Prachtmuziek uit Griekenland en Franse chansons

Het is even wennen. Na vier weken offline door Duitsland gefietst te hebben, keerde ik enkele dagen geleden weer terug op mijn stek. Tijdens mijn tochten door het fraaie Münsterland was ik geheel afgekickt van de sociale media, en het opnieuw opstarten doet mijn motortje even pruttelen.

Geheel verstoken van internet was ik al die tijd nou ook weer niet, maar slechts zeer zelden bleek een café of restaurant te beschikken over (gratis) Wi-Fi. Onze Oosterburen zijn wat meer van de oude stempel en verkiezen fysiek contact boven een virtuele werkelijkheid. Daar valt iets voor te zeggen. En eerlijk is eerlijk: wat wás het heerlijk om een praatje te maken met een willekeurige passant bij de supermarkt, of een biertje te drinken met een collega-fietser.

Alleen maar luieren was er trouwens ook niet bij: halverwege mijn vakantie publiceerde ik een bespreking van de cd ‘Sax avec Elan!’ van het Amstel Quartet en de Franse chansonnier Philippe Elan. De vier saxofonisten leerden de in Nederland wonende zanger kennen dankzij de componist Ton de Kruyf, die mij zeer geholpen heeft met mijn biografie van Reinbert de Leeuw. Zoals altijd spelen de saxofonisten perfect en met veel schwung, maar de combinatie met Elan is niet helemaal mijn kopje thee: door de drukke arrangementen trekt het kwartet iets te sterk de aandacht.

Naast de cd met chansons gezongen door een Franse Nederlander, lagen er ook twee schijfjes in de bus van de Grieks-Nederlandse componist Aspasia Nasopoulou. Eindelijk eens goed nieuws uit Griekenland! Nasopoulou heeft grote affiniteit met oude muziek en weet deze op een vanzelfsprekende manier te koppelen aan moderne speelwijzen, zoals te horen in het op een middeleeuwse cantiga gebaseerde Lelia doura, dat door het blokfluitkwintet Seldom Sene voorbeeldig wordt uitgevoerd.

Bijzonder ook is de muziek die Nasopoulou schreef bij de zevendelige gedichtencyclus Nachtwerk van Micha Hamel, die zelf zijn verzen voordraagt. Het Doelen Kwartet tekent voor de muzikale begeleiding. Bij elke tekst weet Nasopoulou precies de juiste sfeer te treffen, met vrolijk vogelgekwetter, aarzelende staccati of geheimzinnige flageoletten.

Gisteren had ik een inspirerend gesprek over nieuwe muziek met Jan Vredenburg van het muziektijdschrift Luister. We spraken onder andere over de nieuwe opera over Mariken van Nieweghen van Calliope Tsoupaki, die in oktober in première gaat en waarover ik haar voor het blad ga interviewen. Net als haar landgenote Nasopoulou koppelt Tsoupaki op organische wijze oude en nieuwe muziek aan elkaar.

Mariken in de tuin der lusten

De muziek van Tsoupaki heeft altijd een betoverende lyriek, of het nu de op Monteverdi geïnspireerde madrigaalreeks E guerra e morte uit 1997 betreft,  haar  Lucas Passie (2008), haar reflectie op een bewegend icoon van Maria uit 2012 of haar visie op de Griekse held Oedipus, die vorig jaar in première ging in het Holland Festival. Ik verheug mij zeer op ons gesprek en op haar opera Mariken in de tuin der lusten. 

Dit nieuwe werk wordt uitgevoerd door o.a. het Asko|Schönberg, maar niet met chef-dirigent Reinbert de Leeuw, die vanavond weer centraal staat in mijn programma ‘Panorama de Leeuw’ op de Concertzender. Ditmaal klinkt een herhaling van de eerste aflevering, waarin ik Reinbert volg in zijn kennismaking met klassieke muziek. Met o.a. werk van Chopin en Satie en van De Leeuw zelf.Ook tijdens mijn concertlezing Kantelend muzieklandschap op zondag 6 september om 16.00 uur in de OBA (Openbare Bibliotheek Amsterdam) zullen stukken klinken van deze componisten, gespeeld door de pianist Marcel Worms. Met mijn biografie als leidraad, maken we een tocht langs de ontwikkeling van de klassieke muziek, van de rotsvaste tonaliteit van Chopin in de 19e eeuw, tot  de atonaliteit van Schönberg in de vroege 20e eeuw, de toevalsmuziek van Cage in het midden van de vorige eeuw en het meedogenloze gebeuk van Oestvolskaja tegen het einde van dat tijdperk.

