaltz #SteelHammer #ThomasAdès #VadimRepin #VeraBeths #ViktoriaMullova

Zinderende muziek op nieuwe cd Calliope Tsoupaki

De Grieks-Nederlandse Calliope Tsoupaki (1963) rijgt het ene prachtstuk aan het andere. In 2008 brak ze voorgoed door met haar indrukwekkende Lucas Passie, waarin ze Grieks-orthodox gezang organisch incorporeert in een verder modern idioom. Zes jaar later gooide ze al even hoge ogen met het voor de Nederlandse Bachvereniging gecomponeerde oratorium Oidipus te Kolonos. En onlangs verscheen de cd Triptychon op het Duitse label Cybele, met een triptiek voor strijkkwartet – in het tweede deel aangevuld met klarinet.

Elk deel van het drieluik heeft een eigen titel en sfeer, maar ze vormen samen een samenhangend en meeslepend geheel. Het opent met Mercurius, vernoemd naar de planeet die het dichtst bij de zon staat, maar die het moeilijkste te zien is. Raak gekozen, want het zit vol kwikzilverige capriolen in de allerhoogste registers, ondersteund door een drone, een fond van liggende, lage klanken.

Engel daalt neer

Traag dalende en stijgende glissandi worden doorsneden met fel aangezette, korte uithalen, waarvan de glijtonen herinneren aan het gemiauw van een kat of het gekrijs van meeuwen. Dan jagen de vier strijkers elkaar met stuiterende motieven achterna, in een stuwend ritme. Uit dit kluwen van lijnen maak één stem zich los, die vanuit de allerijlste hoogte een dalende lijn inzet, als een engel die uit de hemel neerdaalt, of een zonnestraal die plots door de wolken flitst.

Tsoupaki ontleende de titel van het hierop volgende deel aan een vers uit de Psalmen Davids: Lychnos tis posi mou (Jouw woord is een lamp voor mijn voeten, een licht op mijn pad). Zij componeerde dit in 2005 in opdracht van Festival Musica Sacra. Hierin krijgen de vier strijkers versterking van een klarinet, die zich bijna onhoorbaar in het betoog voegt.

Het stuk wordt gedragen door een zachte puls van herhaalde tonen, nu eens gestreken, dan weer geplukt, als een hartslag. De klarinet speelt lyrische melodieën, die traag naar de hemel stijgen, of juist weer naar de aarde terugkeren.

Klarinet als aanjager

De strijkers fladderen hieromheen, beantwoorden zijn roep met vergelijkbare motieven, of lijken schrikachtig weg te stuiven. De stemmen zijn zo subtiel met elkaar verweven dat niet altijd duidelijk is welk instrument welke klank produceert. De snellere passages ademen de sfeer van Griekse volksmuziek, met de klarinet als aanjager. Op andere momenten roept dit instrument met gedragen, reciterende lijnen de voorzang van een cantor in de Grieks-orthodoxe muziek in herinnering.

Het derde en laatste deel heet Eothinòn, naar het gelijknamige Grieks-orthodoxe gebed dat vlak voor zonsopgang wordt uitgesproken. Dit ontstond op verzoek van het Muziekgebouw aan ’t IJ. Bij wijze van experiment bestelde het een ‘groeibriljant’ – een strijkkwartet dat gaandeweg het seizoen 2012-13 tot stand zou komen, tijdens verschillende concerten. De première van het integrale stuk vond plaats in mei 2013.

Het is absoluut niet te horen dat Eothinòn als het ware in horten en stoten werd gecomponeerd. Wel wijkt het qua stijl iets af van de voorgaande delen. Het muzikale weefsel is dichter, de klank donkerder en de ritmiek opzwepender. Soms klinken vage echo’s van het elektronische strijkkwartet Black Angels van George Crumb.

Claustrofobisch geronk

Vooral het einde is verontrustend: woest rondtollend, claustrofobisch geronk in de laagte lijkt op een oorlogsmachine, die iemand of iets wil beletten te ontsnappen. Zelf verwijst Tsoupaki in het cd-boekje naar Persephone, die zich elk voorjaar met veel kracht een weg vanuit de onderwereld naar de aarde moet banen.

Alles aan deze uitgave is raak. De muziek zindert van A tot Z, mede dankzij de zeer gedreven en genuanceerde uitvoering door het Doelen Kwartet en klarinettist Arjan Woudenberg. De opname is zo helder, dat het lijkt alsof de musici bij je in de kamer zitten. – Kopen die cd!

#ArjanWoudenberg #CalliopeTsoupaki #DoelenKwartet #MuziekgebouwAanTIJ #TheaDerks