Een dynastiek monument

In mijn reeks over de laatste jaren van Julius Caesar blogde ik onlangs over zijn testament, waarin hij zijn achterneef Gaius Octavius adopteerde. De jongeman zou, behalve een enorm fortuin, de naam Gaius Julius Caesar erven en aan het hoofd van de familie Julius komen staan. Geld en naam en familie waren, in combinatie met een nietsontziend cynisme, voldoende om zijn oudoom/adoptiefvader te imiteren en eveneens een putsch uit te voeren. Als keizer Augustus regeerde hij nog veertig jaar en het moet gezegd: hij bracht de rust waar de Romeinse bevolking sinds het begin van de Tweede Burgeroorlog naar snakte.

Overal verrezen standbeelden. Niet alleen tijdens zijn leven, ook daarna, want zijn opvolgers legitimeerden zich door te verwijzen naar de stichters van de dynastie: Augustus en zijn adoptiefvader Caesar. Misschien is het bovenstaande beeld een voorbeeld. Het probleem is: het hoofd ontbreekt. Het kan dus Augustus voorstellen, maar ook iemand anders, en dan komt keizer Claudius (r.41-54) in aanmerking, omdat het beeld tijdens zijn regering is vervaardigd.

We hebben iets meer zekerheid over de afbeelding op het kuras. Helemaal bovenaan, onder de kraag, herkennen we de oorlogsgod Mars. Hij overziet de scène onder hem, waarin kunsthistorici Julius Caesar herkennen, afgebeeld met ontbloot bovenlijf. Hij overhandigt een trofee aan de godin Venus, links, die gold als stammoeder van de familie Julius. Rechts houdt de godin Victoria een krans boven Caesars hoofd. Helemaal onderaan staan twee mythologische wezens, zogeheten ichthyocentauren, die de symbolen zijn van overwinningen te land en ter zee.

Ik schreef zojuist dat kunsthistorici in de afbeelding op het kuras Julius Caesar herkennen. Ik heb een schrikbarend vermogen experts te vertrouwen, dus ik geloof het onmiddellijk, maar in dit geval vraag ik me af wat de argumenten zijn. Mars, Venus, Victoria, een trofee en ichthyocentauren zijn ook te vinden op standbeelden van Augustus. Als dit beeld Claudius voorstelt, zie ik voor mij geen reden waarom de beeldhouwer naar Julius Caesar zou moeten verwijzen; Augustus is dan ook een optie.

In elk geval: dit mooie beeld is te zien in het Oude Museum in de Algerijnse havenstad Cherchell, het antieke Iol Caesarea, de residentie van de gouverneur van de provincie Mauretania Caesariensis. En mocht u dit dynastieke monument ook willen zien: ik organiseer in september een reis naar Algerije.

[Dit was het 522e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

Romeinse ogen

Zomaar een vraag, waarvan ik niet weet waarom die afgelopen zomer bij me opkwam, en die vermoedelijk vooral veel zegt over mijn al bijna veertig jaar verouderde kennis. Aan het begin van mijn studie leerde ik bij de colleges archeologie (die overigens vooral leken op colleges kunstgeschiedenis) dat in gebeeldhouwde Romeinse portretten ongeveer vanaf de regering van keizer Hadrianus (r.117-138) de  pupillen werden uitgehouwen. Dit was een handig foefje om portretten te dateren. Misschien waren de vroegste exemplaren iets eerder, misschien werd de praktijk pas ten tijde van Hadrianus’ opvolger Antoninus Pius standaard, maar ergens tussen 110 en 160 veranderde de sculptuur.

Althans, dat dacht ik te weten. Een snelle controle op de foto’s van Romeinse portretbustes die ik op een harde schijf heb staan, sprak dit niet tegen, wat natuurlijk niet wilde zeggen dat het werkelijk klopte. En de vraag die zomaar bij me opkwam: waarom gingen de toenmalige beeldhouwers dat doen?

Volstond het beschilderen van een portret niet langer? Wilden ze contrast aanbrengen, moest het levendiger? Ik zal niet zeggen dat ik slapeloze nachten kreeg van deze vraag – daarvoor heb ik immers bouwvakkers die om half zeven de buurt laten weten dat zij al wakker zijn – maar het confronteerde me voor de zoveelste keer met mijn onwetendheid. Je denkt iets te weten, maar je weet niet waarom.

Eén mailtje naar Eric Moormann, emeritus hoogleraar aan de Radbouduniversiteit, was voldoende. Vier minuten later had ik antwoord.

Het moest inderdaad de levendigheid vergroten, zoals in de Antonijnse kunst de reliëfwerking door krulhaar en -baard ook versterkt wordt.

Vier minuten. En iemand die echt iets weet van kunstgeschiedenis en die bovendien weet hoe ’ie het moet uitleggen, haalt er meteen een parallel bij die het antwoord verder illustreert. Wat ik maar zeggen wil: een goede docent blijft een goede docent, emeritus of niet.

