Een schitterend museum in Plovdiv

Soms zie ik iets dat zó tof is dat ik erover schrijven moet, zoals de museale inrichting rond de zogeheten Grote Basiliek van Plovdiv. Simpel samengevat: alles klopt. En ik ben zo enthousiast dat ik breek met mijn voornemen om, zolang ik in Bulgarije ben, geen blogjes te schrijven. Dit verhaal moet eruit, zo simpel.

Goed, wat is het? Toen ik in 2014 in Plovdiv was, zag ik bij het postkantoor een opgraving, maar ik was te moe om er lang naar te kijken; nu is daar een schitterend museum gebouwd over de grootste van twee basilieken. Die was gebouwd over een oudere tempel voor de keizercultus; elementen uit het oudere gebouw zijn gerecycled in het jongere, dat diende als de kerk van de bisschop van Plovdiv of, zoals de stad destijds heette, Filippopolis.

Mozaïeken

Een bisschopskerk ofwel kathedraal dus, gebouwd rond 390. Zo’n gebouw is op zich niet zeldzaam: in onze contreien is de basiliek in Tongeren ruwweg even oud. Maar de kerk in Plovdiv was immens, ruim drieëntachtig meter lang en vijfendertig meter breed. Overal lagen mozaïeken, en dat niet zomaar: die zijn op een gegeven moment vernieuwd, zodat er een tweede laag mozaïeken was. Meer daarover op deze website.

Er is nu een museum van twee verdiepingen, met op de begane grond dus een mozaïek van drieëntachtig meter lang en vijfendertig meter breed, niet minder, en op de bovenste verdieping delen van het daar later overheen gelegde mozaïek. Die mozaïeken behoren veelal tot de “regenboogstijl” die we wel vaker aantreffen in laatantieke mozaïeken: een combinatie van geometrische vormen die in de tweede eeuw is ontstaan in het Nabije Oosten en zich langzaam over het hele Romeinse Rijk verspreidde. Verder zijn er de nodige afbeeldingen van Heraklesknopen en Salomonknopen, zonnecirkels, klimopbladeren (symbool van Dionysos = Jahweh), granaatappels, bekervormige fonteinen (“bron des levens”). Ook zie je de nodige vogels, met de pauw op prominente plekken, omdat deze vogel (ook in heidense kringen) gold als het symbool van de wederopstanding. Ook voor wie verwend is met de mozaïeken van Zeugma, Tunesië of Piazza Armerina is Plovdiv vrij overdonderend.

Museale uitleg

Je loopt er op glazen loopbruggen overheen, en op heel veel plaatsen zijn borden met uitleg. Eén van de in een klein taalgebied moeilijke museale keuzes is of je één taal gebruikt en uitleg geeft met voldoende diepgang voor mensen met een hoge informatiebehoefte, of dat je tweetalig informeert en je vooral richt op een groot publiek. Kies je voor het tweede, dan heb je weliswaar meer inkomsten maar stoot je de sleuteldoelgroep van je af; kies je voor het eerste, dan zal de sleuteldoelgroep je signaal versterken, veranker je de informatie en volbreng je als museum je culturele missie. Met een oppervlak van tweemaal drieëntachtig bij vijfendertig meter is dit in Plovdiv geen dilemma: je kunt overal tweetalige bordjes neerzetten – er is ruimte genoeg!

Op die borden worden ook vergelijkingen met andere opgravingen gemaakt en is verder informatie over de vorm van de christelijke eredienst in de vijfde en zesde eeuw. Dat Plovdiv lange tijd een ariaanse bisschop had, en zelfs een ariaanse synode organiseerde die was gericht tegen de staatskerk, wordt ook netjes uitgelegd. De verdiepende informatie gaat heel ver: er is zelfs gedetailleerde ornithologische informatie over de afgebeelde vogels. Hier gaan kunstgeschiedenis, archeologie en biologie hand in hand. Ook is er uitleg van de techniek van het maken van mozaïeken en bioarcheologische informatie over de ruim driehonderd skeletten die vanaf de zevende eeuw zijn begraven in de laatantieke kerk. Heel netjes vind ik de zerk die was geplaatst voor de herbegraven menselijke resten.

