De moord op Julius Caesar (1): de vooravond

Caesar (Musée des beaux-arts, Lyon)

Voor oudheidkundigen staat de datum van morgen, 15 maart dus, in rode letters op de kalender. Iemand die een burgeroorlog ten einde had gebracht en Italië zijn rust had teruggegeven, werd bloedig om het leven gebracht. Omdat ik over de moord op Odoaker op 15 maart 493 al eens heb geblogd, moeten we het maar hebben over die andere moord die plaatsvond op 15 maart – ofwel de iden van maart. U bent dus voor de 154e keer aanbeland in de naar een climax lopende reeks “Wat deed Julius Caesar 2069 jaar geleden?”

Hoezo, de iden van maart?

Voor ik daar op inga, eerst maar even een woord over die rare uitdrukking “de iden van maart”. De Romeinen hadden van oorsprong een maankalender, met enkele gemarkeerde momenten. De dag waarop een priester (of een andere functionaris, ik ga dat even niet opzoeken) de nieuwe maan waarnam, heette de kalendae, wat zoiets wil zeggen als “omroepen” dat de maansikkel was gezien, zodat de nieuwe maand was begonnen. De volle maan heette de idus of eidus, en in het Nederlands iden. Het eerste kwartier heette nonae en de dag vóór zo’n dag-met-een-naam heette de pridie, de “voordag”. Verder waren er complexe systemen om schrikkelmanen in te voegen en om de dagen namen te geven. Zo heette de dag die wij 26 januari noemen destijds “zeven dagen voor de kalendae van februari”. Van een volk dat 188 noteerde als CLXXXVIII, moeten we ook maar niets praktischers verwachten.

Het systeem was niet alleen complex, het was ook manipuleerbaar. Bijvoorbeeld als het omroepen van de kalendae de priester om hem moverende redenen niet goed uitkwam. Of als het politiek opportuun was een schrikkelmaan over te slaan (en nieuwe magistraten eerder te laten aantreden) of in te voegen (en de zittende magistraten wat langer te handhaven). Vandaar – ik heb het eerder verteld – de kalenderhervorming van Julius Caesar. Waardoor de “voordag van de iden van maart” voortaan gewoon 14 maart heette en de dag waarop Caesar werd vermoord gewoon 15 maart. De uitdrukking “de iden van maart” was in 44 v.Chr. al een archaïsme en het is een vreemd soort eruditie de uitdrukking te gebruiken.

De tafelgesprekken van Julius Caesar

Maar goed. Daar gaan we het morgen over hebben. Nu de vraag wat Caesar op 14 maart deed. Toevallig weten we dat van zijn biograaf Suetonius.

Nog op de dag vóór de moord, toen tijdens een diner ten huize van Marcus Lepidus ter sprake kwam wat de aangenaamste wijze van sterven was, had hij zijn voorkeur uitgesproken voor een plotselinge en onverwachte dood.noot Suetonius, Caesar 86; vert. Daan den Hengst.

Ook andere auteurs weten van dit gesprek.noot Bijv. Appianus, Burgeroorlogen 2.115. Wel verrekte toevallig natuurlijk, dat op de avond voordat moordenaars Caesar zouden doden, de conversatie zich concentreerde op zijn dood. Het is uiteraard denkbaar dat de anekdote is verzonnen. Het is ook denkbaar dat de uitspraak authentiek is, maar gedaan op een ander moment. Daarna is die zozeer met de moordaanslag geassocieerd geraakt, dat mensen de woorden hebben geplaatst aan de vooravond. De vakterm voor dit mechanisme is “epische verdichting”.

Er is nog een derde verklaring: het is werkelijk gezegd op de avond van 14 maart. Iemand heeft Caesar een waarschuwing willen geven. We weten dat er meer waarschuwingen zijn geweest, nog op de dag zelf, en we constateerden al dat Caesar op de hoogte was van samenzweringen (meervoud).

U begrijpt: morgen meer. Heel veel meer.

[Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]

#RealTimeCaesar #2069JaarGeleden #Appianus #epischeVerdichting #JuliusCaesar #kalender #kalenderhervorming #Maan #MarcusAemiliusLepidus #Suetonius

De kalenderhervorming van Julius Caesar

Zodiak uit de tijd van Caesar (Museo Nazionale, Rome)

Als ik u zeg dat het 1 december had moeten zijn in het jaar waarin Caesar met Lepidus het consulaat bekleedde, dan weet u dat u bent beland in een nieuwe aflevering van de reeks “Wat deed Julius Caesar vandaag 2069 jaar geleden?”

De dictator besloot dat het nog maar eens november moest wezen. Op de laatste dag van november volgde dus de eerste dag van de tweede november. En toen de tweede maand november was afgelopen, kwam er nog een derde. Pas daarna begon de maand december. De inhaalslag was noodzakelijk omdat de Romeinse kalender, waarin soms een extra maan werd geschrikkeld, ernstig uit de pas liep met de seizoenen. Als hogepriester moet Caesar zich dat bewust zijn geweest. Zijn biograaf Suetonius schrijft:

Caesar hervormde de kalender, die door de schuld van de priesters in het ongerede was geraakt, omdat zij naar willekeur schrikkelmanen invoegden. Het gevolg was dat de oogstfeesten niet meer in de zomer, en de wijnfeesten niet meer in de herfst vielen.noot Suetonius, Caesar 39; vert. Daan den Hengst.

Als Caesar het probleem niet bewust was geworden doordat mensen klaagden over de offers, dan wist hij het wel doordat hij tijdens zijn Afrikaanse campagne nogal eens te maken had gehad met winterstormen die plaatsvonden op het moment waarop er geen winterstormen meer hoorden te zijn.

Los daarvan was er een financieel probleem. Suetonius vergist zich als hij zegt dat er naar willekeur schrikkelmanen waren ingevoegd. Dat was nou net niet gebeurd, waardoor de afgelopen tijd de jaren steeds iets te kort waren geweest: een vileine truc waarmee crediteuren de aflossingstermijn van de leningen hadden bekort.

Kalendermozaïek van na de kalenderhervorming. Het jaar begint op deze kalender op de traditionele 1 maart (Archeologisch museum, Sousse)

De Grieks-Romeinse geschiedschrijver Cassius Dio legt de nieuwe – feitelijk onze kalender – uit aan zijn lezers.

Deze verbetering heeft hij te danken aan zijn verblijf in Alexandrië, behalve dat de mensen daar elke maand dertig dagen laten duren en er daarna vijf dagen bij optellen, terwijl Caesar deze vijf dagen (samen met twee andere dagen die hij van één maand wegnam) verdeelde over zeven maanden. De resterende kwart dag haalde hij in door elk vierde jaar een schrikkeldag te introduceren, zodat de dagen slechts in de geringste mate afwijken van de jaargetijden. In 1461 jaar is slechts één extra schrikkeldag nodig.noot Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis 43.26.

Het is feitelijk eens in de 128 jaar, maar een kniesoor die erop let. Wat beide auteurs over de kalenderhervorming niet vertellen, is iets wat later gebeurde. In december 45 zou de Senaat bepalen dat de maand Quintilis een nieuwe naam zou krijgen: Julius, naar de dictator-voor-tien-jaar.

[Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]

Het ziet er niet best uit voor Libanon. Als u meer wil weten over dat geteisterde land, lees dan mijn boek. Deze blog kunt u ook volgen via een Whatsapp-kanaal.

Zelfde tijdvak

Caesar en Cicero
juli 11, 2023
Aelius Gallus in Jemen
maart 9, 2019
Het Romeinse Rijk van Fik Meijer (4)
februari 22, 2016 Deel dit: #RealTimeCaesar #2069JaarGeleden #CassiusDio #hogepriesterschap #JuliusCaesar #kalender #kalenderhervorming #oogstfeest #Suetonius #TweedeBurgeroorlog

Als verschuiving van de deadline van 2030 naar 2035 versnelling betekent, is er wellicht een geheim plan om 2035 eerst te laten aanbreken en 2030 pas daarna. #kalenderhervorming https://www.volkskrant.nl/a-b7d5e511