Gamaliël I, de jood die het christendom redde
Schriftgeleerde met boekrol (Catacombe van Petrus en Marcellus, Rome)
Tweemaal noemt het Nieuwe Testament, waaraan ik op zondag nogal eens een blogje wijd, Gamaliël. Of beter: Gamaliël de Oudere, of Gamaliël I, want er zijn nogal wat rabbijnen geweest met die naam. Daarover zo meteen. Eerst iets over de man zelf, die leefde in de eerste helft van de eerste eeuw na Chr. Een tijdgenoot dus van Jezus van Nazaret, al zijn er geen aanwijzingen dat ze elkaar ooit hebben ontmoet.
Farizese wetsleraar
Eén vermelding is in een toespraak die de auteur van Handelingen in de mond legt van de apostel Paulus. Hij stelt zichzelf voor:
“Ik ben een Jood, geboren in Tarsus in Cilicië, maar opgegroeid in deze stad. Ik heb als leerling aan de voeten van Gamaliël gezeten en ben strikt volgens de voorschriften van de Wet van onze voorouders opgevoed.”noot Handelingen 22.3; NBV21.
Als we alleen dit wisten, wisten we dat Gamaliël een geleerde was van naam en faam, die geen nadere introductie behoefde. Dat is alvast iets. De tweede passage gaat over een vergadering van het Sanhedrin, waarin het hoogste Joodse raadsorgaan, nadat Petrus een opruiend geachte toespraak heeft gehouden, zijn beleid moet bepalen inzake de christenen. Een deel van het Sanhedrin overweegt executies.
Maar toen stond een van hen op, een farizeeër die Gamaliël heette en die als wetsleraar bij het hele volk in aanzien stond.noot Handelingen 5.34; NBV21.
In zijn toespraak bepleit hij een terughoudend oordeel over de christenen:
“Laat hen begaan, want als het mensenwerk is wat ze nastreven, zal het op niets uitlopen, maar als het Gods werk is, zult u niets tegen hen kunnen uitrichten.”noot Handelingen 5.38; NBV21.
Dat overtuigt de vergadering en zo bezien is Gamaliël de jood die het christendom redde.
Joods bewijs
De farizese leraar wordt ook genoemd in de Tosefta, een derde-eeuwse verzameling rabbijnse wijsheid. Die vermeldt dat Gamaliël, samen met andere wijzen, enkele keren in briefvorm advies heeft gegeven aan Joden buiten Judea. Dat betrof onder andere de tienden en het invoegen van de schrikkeldag. Dat laatste was een heel belangrijke kwestie, want de Joden kenden destijds, naast de gangbare kalender, een kalender van 364 dagen, waarin de voorbereidingen van de feestdagen nooit vielen op de sabbat. De kalenderkwestie lijkt destijds echt heel belangrijk te zijn geweest.
Gamaliël lijkt ook eens geconfronteerd te zijn geweest met de vraag of een vrouw mocht gelden als weduwe als maar één iemand had gezien dat haar echtgenoot was overleden. Hij oordeelde dat één getuige voldoende was en dat zo’n weduwe mocht hertrouwen.
De Babylonische Talmoed kent nog een anekdote over Gamaliëls oordeel.
Op een keer werd in het slachthuis van de Tempel een hagedis gevonden en men wilde het hele offer onrein verklaren. Ze vroegen om advies aan de koning, die hun antwoordde: “Ga en vraag het de koningin.” Toen ze het de koningin gingen vragen, zei zij tegen hen: “Ga het Gamaliël vragen.”
Dus vroegen ze het hem. Hij zei tegen hen: “Was het slachthuis heet of koud?”
“Het was heet,” antwoordden ze.
“Ga dan terug en giet een glas koud water over die hagedis”, zei hij. Ze goten er dus een glas koud water overheen, en het dier bewoog [en was dus niet dood], waarop Rabbi Gamaliël het offer rein verklaarde. Zo was de koning afhankelijk van de koningin en de koningin van Rabbi Gamaliël: vandaar dat het hele offer afhankelijk was van Rabbi Gamaliël.noot Babylonisch Talmoed, Pesachim 88b.
De koning kan eigenlijk alleen Herodes Antipas zijn geweest, die in 37 de koningstitel verwierf en weleens in Jeruzalem kwam. Hij was getrouwd met Herodias, over wie ook de evangelist Marcus weet dat ze grote invloed had op haar echtgenoot. Ik blogde er al eens over.
Dit is niet de enige anekdote die Gamaliël presenteert als gezaghebbend. De Mishna, een andere optekening van rabbijnse wijsheid uit de derde eeuw, bevat een lijstje van dertien vooraanstaande rabbijnen met wier dood de mensheid belangrijke deugden verloor.
Toen Rabbi Gamaliël de Oudere stierf, kwam de glorie van de Wet ten einde en vergingen zuiverheid en heiligheid.noot Mishna, Sotah 9.15.
Van verschillende van deze rabbijnen weten we dat ze een conflict hadden met de Romeinen, en de context van het lijstje is die van de verwoesting van Jeruzalem in 70 na Chr. Het is niet ondenkbaar dat ook Gamaliël een conflict met de Romeinen niet heeft overleefd.
Familie
Gamaliël de Oudere was de vader van Simeon, die ooit protesteerde tegen een verhoging van de Tempelbelasting en die eveneens in het lijstje van dertien rabbijnen is opgenomen:
Toen Rabbi Simeon, de zoon van Gamaliël stierf, kwamen de sprinkhanen en groeiden de problemen.”noot Mishna, Sotah 9.15.
Deze Simeon stierf tijdens de Joodse Opstand en het is niet moeilijk te zien wie de sprinkhanen zijn. Zijn zoon was Gamaliël II, die rond het jaar 100 leiding zou geven aan de Academie van Javne, waar rabbijnen werden opgeleid. Over hem en de Birkat haMinim had ik het al eens eerder. Voor het moment rond ik af dat uit de familie nog verschillende andere belangrijke joodse leiders zijn voortgekomen; Gamaliël VI is de laatste – hij overleed in 425.
De familie stamde af van de Hillel die zeven regels voor de uitleg van de Wet opstelde, maar het is onduidelijk of hij de vader of de grootvader was van Gamaliël de Oudere. Hoe dat ook zijn: Gamaliël I was, zoals we al vermoedden, een geleerde van naam en faam, die voor de lezers van de Handelingen geen nadere introductie behoefde.
#BirkatHaMinim #farizeeën #GamaliëlI #GamaliëlII #HandelingenVanDeApostelen #HerodesAntipas #Herodias #Javne #kalender #Mishna #NieuweTestament #Paulus #Petrus #Sanhedrin #schriftgeleerde #schrikkeldag #SimeonBenGamaliël #sprinkhaan #tienden #Tosefta
ButterWord
Jona Lendering
