Ktesias, geschiedschrijver (of zo)

Zomaar een Griek (Archeologisch museum, Delfi)

Het is voor ons, levend in de rijke westerse wereld, eigenlijk vrij simpel: een bewering is waar of niet. Voor ons interessant is de discussie over de waarheidstheorieën (is iets waar omdat het correspondeert met een waargenomen feit of omdat het voortvloeit uit andere waarheden?) en de discussie over robuustheid (hoe waarschijnlijk is het dat iets waar is?). Over zulke thema’s kunnen wij nadenken met enige kans dat we ook iets bereiken, want we hebben de filosofische concepten, de wiskunde, de tijd en het geld. We kunnen onderzoek doen.

Wat is waar?

Dat was anders in de tijd vóór de Wetenschappelijke Revolutie, dus zeg maar de tijd van Vesalius, Stevin en Newton. Afgezien van de wiskunde, waarin een ware bewering voortvloeit uit axioma’s, was waarheid eeuwenlang ontoetsbaar. Als iemand beweerde dat je niet voorbij de evenaar kon zeilen omdat het daar te heet was voor menselijk leven, kon je niet even een expeditie ondernemen om dat te onderzoeken.

Daarom was de grens tussen “waar” en “onwaar” onscherp. Er waren twee extremen. Het ene bestond uit beweringen die waar waren omdat ze alleen waar konden zijn: de rechte lijn door het middelpunt van een cirkel verdeelt die in even grote helften. Het andere extreem bestond uit beweringen die onwaar waren omdat ze onmogelijk waren, zoals gevleugelde paarden die ontstaan uit bloeddruppels in de branding. Tussen die extremen bevonden zich beweringen die waar of onwaar konden zijn. Ze oogden waar.

Aangezien dit de situatie was, moeten wij er niet van opkijken dat voor antieke geschiedschrijvers de grenzen van het genre niet lagen waar wij ze trekken. Velleius Paterculus is kritisch totdat hij aan het einde van zijn werk een lofzang aanheft op de regerende keizer. Herodotos van Halikarnassos verzint informanten en suggereert dingen te hebben gezien die hij onmogelijk kan hebben gezien. De nuchterste auteurs vermelden natuurwonderen en uitgekomen voorspellingen.

Ktesias’ leven

Een auteur die helemaal moeilijk te plaatsen is, is Ktesias van Knidos. Geschiedschrijver? Auteur van historische fictie? De problematiek is bij hem groter dan bij andere auteurs, wat misschien ook komt omdat we hun creatieve kant wellicht teveel onderschatten. Hoe dat ook zij: een deel van de problematiek rond Ktesias hangt samen met het feit dat we over hemzelf weinig weten. Het Byzantijnse woordenboek Souda meldt alleen:

Ktesias was de zoon van Ktesiarchos of Ktesiochos. Hij kwam van Knidos. Als arts verzorgde hij in Perzië koning Artaxerxes II Mnemon, die hem had ontboden. Ktesias schreef een Geschiedenis van de Perzen in vierentwintig boeken.

Het is niet duidelijk wanneer Ktesias aan het hof van de Achaimeniden verbleef, al is een denkbaar scenario dat hij op een of andere manier betrokken is geweest bij de opstand van Amorges in 414: de door het Atheense bondgenootschap gesteunde anti-Perzische revolte die ertoe leidde dat de Perzen zich in de Dekeleïsche Oorlog schaarden aan de zijde van Sparta. Ktesias was in elk geval al lijfarts van Artaxerxes vóór deze koning werd.

Het was voor de Perzen een onaangename verrassing dat de Spartanen zich, nadat ze in 404 de Atheners hadden verslagen, keerden tegen hun bondgenoot. In 401 steunden ze de rebellie van de Perzische prins Cyrus de Jongere, die zijn broer wilde verdrijven: de inmiddels koning geworden Artaxerxes. In zijn Anabasis doet Xenofon verslag van Cyrus’ opmars en nederlaag in de slag bij Kounaxa. Ktesias was aanwezig in Artaxerxes’ kamp.

In de eerste jaren van de vierde eeuw begon het Perzische tegenoffensief. Koning Euagoras van Salamis (op Cyprus) bouwde met Perzisch geld een vloot, die gecommandeerd zou worden door de Athener Konon. Ktesias lijkt ervoor te hebben gezorgd dat Perzisch goud beschikbaar was om de roeiers en soldaten te betalen. De vlootaanval dwong Sparta inderdaad om af te zien van verdere avonturen in het Perzische Rijk.

Geschiedschrijver (of zoiets)

Ktesias is in deze jaren teruggekeerd naar zijn geboortestad en is vermoedelijk daar begonnen aan het samenstellen van zijn Geschiedenis van de Perzen. Hij publiceerde ook een Geschiedenis van India, een medische verhandeling en wat geografische publicaties. Het materiaal is grotendeels verloren gegaan, maar gelukkig heeft Diodoros van Sicilië forse delen uit de Geschiedenis van de Perzen overgenomen; het is moeilijk vast te stellen in welke mate hij de materie heeft bewerkt, naverteld of aangepast. Ook Ploutarchos kende de Geschiedenis van de Perzen. Verder heeft Fotios I, de negende-eeuwse patriarch van Constantinopel, een uittreksel vervaardigd.