Uiteraard is er uitleg van wat archeologen doen. Of beter: er is enige uitleg, want de vitrine met troffels, kwasten, meetlint en kompas is nogal wat lullig. De feitelijke verdieping zit in de uitleg van de wijze waarop de basiliek is ontdekt, in uitleg van de wijze waarop het gebouw in 2015-2019 is opgegraven en geconserveerd, en in de vragen die er zijn voor de toekomst. Net zoals in het Archéoforum in Luik worden de dilemma’s getoond: wil je het nabijgelegen bisschoppelijk paleis ook opgraven, en zo ja, moet daarvoor dan een moderne kerk worden gesloopt?

Kortom

Afgezien van de lullige vitrine met kwasten en troffels is dit een perfecte museale inrichting. Ik vergat nog te zeggen dat er wel een digitale reconstructie is van hoe de kerk er ooit uitzag, maar dat geluidseffecten (denk aan een gereconstrueerd-authentieke uitvoering van antieke hymnen) genadiglijk afwezig zijn, zodat het museum ook toegankelijk is voor mensen met hyperacusis. Dat alles toegankelijk is met een rolstoel, spreekt vanzelf.

Samenvattend: de Grote Basilica in Plovdiv overtreft de stoutste verwachtingen en dwingt een blogger om zijn voornemen om, zolang hij op reis is, geen blogjes te schrijven, te laten varen. Sommige dingen móet je gewoon delen.

🏛️🍷 À Pompéi, il suffit parfois qu’un mur retrouve la lumière pour que l’Antiquité recommence à respirer.
Dans la Casa del Tiaso, des fresques dionysiaques réapparaissent comme un théâtre secret : cortèges, rites, ivresse sacrée… et cette sensation que la fête de Dionysos n’a jamais tout à fait quitté les lieux. ✨
La pierre a gardé la mémoire. La couleur la réveille.

👉 https://2tout2rien.fr/la-casa-del-tiaso-des-fresques-dionysiaques-devoile-les-mysteres-de-pompei/

#Archéologie #Histoire #Pompéi #Dionysos #Antiquité #2tout2rien

Le vin et la mort - Dionysos, le relooking mythologique #5

https://yt.lostpod.space/w/mejZYVERgn8nYB7cg7AFof

De Thraciërs (2)

[Dit is het tweede van zeven blogjes over de Thraciërs. Het eerste was hier.]

Sociale stratificatie

De in het vorige blogje genoemde handel en de exploitatie van goudmijnen zorgden voor rijkdom. En rijkdom schiep sociale stratificatie: koning, adel, krijgers, boeren. Het is geen toeval dat de Odrysen, die het dichtst bij het Perzische Rijk en de Griekse stadstaten woonden, in de vijfde eeuw v.Chr. als eersten een eigen koninkrijk bouwden. Zij hadden de beste mogelijkheden om handel te drijven. Later volgden ook de andere gebieden.

Maar de maatschappelijke verschillen zijn al eerder gedocumenteerd. Toen de Perzen tegen het einde van de zesde eeuw de regio onderwierpen, was er al een archeologisch herkenbare elite die pronkte met Griekse en Perzische voorwerpen. (Ik blogde al eens over de Rogozen-schat, gevonden bij de Triballiërs in het noordwesten, waar een kruikje bij zit waarvan de decoratie lijkt te zijn geïnspireerd door de Perzische leeuw-stier-reliëfs.) Niet dat de Thraciërs zelf geen kunst maakten. In de vorstelijke residenties was emplooi voor edelsmeden. Hun producten zijn aangetroffen in tal van graftombes (tumuli in jargon) en zijn beeldschoon.