[Dit was het 520e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

𝗛𝗼𝗺𝗲 𝗔𝗹𝗼𝗻𝗲-𝘀𝗰𝗵𝘂𝗿𝗸 𝗗𝗮𝗻𝗶𝗲𝗹 𝗦𝘁𝗲𝗿𝗻 𝗺𝗮𝗮𝗸𝘁 𝘀𝗰𝘂𝗹𝗽𝘁𝘂𝘂𝗿 𝗼𝘃𝗲𝗿 𝗳𝗶𝗹𝗺

Daniel Stern maakt een sculptuur voor de eigenaren van het iconische Home Alone-huis. De acteur, bekend als een van de twee inbrekers uit de eerste twee Home Alone-films, vertelt aan People dat hij bezig is met een beeld van zichzelf uit de scène waarin een spin over zijn gezicht kruipt.

https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5547560/home-alone-schurk-daniel-stern-maakt-sculptuur-over-film

#HomeAlone #DanielStern #sculptuur

De jongeling van Motya

Helemaal in het westen van Sicilië ligt, tussen Marsala en Trapani, een enorme lagune. Middenin ligt een eilandje, ongeveer twee vierkante kilometer groot, waarop een Fenicische stad ligt. Die is aan het begin van de vierde eeuw v.Chr. door een leger uit Syracuse verwoest, waarna de bewoners zich vestigden in Marsala en Trapani als haven inrichtten. Lange tijd was Motya, zoals het eilandje heet, de enige Fenicische stad die was opgegraven; later is daar Kerkouane in Tunesië bij gekomen.

De eerste archeoloog op Motya was overigens Heinrich Schliemann, die het er snel had bekeken. De feitelijke opgraver is Joseph Whitaker (1850-1936), wiens villa nu een museum is. Een naar hem genoemde stichting graaft er, als ik het wel heb, nog altijd. In elk geval staat het bovenstaande, in 1979 gevonden, standbeeld in het Museum Giuseppe Whitaker. Ik ben er drie keer geweest; pas de laatste keer had het een eigen zaal. De hamvraag: wat stelt de “giovane di Motya” voor?

Een aantrekkelijke gedachte is dat het Herakles is, de Griekse halfgod die werd gelijkgesteld aan Melqart, een belangrijke Fenicische godheid. We moeten er dan van uitgaan dat het beeld een knots in de hand heeft gehad, het gebruikelijke attribuut van Herakles. Het kan evengoed een beeld zijn van een magistraat.

Een derde mogelijkheid is Adonis, in de Fenicische mythologie de geliefde van Astarte. Daarvoor pleit dat het beeld is gevonden bij de noordelijke poort van de eilandstad, die uitzag op het heiligdom van deze godin op de berg Eryx. Maar in de Griekse traditie, waarin dit beeld is gemaakt, kennen we geen beelden van Adonis die lijken op dit beeld. En eerlijk gezegd: het beeld was ingemetseld in de in de haast gebouwde stadsmuur. Het zal wel in de buurt hebben gestaan, maar ik zou niet zomaar willen aannemen dat het naar de Eryx keek.

Laatste mogelijkheid: dit is een wagenmenner. Het beeld lijkt inderdaad wat op de Wagenmenner van Delfi, maar de armen staan anders. Ik heb reconstructies gezien waarop de jongeman uit Motya zichzelf kroonde met een krans. Het soort krans gaf dan aan waar hij had gewonnen: eikenbladeren voor Olympia, laurierbladeren voor Delfi en selderij voor Nemea of Isthmia. Uiteraard kunnen we op deze hypothese een vervolghypothese stapelen: als het een lauwerkrans was, kan dit de jockey zijn die in 470 namens Hieron van Syracuse de wagenrace won in Delfi of in 468 in Olympia, overwinningen die zijn vereeuwigd in de oden van Pindaros en Bakchylides. Of het is Psaumis van Kamarina, die in 452 de wagenrace in Olympia won.

De aanname is hierbij dat het beeld, dat duidelijk is gemaakt in een Griekse stijl, afkomstig is uit een Griekse stad en dat Motya niet de oorspronkelijke plaats is geweest waar het beeld stond. Dat is niet onmogelijk maar miskent dat op Sicilië de grens tussen Grieks en Fenicisch of Karthaags feitelijk niet te trekken valt.

Enfin. Er is nog ergens een arm. Wie weet duikt die nog eens op.

[Dit was het 390e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

De beelden uit Ain Ghazal

Wie Amman, de hoofdstad van Jordanië, over de grote weg vanuit het noordoosten binnenrijdt, rijdt dwars door de Neolithische vindplaats Ain Ghazal (“de bron van de gazelle”). Deze site is dan ook ontdekt bij het aanleggen van die weg. De bouwers hadden al aanzienlijke schade aangericht toen ze begrepen dat ze boven een archeologische vindplaats aan het werk waren, en onderbraken hun werkzaamheden. Vanaf 1974 is de site gedurende een kwart eeuw onderzocht.

Neolithisering

Dat er dus al met zwaar materieel gewerkt was, had één voordeel: de stratigrafie was van begin af aan duidelijk. Eén van de eerste constateringen was dat de oudste lagen behoorden tot het zogeheten Prekeramisch Neolithicum.

