Mastodawn

De Romeinse Provence (2)

Romeinse brug in Vaison

[Tweede deel van een blogje over Gallia Narbonensis, ofwel de Provence in de Romeinse tijd. Het eerste deel was hier.]

Keizertijd

Een geschiedenis van Gallia Narbonensis in de Keizertijd is een standaardverhaal. Het Romeinse Rijk, gevestigd met Blut und Eisen, garandeerde rust. Gallia Narbonensis behoorde in deze wereld tot de “binnencirkel” van de Romeinse provincies, wat inhield dat zo’n provincie meer belastingen betaalde dan de Romeinse overheid investeerde. Het was een wingewest. In de buitencirkel, waar de kostbare grenslegers waren gestationeerd, was dat andersom: daar gaf de overheid meer uit dan het aan belastingen binnen haalde.

Amforen (Musée d’Archéologie de Nice-Cimiez)

Zo bezien was inname in de Romeinse wereld ongunstig voor de bewoners van deze provincie, maar de legioenen aan de Rijn en Donau garandeerden het bestaan van een enorme ruimte waarin kooplieden betrekkelijk veilig konden reizen, waarin er één standaardmunt was en waarin de zeeroutes minder dan vroeger werden bedreigd door zeerovers. Verzet tegen Rome is uit de Keizertijd niet bekend, althans niet aan mij. Steeds meer bewoners van de Provence verwierven het Romeinse burgerrecht en keizer Tiberius accepteerde hen in de Senaat. De bewoners werden niet onderdrukt, want ze waren Romeinen.

Vanuit dit perspectief waren de belastingafdrachten een geringe prijs om te betalen en de steden bloeiden: Marseille mocht dan zijn overvleugeld door Nîmes, het bleef een prachtige stad; naast Nîmes waren er in de Rhônedelta Arles, Avignon en Orange. Wat verderop lagen Aix-en-Provence, Vaison-la-Romaine en Glanum, stroomopwaarts lagen Alba-la-Romaine en Vienne, en in het westen lag de hoofdstad Narbonne. Stuk voor stuk zijn het tegenwoordig toeristische bezienswaardigheden. De Pont du Gard, waarvan een Gallo-Romeinse observator destijds constateerde dat de Romeinen het landschap ermee verpestten, heeft tegenwoordig de werelderfgoedstatus.

De constructie van de Pont du Gard

Als voorbeeld van de geslaagde integratie in de groter Romeinse wereld noem ik nog de Romeinse geschiedschrijver Pompeius Trogus, die een intrigerend geschiedwerk schreef. Dat hing hij op aan twee wereldrijken: het oosterse en het westerse, en de scharnier was Macedonië. Alle volken en steden van de wereld kwamen op deze manier aan bod. Dit was geen op Jeruzalem, Athene of Rome gefocust werk, zoals er al vele waren, dit was wereldgeschiedenis – een genre dat bloeide in de Romeinse provincies. (Trogus’ geschiedwerk is in een uittreksel van Justinus bekend.)

Late Oudheid

De derde eeuw was overal een crisistijd: de grensverdediging haperde, bij wijze van antwoorden werden de Romeinse legers vergroot, dat werd inflatoir gefinancierd, het handelsvolume halveerde. Het klimaat verslechterde en er was een epidemie. Na het einde van deze Crisis van de Derde Eeuw waren er allerlei bestuurlijke hervormingen, en voor de Provence relevant is het ontstaan van een extra bestuurslaag: het diocees, een cluster van provincies. Die provincies zelf waren in de tussentijd verkleind: Gallia Narbonensis was bijvoorbeeld in tweeën gesplitst. Met vijf andere kleine provincies vormde die het diocees Viennensis. Het bestond uit Frankrijk ten zuiden van de Loire.

Baden van Constantijn, Arles

In deze tijd nam de mobiliteit van de Romeinse bevolking toe. In onder meer Marseille en Arles zijn Syrische en Joodse gemeenschappen gedocumenteerd. Deze migranten namen oosterse ideeën mee en zo won ook het christendom aan populariteit. In de kathedraal van Fréjus is nog altijd een doopkapel uit de vijfde eeuw, terwijl de abdijen van Lérins (op een eilandje bij Cannes) en Sint-Victor in Marseille even oud zijn.

Andere migranten kwamen uit het Overrijnse en dienden veelal in de Romeinse legers. Hoewel die legers officieel de Romeinse staat dienden, waren er regelmatig problemen met de soldij, en dan kon zo’n leger in opstand komen. In de keizerlijke propaganda werden de eigen manschappen dan getypeerd als barbaren of Germanen. Zulke verhalen hebben het beeld van “grote volksverhuizingen” doen ontstaan, en hoewel dat niet volledig onjuist is, was de werkelijkheid een stuk genuanceerder.