Ik zie uit naar deze eerste concertlezing met Marcel Worms en hoop u zondag 6 september te mogen begroeten.

#AmstelQuartet #AspasiaNasopoulou #CalliopeTsoupaki #Cultuurpers #DoelenKwartet #Donemus #LeliaDoura #LucasPassie #MarcelWorms #MichaHamel #Monteverdi #Nachtwerk #OBA #Oestvolskaja #PanoramaDeLeeuw #PhilippeElan #ReinbertDeLeeuw #SaxAvecElan #SeldomSene #TheaDerks #TonDeKruyf

Vanachter de chador – vrouwelijke componist nog altijd veronachtzaamd

Surfend op het internet stuitte ik op een blog over de veronachtzaming van vrouwelijke componisten dat ik in 2009 schreef voor Radio 4. Helaas is de inhoud nog altijd actueel. Daarom vandaag een herplaatsing op mijn eigen blog.

Weblog: Vanachter de chador

Amsterdam, 22-9-2009 – Ik groeide op in Limburg, waar ik een nonnenschool voor meisjes bezocht – jongens hadden hun eigen patersschool. Dat belette ons niet volop te genieten van elkaars gezelschap en bovendien waren er uitwisselingen om onze culturele en geestelijke blik te verruimen. Zo bezocht ik een markt op de jongensschool die gewijd was aan de Missie in Arabische landen.

De prachtigste voorwerpen lagen uitgestald en mijn aandacht werd getrokken door een fraai geborduurde doek. Een behulpzame pater omschreef deze als ‘chador’ – ik mocht hem gerust even uitproberen. Ik had het gevaarte nog niet om of ik snakte naar adem: geheel ingeklemd in een zware lap stof kon ik alleen nog door een geborduurd traliehek naar buiten kijken. Ik was geschokt, zeker toen ik hoorde dat vrouwen dit martelwerktuig vrijwillig zouden dragen.

Mendelssohnfeest zonder Fanny

Dertig jaar later wil mijn geperoxideerde provinciegenoot een kopvoddentax invoeren om het dragen van dergelijke doeken uit te bannen. Dat hij daarmee ook de (weinige nog resterende) nonnen dupeert, laat hij gemakshalve buiten beschouwing. Maar c’est le moindre de mes soucis. Belangrijker is dat anno 2009 ook Nederlandse vrouwen nog altijd moeten opereren vanachter een chador, zeker in de muziekwereld.

In mijn vorige blog hekelde ik het feit dat het Festival Oude Muziek Felix Mendelssohn prominent op de lessenaars plaatste, maar verzuimde aandacht te schenken aan zijn zus Fanny. Terwijl zij toch grote invloed op zijn muziek uitoefende en schitterende stukken schreef. Ook het daarop volgende Mendelssohnweekend liet haar composities ongespeeld.

Nederlandse Mannendagen

Je zou verwachten dat de verhoudingen na drie feministische golven beter zouden zijn geworden, maar helaas. Al vaak kaartte ik het ontbreken van vrouwelijke componisten aan tijdens de jaarlijkse Nederlandse Muziekdagen, die ik sinds jaar en dag omschrijf als ‘Nederlandse Mannendagen’. Toen ik programmeur Micha Hamel vorig jaar complimenteerde omdat hij eindelijk ook componerende dames een stem gaf, reageerde hij zichtbaar geschrokken.

Voor de komende editie van 10 en 11 oktober heeft hij zich hersteld: van de elf geprogrammeerde stukken zijn er nul geschreven door een vrouw. Maar wie weet verbergt zich tussen de ‘tien jonge componisten’ die Ensemble Klang op zondagmiddag presenteert nog wel een enkele meid. Diezelfde dag wordt voor de elfde keer de Henriëtte Bosmansprijs uitgereikt – hoopvol is dat drie van de vijf genomineerde componisten dames zijn, want de prijs werd nog nooit door een vrouw gewonnen.