Ktesias geeft aan dat hij de Geschiedenis van de Perzen schreef om allerlei Griekse vooroordelen te corrigeren. Hij verwijt Herodotos een leugenaar te zijn. Dit soort beweringen hoorden bij de antieke geschiedschrijving: Herodotos polemiseerde tegen Hekataios van Milete, die op zijn beurt zei te lachen om de dwaze meningen van andere Griekse auteurs. Waar Herodotos en Hekataios op een of andere manier hun claim ook wel waarmaakten, presenteert Ktesias echter – met een woord van Ploutarchos – “een mengelmoes van bizarre en ongeloofwaardige verhalen”.noot Ploutarchos, Leven van Artaxerxes 1. De Atheense auteurs Isokrates, Plato en Aristoteles waren minder kritisch, maar het lijkt erop dat Ktesias veel meer fictie heeft toegelaten dan andere auteurs of gewoon slecht op de hoogte was. Maar dat laatste is, voor iemand aan het Perzische hof, toch wel wat vreemd.

[Wordt vervolgd]

#Achaimeniden #Amorges #antiekeGeschiedschrijving #ArtaxerxesIIMnemon #CyrusDeJongere #DekeleïscheOorlog #DiodorosVanSicilië #EuagorasVanSalamis #FotiosI #HekataiosVanMilete #HerodotosVanHalikarnassos #Konon #Ktesias #Ploutarchos #slagBijKounaxa #Souda #waarheid #Xenofon

Perzisch Lydië

Een Lydiër (Persepolis)

In het vorige blogje vertelde ik over het ontstaan, de bloei en de ondergang van het IJzertijdkoninkrijk Lydië. Rond het midden van de zesde eeuw had de Perzische koning Cyrus de Grote het onderworpen. De eerste door hem aangewezen gouverneur werd geconfronteerd met een opstand, die echter werd onderdrukt. Vanaf nu was Lydië een Perzische satrapie, wat een duur woord is voor een grote provincie. Misschien moeten we de gouverneurs, de satrapen, wel aanduiden als onderkoningen. De nieuwe heersers verbeterden de zogeheten Koninklijke Weg die Sardes en Gordion verbond met de hoofdsteden van het Perzische Rijk: Sousa, Persepolis en Pasargadai.

Oroitos

De generaal die de Lydische opstand onderdrukte, een zeker Harpagos, lijkt vrij lang over het westen van Anatolie geregeerd te hebben. Nog lang daarna claimde een lokale dynastie in Lycië, het zuidwesten van het huidige Turkije, van Harpagos af te stammen. Zulke claims zijn weleens waar gebleken. Wat de waarheid ook zij, toen Cyrus in 530 v.Chr. overleed, was de hoogste bestuurde in Lydië een satraap genaamd Oroitos.

Tijdens de regering van Cyrus’ zoon en opvolger Kambyses (r.530-522) beheerde Oroitos westelijk Anatolië. Een verantwoordelijke positie, want de koning zelf was bezig met een oorlog in Egypte, dat hij annexeerde. In de chaotische periode na de dood van Kambyses veroverde Oroitos het Griekse eiland Samos. De lokale heerser, Polykrates, was een bondgenoot geweest van Egypte en dat bekocht hij met de dood.

Oroitos heeft vermoedelijk gewoon zijn plicht gedaan, maar met de annexatie van Samos was hij gevaarlijk machtig. Hij beheerde immers én het goud van Lydië én de vloot van Samos. Dat maakte hem tot een potentiële bedreiging van Kambyses’ opvolger Darius de Grote (r.522-486). Een moordenaar ruimde het probleem op. De satrapie kwam uiteindelijk in 513 v.Chr. in handen van Darius’ jongere broer Artafernes.

Cultuurcontact

Ten westen van Lydië lagen enkele grote Griekse havensteden, talloze Griekse eilanden en het Griekse vasteland. Dat betekende dat Lydië in de frontlijn lag toen de Griekse havensteden in 499 v.Chr. in opstand kwamen tegen de Perzen (de zogeheten Ionische Opstand). De Grieken plunderden de benedenstad van Sardes en hielden het, toen koning Darius eenmaal legers had gestuurd, nog vijf jaar vol. Artafernes verraste de Griekse wereld vervolgens door zijn milde behandeling van de verslagen rebellen, maar het lijkt er ook op dat rijke Perzische aristocraten allerlei geconfisqueerde landgoederen in handen hebben gekregen.

Een “meesteres der dieren” (Louvre, Parijs)

Er woonden al veel Iraniërs in Lydië, bijvoorbeeld als gedemobiliseerde soldaten. Er zijn legio aanwijzingen voor de verering van oosterse goden (bijvoorbeeld Anahita) en de “Iranificatie” van de oude Lydische goden. Zo stond de priester van de moedergodin Artimus/Artemis in Efese nog eeuwen bekend met de Perzische titel megabyxus, “degene die is vrijgemaakt voor de cultus van de god”, terwijl de bewoners van deze satrapie de Lydische god Pldans gelijkstelden aan de Perzische Ahuramazda – en ook aan de Griekse Apollo, want het was een smeltkroes van culturen.