Een opvallend detail is dat als het koningschap eenmaal is ontstaan, de vorst afstand neemt tot zijn onderdanen: hij leefde apart, in een citadel. De adel woonde er in de buurt, in het dorp woonden boeren die druiven, gerst, rogge en tarwe verbouwden; en de herders zwierven daarbuiten. Deze ruimtelijke indeling was in de oude wereld uiteraard heel gangbaar.

Godsdienst

De Thraciërs waren grotendeels ongeletterd, maar zoals ik al schreef hebben Griekse auteurs over hen geschreven. Omdat ze een Indo-Europese taal spraken, mogen we ook de historische taalkunde in stelling brengen, en de conclusies daarvan zijn bevestigd door de archeologie.

Het lijkt erop dat bij de Thraciërs de koning een soort middelaar is geweest tussen de goden en de mensen. Daarom had hij allerlei priesterlijke taken. Hij stamde ook af van de goden – Herodotos identificeert de koninklijke stamvader als Hermesnoot Herodotos, Historiën 5.8. – en was daarom onverslaanbaar in oorlogstijd. Dat was althans de ideologie, die we denken te herkennen in de decoratie van het edelsmeedwerk.

Dezelfde Herodotos meldt dat de Thraciërs alleen de goden Artemis, Dionysos en Ares vereren.noot Herodotos, Historiën 5.8. Dit zijn Griekse namen. Van de twee eerste is bekend dat ze corresponderen met de natuurgodin Bendis en een (inderdaad Dionysos-achtige) zoon van de oppergod genaamd Zagreus. Ik heb niet kunnen achterhalen welke oorlogsgod schuil gaat achter Herodotos’ Ares, maar het ontbreekt niet aan Thracische reliëfs van ruiters. Daarover zo meteen meer.

Orfiek

Een van Zagreus’ leerlingen was Orfeus, die – net als de koning – bemiddelde tussen mensen en goden. Aan hem schreven de Thraciërs al hun wijsheid toe, die de vorm had van allerlei bezweringen, wapendansen en rituelen, waarmee de deelnemers zouden kunnen delen in de onsterfelijkheid van de goden. Een mooi voorbeeld is de man die begraven is met de cocon van een rups. Bij die rituelen zou het draaien om een cyclisch proces van leven, sterven en herleven, wat in de kunst tot uiting zou worden gebracht door herhaalde motieven (meanders, spiralen…) en ook een steeds herhaalde afwisseling van kleuren: rood voor het sterven, zwart voor het graf en wit voor de hernieuwing.

En goud! Goud representeerde al sinds de Bronstijd de zon, de bron van alle leven. Archeologen maken – volgens mij terecht – heel veel van de associatie tussen zonneschijn en goudglans, maar ik noteer wel dat Herodotos geen zonnegod vermeldt dat alleen de hellenistische – dus: vrij late – auteur Alexandros Polyhistor beweert dat de Thraciërs Dionysos/Zagreus gelijkstelden aan de zonnegod.

De Thracische Ruiter

Een van de opvallendste afbeeldingen uit de Thracische kunst staat bekend als de Thracische Ruiter. Er moeten er honderden zijn, misschien wel duizenden. Steeds zien we een bewapende ruiter, die nu eens op jacht is en bijvoorbeeld een everzwijn achtervolgt, dan weer een slang bij een boom aanvalt, of terugkeert van het front met het hoofd van een verslagen tegenstander in z’n bagage. Zo nu en dan draagt hij een hoorn des overvloeds, wat dan wellicht het symbool is van de onderwereld. Reliëfs als deze zijn ook bekend uit Roemenië, en daaruit kennen we de naam van de Thracische Ruiter: Ἥρως, “Heros”. Dat is overigens ook het Griekse woord voor held, dus het kan ook een titel zijn, of een als eigennaam gebruikte titel.