Ook tijdens het Tenso korenfestival komen de vrouwen er bekaaid af. Een snelle blik leert dat van de negenentwintig uitgevoerde stukken er vijfentwintig door mannen werden gecomponeerd. Er staan nog drie werken open tijdens het slotconcert van 18 oktober – zouden die nog wat vrouwelijke noten bieden?

Hokjesgeest

Er gloort meer hoop. Het Nederlands Kamerkoor presenteert de komende weken het programma ‘La voce femminile’. Onder leiding van de vermaarde Noorse dirigent Grete Pedersen klinken hierin werken van Hildegard von Bingen, Helena Tulve, Edith Canat de Chizy en Saskia Macris. Op zondag 27 september brengt Radio Monalisa in Theater de Cameleon in Amsterdam muziek van onder anderen Fanny Mendelssohn, Clara Schumann en Lili Boulanger. Stuk voor stuk componisten die naam en faam verwierven, maar wier composities desondanks slechts zelden worden uitgevoerd.

Toch is het maar zeer de vraag of dergelijke concerten bijdragen aan een vanzelfsprekende acceptatie van de vrouwelijke componist. Zij wordt immers gepresenteerd vanuit een veilig hok. De componerende vrouw geldt anno 2009 nog altijd als een rariteit, die af en toe vanachter de tralies van haar chador de wereld in mag kijken. – Hoezo feminisering van onze maatschappij?

#CalliopeTsoupaki #ClaraSchumann #EdithCanatDeChizy #FannyMendelssohn #HelenaTulve #HenriëtteBosmans #HildegardVonBingen #LiliBoulanger #MichaHamel #RadioMonalisa #SaskiaMacris

Micha Hamel on his opera Caruso a Cuba: ‘Caruso is trapped in his star status’

(c) Petrovsky & Ramone, Origithing Photography

It all started at a book market during a holiday in Berlin, with the book Wo Aida Caruso fand. This German translation of Como un mensajero tuyo (As Your Messenger) of the Cuban author Mayra Montero at once triggered Micha Hamel’s interest: ‘The title made my antenna crackle. It was clever of the publisher not to choose a literal translation but to refer to the main characters: the historical figure Caruso and the opera heroine Aida’. Hamel read the book in one go and decided to turn it into an opera, Caruso a Cuba. It will be premiered on Sunday 3 March as part of the Opera Forward Festival, Otto Tausk conducting the Nederlands Kamerorkest.

The libretto starts from a historical fact – the bomb that exploded in the theatre of Havana while Caruso sang the role of Radamès in Aida in 1920 – the rest is fiction. ‘I had been talking to Pierre Audi for quite some time about a new production and now I knew: this story is an opera. Love and fate are the themes, it’s about opera and plays in an opera house.’ Hamel decided to deepen his bond with the opera tradition and at the same time write a work about unfulfilled love. ‘A difficult subject, which I have never worked out before in music theatre.’

Belcanto

From a very young age Hamel was inspired by the love for the belcanto of composers such as Verdi and Puccini: ‘My parents played a lot of recordings of opera, and I started composing after seeing the film Amadeus, I was fourteen years old. When the new venue of the Dutch National Opera opened I immediately took out a subscription. I visited all productions, until I went to study at the Royal Conservatoire in The Hague.’ Thanks to a Neapolitan lover he also learned to speak Italian fluently, the language of the libretto, which he wrote himself.

Act of love

The spirit of Verdi and Puccini can be heard in the score: ‘Without imitating I try to make my music sound as I hear theirs. Composing is always an act of love, an homage to the existing body of music that mankind has developed. For example, the orchestra plays a few bars from the Aida overture when the performance begins, and via audio fragments we twice hear the real Caruso as Radamès. There are also some style quotations, but with their own, contemporary colours.’

Musically, Hamel follows the story closely: ‘The protagonist Enrico Caruso arrives in Havana majestically and confidently, intent on shining as a star there. Towards the end he is completely wrecked and disillusioned, abandoned by all and every. My music starts melodiously and traditionally, but ends in grim atmospheres, with atonal fragments and radio noise.’