Lydië bleef een frontlijngebied, want het was de vanzelfsprekende Perzische basis tijdens de militaire expedities die in 492, 490 en 480-479 plaatsvonden naar het westen. De eerste eindigde met de onderwerping van Macedonië, de tweede met verovering van Delos en het debacle bij Marathon, en de derde… het gangbare beeld is dat de Grieken de Perzen versloegen bij de zeeslag bij Salamis, maar de werkelijkheid is genuanceerder. Ik blogde er al eens over, namelijk hier, en laat de materie nu rusten. Feit is dat de Grieken uit het moederland de Griekse havensteden in Anatolië veroverden en dat de satraap van Lydië er weinig meer te zeggen had.

Lydië en Athene

Over het Lydië van de vier decennia na 480 is weinig bekend. De meeste Griekse bronnen zijn gericht op Athene, dat door een cordon sanitaire van Griekse havensteden in Azië was afgeschermd van Lydië en er weinig mee van doen had. Pas in 440 lezen we weer over Lydië, toen de satraap Pissouthnes probeerde het eiland Samos te heroveren, dat in opstand was gekomen tegen Athene. Het liep op niets uit. Toen Athene een decennium later verzeild raakte in de Archidamische Oorlog tegen Sparta (431-421 v.Chr.), probeerde Pissouthnes zijn invloed uit te breiden door vrijwel elke opstandige lidstaat van de Atheense alliantie, zoals Kolofon en Lesbos, te ondersteunen.

Een Perzische gouden armband uit Sardes (Neues Museum, Berlijn)

In 420 kwam Pissouthnes zelf in opstand tegen koning Darius II Nothos. We weten niet waarom. De koning stuurde een edelman genaamd Tissafernes naar Lydië, die hem uit de weg ruimde en als satraap opvolgde. Gedurende zijn eerste jaren in functie moest hij echter vechten tegen Pissouthnes’ zoon Amorges, die de opstand van zijn vader voortzette met hulp uit Athene.

Het was deze Atheense interventie in Lydië die koning Darius deed besluiten Sparta te steunen in de Dekeleïsche of Ionische Oorlog (413-404). De onderhandelingen werden gevoerd door zijn zoon Cyrus, die later eveneens in opstand kwam. Sparta stemde ermee in de Griekse havensteden in westelijk Klein-Azië niet te beschermen als Perzië zich er meester van maakte en kreeg in ruil de gevraagde steun tegen Athene.

De vierde eeuw

Sparta versloeg Athene en achtte zich, nu het de leider van de Griekse wereld was, aan zijn stand verplicht in te grijpen in Azië. Dit was in feite niet de afspraak, maar koning Darius was dood en de nieuwe koning, Artaxerxes II Mnemon, had andere zaken aan zijn hoofd: zijn broer Cyrus rukte tegen hem op. Ik blogde daar al eens over. De Spartaanse koning Agesilaos intervenieerde dus in Lydië. Een door de Perzen gesubsidieerde anti-Spartaanse coalitie dwong hem terug te keren (de Korinthische Oorlog).

Tempel van Artemis, Sardes

De volgende ons bekende satraap was Autofradates, een loyale dienaar van Artaxerxes toen die werd geconfronteerd met een reeks opstanden in het westen. Weer een andere satraap was Spithridates, die om het leven kwam toen de Macedonische koning Alexander in het voorjaar van 334 een inval deed in Klein-Azië. In de zomer van dat jaar gaf Sardes zich over. Voortaan werd Lydië bestuurd door Griekstalige gouverneurs, eerst als onderdeel van het rijk van Alexander, later door zijn opvolgers, nog later als onderdeel van het Seleukidische Rijk.

Doordat de vorsten vaak direct zaken deden met de steden, raakte de bestuurslaag waar Lydië bij hoorde, de satrapieën dus, grotendeels achterhaald. Van Lydië vernemen we weinig meer, maar het bleef toch bestaan als het kerngebied van het latere Pergameense Rijk en de – nog latere – Romeinse provincie Asia.

#AgesilaosII #Ahuramazda #AlexanderDeGrote #Amorges #Anahita #ArchidamischeOorlog #ArtafernesI #ArtaxerxesIIMnemon #ArtemisVanEfese #Asia #Athene #Autofradates #CyrusDeGrote #CyrusDeJongere #DariusIDeGrote #DariusIINothos #DekeleïscheOorlog #Efese #Gordion #Harpagos #IonischeOorlog #IonischeOpstand #KambysesII #Kolofon #KoninklijkeWeg #KorinthischeOorlog #Lesbos #Lydië #Marathon #Oroitos #Pissouthnes #Pldans #PolykratesVanSamos #Samos #Sardes #satrapie #SeleukidischeRijk #Sparta #Spithridates #Tissafernes #zeeslagBijSalamis