In de diverse gebieden lijkt de Thracische Ruiter met diverse goden of mythologische figuren te zijn geassocieerd: de Griekse genezende godheid Asklepios, de orakelgod Apollo, Dionysos/Zagreus, en wellicht ook Ares. Die is immers (volgens Herodotos althans) belangrijk geweest, past goed bij de bewapende ruiter en is niet ergens te plaatsen. Afbeeldingen zijn er tot ver in de derde eeuw na Chr. en wellicht is er een verband met de dubbele “ruiters van de Donau” waarover ik eerder blogde.

En misschien is de Thracische Ruiter ook wel een weergave van de oppergod. Herodotos noemt Zalmoxis, waarvan hij zegt dat die ook wel Gebeleïzis heet. Die laatste naam wordt ook anders gespeld, maar het gaat zeker om dezelfde Indo-Europese naam als die waarvan Zeus en Jupiter zijn afgeleid: de donderende hemelgod die aan het hoofd van het pantheon stond. Dat Zalmoxis in de hemel verbleef, blijkt uit (alweer) Herodotos, die vertelt dat de Geten

om de vier jaar een man uitloten die aan Zalmoxis al hun wensen en verlangens van dat tijdstip kenbaar moet maken. Dat gaat als volgt in zijn werk: zij wijzen een aantal mannen aan die ieder drie speren vasthouden. Dan wordt door een groep anderen de persoon die de boodschap aan Zalmoxis moet overbrengen aan handen en voeten beetgepakt en in de lucht gegooid zodat hij op de speerpunten terechtkomt. Komt hij bij die val om, dan betekent dit volgens hen dat de god hun welgezind is.noot Herodotos, Historiën 4.94; vert. Hein van Dolen.

Of dit werkelijk zo is gegaan, waag ik te betwijfelen. Het past me net iets te goed bij Herodotos’ tendens om de Thracische barbarij wat aan te dikken. Maar het bevestigt wel dat Zalmoxis in de hemel was.

[Wordt morgen vervolgd]

New story up for all subs, a commission sponsored by an awesome client 💜

Dionysus visits King Oineus and Queen Althaia and shares more than just his wine with them...

Consensual #cuckolding story with a happy ending.

https://eroticmythology.com/fiction-mouth-feel-dionysus-oineus-althaia?utm_source=mastodon&utm_medium=social

#erotica #smutstodon #threesome #Dionysos #Dionysus #LGBTQbookstodon

Voor-westerse geschiedenis (4) flora

De bovenstaande olijfboom stond een kwart eeuw geleden in Agrigento op Sicilië. Vermoedelijk staat ’ie er nog, want olijfbomen zijn taai. Net als steeneiken, johannesbroodbomen, Aleppo-dennen, acacia’s, ceders, vijgenbomen en andere oer-Mediterrane gewassen. Ze weten zich op harde grond te wortelen en kunnen tegen een stootje. Dat geldt ook voor de palmboom, die oorspronkelijk wat oostelijker groeide, in de eeuwen vóór het begin van onze jaartelling naar het westen oprukte en in de eerste eeuw v.Chr. nog voldoende zeldzaam was om het opschieten van zo’n boom te beschouwen als een voorteken – ik blogde daar al eens over. In de Arabische tijd werd de palmteelt echt serieus groot en de palmboomgaard van het Spaanse stadje Elche, in het westen van de oude wereld, geldt als werelderfgoed.