Baritonal tenor

The voice of Caruso still attracts admiration, also from Micha Hamel. ‘He does not really sound like a tenor but full and broad, also in the higher registers, more like a baritone. In his early years he even had trouble with the high notes, but when he mastered them technically, his career went fast. He always sings from the character, with small glissandi, sobs, accelerations and decelerations that logically sprout from the meaning of music and text, from what his character feels at that particular moment.’

In the tenor Airam Hernandez Hamel has found the ideal Caruso. ‘That role is quite a challenge because of the gigantic reputation of the historical Enrico Caruso. Also in terms of physical and appearance, the singer must be able to carry the role. As soon as I heard Hernandez sing I adapted my first sketches and I sculpted the rest of the part to his possibilities. He seems to love high notes, I love that.’

Doomed love

Hamel himself considers his chamber opera as one spun-out duet between Caruso and Aida. Their doomed love forms the dramatic core, around which the other figures circle. Aida’s mother and her godfather, the priest Calazán, try to turn fate away with rituals from their Lukumi religion. They represent the spiritual dimension. At some more distance there is Caruso’s manager Zirato, who also tries to protect him from evil.’

‘Caruso’s tragedy is that he is a world star, and is trapped in this role. He has no choice but to sing and earn money. He is obsessed with himself, he is the hero of his own life story. The explosion of the bomb may serve as a liberation: he escapes from his life and finds a great love. At the same time, raw reality knocks at the door: the mafia, his ailing health, the fact that he is married, even though his wife lives in New York.’

Caruso disrupts relationships

‘Aida’s tragedy is that she feels Caruso is her great love, but has to release him because he must return to New York. Spurred on by her love she helps him escape from the mafia, but at the same time she helps him escape Cuba – and her. She carries his child, but knows there will never be another man in her life. In a metaphorical sense, Caruso himself is a bomb: wherever he goes, he disrupts personal relationships. In this I see a similarity with Pasolini’s Teorema, in which the human is treated as a primal force that confronts us with our insignificance.’

‘It remains unclear whether the story actually takes place, or only in Caruso’s feverish dreams, floating between life and death. The opera is told from his perspective, his head is full of memories. When he sings we often hear a Neapolitan mandolin, as a melancholic touch. Moreover, an out of tune piano sounds. This reminds him of his youth, but also of the rehearsal room when praciticing an opera role.’

Death in Naples

Hamel once uses an Aida trumpetthe instrument Verdi had especially built for the triumphal march of this opera. It sounds during the ritual in which Caruso is immersed in a lagoon, to alleviate the chaos that his presence in Havana has created. Hamel:  ‘This forms the centre of the piece: in a vision Caruso sees his hometown of Naples; Calazán foresees that Caruso will die there – the latter is also historical.’

Towards the end of the opera, more and more noises creep into the sound image, via percussion and electronic soundscapes. ‘At a certain point there are no longer any stable chords, everything seems to happen randomly and accidentally. Rhythms get stuck, chords only consist of two notes. Caruso a Cuba ends with a high whistling tone. Perhaps this depicts the screaming sound of the falling bomb that Caruso relives in his head, or the tinnitus that the explosion gave him. Tinnitus, the death sentence of every musician…’

Caruso a Cuba runs from 3-9 March

#CarusoACuba #DuctchNationalOpera #MichaHamel #NederlandsKamerorkest #OperaForwardFestival #OttoTausk

Aspasia Nasopoulou: ‘If the doors for new music don’t open quickly enough, we have to knock harder!’

The Greek/Dutch composer Aspasia Nasopoulou (Athens, 1972) was appointed as the new artistic leader of orkest de ereprijs. Though she has lived in the Netherlands for a long time, she is not as well known to the general public as her compatriot Calliope Tsoupaki. But in new music circles she has made a name for herself as a composer of adventurous, interdisciplinary pieces.

Such as Lelia Doura in which she succeeded in translating the atmosphere of a troubadour song into a lively score for the Dutch recorder quintet Seldom Sene, released on cd in 2014. Another remarkable work is Nachtwerk in which Nasopoulou combines poems written and recited by Micha Hamel with music for the Doelen String Quartet. Reviewing these works in 2015 I wrote: ‘We’ll certainly hear more of Aspasia Nasopoulou.’