Achter deze jargonterm gaat een belangrijk inzicht schuil. Aanvankelijk dachten prehistorici dat het Neolithicum begon met drie samenhangende uitvindingen: landbouw, sedentair leven en aardewerk. Later bleek die samenhang niet zó noodzakelijk: zo waren in Egypte de eerste landbouwers niet sedentair – boeren zonder boerderijen. Elders in de Levant, zoals in Jericho, documenteerden allerlei opgravingen landbouw zonder aardewerk: een Prekeramisch Neolithicum dus. De tijd van neolithisering (om er nog eens een andere jargonterm tegenaan te gooien) duurde vanaf pakweg 9.700 v.Chr., het einde van de laatste ijstijd, tot een klimaatcrisis ongeveer 6300 v.Chr. Geologen noemen deze periode het Greenlandiaan – ik schreef er al eens over.

Ain Ghazal

Dankzij betere dateringsmethoden kunnen archeologen inmiddels allerlei subfasen onderscheiden. Die hebben fantasierijke namen als Midden-Prekeramisch Neolithicum B. In die tijd, tussen 7200 en 6600 v.Chr., ontstond ook Ain Ghazal, waar men dus al deed aan akkerbouw. Ten tijde van de klimaatcrisis was de nederzetting uitgegroeid tot een stadje van ruim 2000 inwoners.

Door de klimaatomslag en uitputting van de bodem raakt Ain Ghazal echter in verval, zodat men, ongeveer tegelijk met de introductie van het aardewerk, overschakelde op veeteelt. De plek werd zo rond 5200 v.Chr. eigenlijk alleen nog bezocht door nomaden. Het stadje had twee millennia bestaan.

Oeroude sculptuur

In de jaren tachtig zijn in Ain Ghazal in twee putten een stuk of dertig standbeelden gevonden, waarvoor ik zo snel geen parallellen ken. Ze dateren uit het millennium tussen 7200 en 6200 v.Chr., zijn ongeveer half zo groot als echte mensen en zijn nogal plat – ik denk zo’n tien tot vijftien centimeter dik. Het zijn mannen en vrouwen, en eigenlijk zijn alleen de gezichten een beetje gedetailleerd weergegeven. Met bitumen zijn de ogen getekend; bovenop lijken deze beelden een pruik te hebben gedragen.

De beelden zijn gevormd door eerst een skelet te maken van riet en dat vervolgens met gips te bestrijken. Deze methode is niet heel gangbaar, want het resultaat is een beeld dat weliswaar waterafstotend is maar erg kwetsbaar. Vermoedelijk zijn de beelden dan ook niet gemaakt om te worden opgericht, maar om meteen te worden begraven. Zoiets heet een depositie.

Waarom deed men zoiets? Wie een stuk of wat beelden vervaardigt en begraaft, zal daar redenen voor hebben die we – de Eerste Hoofdwet van de Archeologie zijnde de Eerste Hoofdwet van de Archeologie – gemakshalve maar religieus zullen noemen. Dat moet iets eenmaligs zijn geweest, want anders vonden archeologen wel meer putten waarin dit soort beelden waren bijgezet.

Vragen te over

Twee eeuwen later werd het ritueel herhaald. Wat ik niet snap, is hoe de bewoners van Ain Ghazal zich hebben herinnerd wat men zeven, acht generaties eerder had gedaan. Waren er depositie-specialisten die wisten hoe zo’n beeldenput moest worden gemaakt, en deden ze dat vaker? Waar zijn dan de andere putten? Of gaf men mondeling door hoe het moest en realiseerde men zich na twee eeuwen dat het moment was aangebroken om het oude ritueel te herhalen? Of kloppen de dateringen niet en zijn de twee putten ruwweg gelijktijdig, binnen één generatie?

En dan is er nog iets. De meeste beelden tonen het hele lichaam, maar er zijn ook losse hoofden gevonden. Zoals gezegd: het deel van het lichaam dat het meest was uitgewerkt. Het is echter ook het deel van het lichaam dat de bewoners van Ain Ghazal bij een uitvaart nogal eens los sneden en apart begroeven. Dit gebruik kennen we ook uit andere plaatsen, zoals Jericho. Het hoofd had – en heel onbegrijpelijk is dat niet – blijkbaar een speciale status. Is er een verband met de beelden die twee hoofden hebben? Ook die heb ik elders gezien, overigens. Informed guess: dit kan te maken hebben met de verering van voorouders. Maar het blijft een gok.

Tot slot: de gipssculptuur uit Ain Ghazal golden als de oudst bekende standbeelden, tot in Sanli Urfa dat wonderlijke stenen beeld van een masturberende man opdook.

[Dit was het 489e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

#aardewerk #AinGhazal #akkerbouw #Amman #depositie #EersteHoofdwetVanDeArcheologie #Jordanië #neolithisering #PrekeramischNeolithicum #sculptuur #veeteelt

Sculptuur in Mexico, Ed van der Elsken, 1960

#Sculptuur #Mexico #EdvanderElsken #Mexican #LatinAmerican #fotografie #photography #EdVanDerElsken #EdvanderElsken

http://www.rijksmuseum.nl/en/collection/RP-F-2019-298-4-8