Van oost naar west

De dadelpalm representeert, om zo te zeggen, de grote flora-beweging in de oude wereld: oosterse gewassen kwamen naar het westen. Westwaarts kwam ook de bananenpalm, die in de zesde eeuw v.Chr. vanuit het Verre Oosten de Indusvallei bereikte en daarvandaan verder naar het westen reisde. De sinaasappelboom en de kersenboom kwamen al langer voor het Nabije Oosten en bereikten eveneens de Mediterrane wereld. Van de laatstgenoemde boom is dankzij Plinius de Oudere bekend dat de Romeinse generaal Lucullus hem rond 70 v.Chr. aantrof in Anatolië en meenam naar Italië, waarna andere Romeinen de kersenboom overbrachten naar Gallië. Net als de wijnrank overigens; de Moezelwijn is een Romeinse innovatie. De Perzen brachten als eersten suikerriet vanuit de Indusvallei naar Khuzestan (volksetymologie: “suikerland”), de hellenistische vorsten exporteerden de plant verder naar het westen, al werd het pas echt wat in de Late Oudheid. Idemdito katoen.

De beweging van oost naar west mag dan de historische verschillen in de vegetatie bepalen, het kon niet anders dan dat in het verbrokkelde land rond de oude wereldzee regionale verschillen waren. Palmgaarden zijn vanouds te vinden bij de steppen in het verre zuiden, en dat is (uitzonderingen als Elche daargelaten) zo gebleven, terwijl olijfgaarden juist voorkwamen aan de noordkant van de Middellandse Zee. Uiteraard zijn er uitzonderingen: de soldaten van Alexander de Grote juichten toen ze, na de terugtocht vanaf de Indus, in Kerman weer olijfbomen zagen.

De voor-westerse wereld is ondenkbaar zonder de olijf en de palm, en ook zonder de diverse soorten graan en de wijnrank. Ze zijn er feitelijk altijd geweest, en in allerlei soorten, al heb ik weleens gelezen dat de druif pas in de Late Bronstijd of de IJzertijd naar Griekenland is gekomen, en dat dit werd weerspiegeld in verhalen dat de god Dionysos van oost naar west kwam. Maar volgens mij is dat een verouderde theorie.

Importen

De pointe van dit blogje is dat de vegetatie die wij gewend zijn te zien op vakantie in Italië, Griekenland, Turkije of een land in het Midden-Oosten, niet die is van de Oudheid. De Spaanse tortilla waarvan ik momenteel geniet, is gemaakt van aardappelen, en die komen oorspronkelijk uit de Caraïben, net als de cacao en de maïs. Uw Griekse choriatiki en uw Napolitaanse pizza veronderstellen tomaten, en de tomatl is afkomstig uit Mexico. De rijst waarmee men in de Arabische wereld tomaten vult, was bekend in de hellenistische wereld, vermoedelijk geïmporteerd vanuit India. Daar komt ook het voornaamste ingrediënt vandaan van de oosterse auberginesalades. Peper en andere specerijen, ten slotte, waren in de Oudheid bekend, maar erg zeldzaam. Kortom: wat wij kennen als de Mediterrane keuken, heeft weinig te maken met het eten uit de Oudheid of Middeleeuwen.

De cactussen die we nu zien, komen uit Amerika, de eucalyptus komt uit Australië, de cipres komt uit Perzië. En dat laatste verbaast me altijd weer, want ik kan me Italië niet voorstellen zonder cipressen.

Taaiheid

Maar nog even terug naar de taaiheid die is verondersteld bij de flora van het Nabije Oosten en de Méditerranée. De gewassen zijn vaak laag en hebben vaak de takken dicht op elkaar – het zijn meer struikgewassen, het is vaak kreupelhout – omdat de bladeren daardoor in elkaars schaduw liggen; ook zijn de bladeren wat aan de kleine kant. Op die manier kunnen ze het vochtverlies in de warmte minimaliseren. Als de bladeren toch groot zijn, zoals bij de palm, zijn ze om dezelfde reden wat leerachtig. Zoals ik al eerder schreef was de voor-westerse wereld eigenlijk niet zo heel vriendelijk, noch voor mensen, noch voor de vegetatie.

Eigenlijk zou ik het ook nog over bloemen moeten hebben, maar ik vind het wel mooi geweest voor vandaag.

[Een overzicht van deze reeks zal de komende tijd hier groeien.]