In 2016 she composed the ambitious Ten Dipoles, again for recorder quintet Seldom Sene. In ten sparkling miniatures Nasopoulou captures as many pairs of opposites (‘dipoles’) that in pre-Aristotelian theory form the basic principle of all elements. For instance, ‘good-bad’; ‘straight-bent’ and ‘left-right’.

Apart from using an impressive array of recorders – ranging from the highest baroque sopranino to the lowest possible modern sub-contrabass – she combines the instruments with ten free aerophones developed by Horst Rickels and Ernst Dullemond.

These aerophones not only add a pleasant visual aspect to a performance, but also provide extra sound possibilities. They mainly act like a chorus, their sounds being triggered by pedals operated by the musicians. At other times though, they perform as individual ‘players’, engaging in conversation or vying for attention with their live counterparts. Hilarious are the sudden twittering birds or mooing cow that interrupt their argument.

In  somewhat less than half an hour Ten Dipoles creates a fascinating world full of unusual and intriguing sounds. Particularly striking is the opposite ‘male-female’ (nr. 4). This has a harrowing effect because the recorders use three different tunings (A=415 Hertz, A=440 Hertz and A=466 Hertz). No wonder Seldom Sene placed this beguiling piece first on their recent cd Not a Single Road.

Concert organizer

But Nasopoulou’s field of work expands beyond composition. From 2006-2009 she co-organized and moderated two series of workshops in Huize Gaudeamus, Bilthoven: ‘The Composer’ and ‘The Performer’. In 2016 she initiated ‘Composer’s treat’ in which composers are offered a working week at de Buitenplaats, Starnmeerdijk. This residency is concluded with a presentation open for the public.

This September she started the concert series Nieuwe Noten Amsterdam, together with clarinetist Fie Schouten. Taking on the artistic leadership of orkest de ereprijs thus seems a logical next step. I asked her about her relationship with this ensemble and about her plans for the future.

When and how did you first get to know orkest de ereprijs?

I met Wim Boerman and de ereprijs in 2007 when I was asked to join the committee of a composition competition for high school students. I admire the fervour and dedication with which they bring across the intentions of each new composition, and I very much like the potential of their sound.

I moreover appreciate their continuous curiosity, their engagement with the creation of new music, their support of different generations of composers of today, and their very active involvement in music education.

Internationally renowned is their yearly Young Composers’ Meeting, a competition for aspiring talents initiated in 1995. This gives a positive stimulance to the careers of the participants, creativity being stimulated by providing free space for budding composers. De ereprijs is an important motor in Dutch contemporary music life.

As artistic director you will tread in Wim Boermans’ footsteps. Will you take a different course? 

Wim Boerman will be the artistic director and conductor until the end of 2020 and I’m happy that during this period he will be close to the process of planning the next steps of the orchestra. I admire his curiosity and originality, bringing music of today closer to the audience without pretention, with dedication and persistence.

There are already many ideas that we will develop in the coming months. I strive for continuity and hope to further explore the connections between different artistic disciplines and different cultures. Here I see possibilities for international exchanges, but I can’t as yet predict how these will actually take shape.

The particular line-up of the ensemble with its focus on wind instruments has over the past 40 years lead to a wealth of surprising and powerful compositions. We will continue the open dialogue within the orchestra, and composers of today will keep playing an active role. Also it’s my intention to maintain and tighten the bond with educational institutes. Music is very important for young people, for it has connecting capacities and can bridge ideas, identities and cultures.

Will the ‘Orchestra of the 21st Century’ stay on? This was a joint venture with Gelders Orkest that recently merged with Orkest van het Oosten into Phion. 

The Orchestra of the 21st Century will definitely keep playing new exciting repertoire for extended instrumentations. Also we intend to expand the collaborations, for instance with the National Youth Orchestra and ArtEZ Conservatory.

What are the main challenges you expect to face?

As always it remains difficult to finance new music. If you can show that new music has a meaning for today probably new doors will open. If they don’t open quickly enough we’ll have to knock harder!

#AspasiaNasopoulou #FieSchouten #MichaHamel #orkestDeEreprijs #SeldomSene #WimBoerman