Sarcofaag met scènes uit het leven van Christus (Saint-Trophime, Arles)

Visigoten en Franken

In de loop van de vijfde eeuw nam het gezag van de Romeinse keizer af. De feitelijke macht kwam meer en meer in handen van militaire leiders. Voor de Provence relevant is Eurik, die in Toulouse resideerde. Officieel bestuurde hij de regio namens de keizer, maar die was ver weg. Na 476, toen het keizerlijk hof in Italië werd opgeheven, was de keizer nog veel verder: in Constantinopel. Uit het machtsgebied van Euric groeide toen een steeds zelfstandiger koninkrijk, het Rijk van Toulouse. Verder naar het noorden oefende de dynastie van de Merovingen het gezag uit, eveneens in een ambigue positie halverwege zelfstandigheid en dienstbaarheid aan de keizer.

In 507 kwam het tot oorlog tussen deze twee laat-Romeinse rijken-in-wording. De afstammelingen van Eurik, die inmiddels ook heersten in grote delen van het huidige Spanje, verloren de strijd en trokken zich naar Toledo terug, maar behielden het westelijke deel van de Provence, dat destijds bekendstond als Septimania en tegenwoordig als Languedoc. Het gebied langs de Rhône zou uiteindelijk in Merovingische handen komen. Ik rond af met de constatering dat eind zesde eeuw, toen het proces van staatsvorming was voltooid, nieuwe namen in zwang kwamen: de Merovingen stonden vanaf toen aan het hoofd van een Frankisch koninkrijk, de rijken van Toulouse en Toledo worden wel aangeduid als de koninkrijken van de Visigoten.

Laatantieke ceintuurgesp (Musée de la romanité, Nîmes)

Voor de gewone mensen in de Provence veranderde er ondertussen minder dan je zou denken. De Laat-Romeinse cultuur, gebaseerd op een agrarische economie en overzeese handel, bleef bestaan; het christendom bleef bestaan; en het Latijn evolueerde heel, heel langzaam naar het Frans.

#AixEnProvence #AlbaLaRomaine #Arles #Avignon #CrisisVanDeDerdeEeuw #diocees #Eurik #Franken #GalliaNarbonensis #Glanum #Justinus #Languedoc #Latijn #Lérins #Marseille #Merovingen #Narbonne #Nîmes #Orange #PompeiusTrogus #Provence #Rhône #RijkVanToledo #RijkVanToulouse #Septimania #VaisonLaRomaine #Vienne #Visigoten

Jona Lendering Jun 4

Het ontstaan van Marseille (2)

Keltische prinses (of prins) uit de zesde eeuw v.Chr. (Musée de la romanité, Nîmes)

Gisteren blogde ik over de door Justinus en Aristoteles overgeleverde sage over het ontstaan van Marseille. Samengevat: rond 575 v.Chr. arriveerde een groep Grieken die in het gebied van de Segobrigiërs een stad wilde stichten. Toevallig stond koning Nannos op het punt zijn dochter, die Gyptis of Petta wordt genoemd, uit te huwelijken. Zij moest uit de aanwezige huwelijkskandidaten haar echtgenoot kiezen door hem een beker met water te overhandigen, en koos toen een van de zojuist aangekomen Grieken, die Protis of Euxenos heette.

Veel van deze namen zijn ronduit verdacht. De mannelijke stadsstichter heette Euxenos, wat zoiets betekent als “gastvrij”. Zijn alternatieve naam, Protis, betekent “eerste”, maar lijkt te zijn afgeleid van de naam van de latere aristocraten van Marseille, de Protiaden.

De vier Gallische namen zijn interessanter. De naam Segobriga is alleen bekend uit de stichtingssage van Marseille, maar is goed Keltisch en betekent zoiets als “overwinningsfort”. Er is inderdaad een Keltische vesting in de omgeving van Marseille, namelijk Baou de Saint-Marcel. De naam van de vorst, Nannos, betekent in de Gallische taal zoiets als “dienaar” (van een godheid).

Petta is Gallisch voor “deel”, wat een beetje een rare naam is, maar kan verwijzen naar het feit dat ze een deel van het land van haar vader meenam als bruidsschat. Er is echter een plausibeler mogelijkheid, namelijk dat Petta een schrijffout is voor Gepta (d.w.z. Gyptis): in het Grieks staat er Πέττα en Γέπτα, en die laatste naam Keltisch zijn voor “sterk”.

Dat de namen Gallisch ogen, wil nog niet zeggen dat het verhaal echt is gebeurd, al is het ook niet uitgesloten. De auteur die het fragment van Aristoteles overleverde, Athenaios van Naukratis, attendeerde echter al op een parallel: een Perzisch verhaal over een meisje dat haar aanstaande moest uitkiezen door het overhandigen van een drinkbeker.noot Athenaios, Tafelgesprekken 13.575. Athenaios kende dit verhaal weliswaar in een Griekse vertaling, maar dat er een Iraanse variant heeft bestaan, wordt bewezen door de Perzische dichter Ferdowsi, die haar opneemt in de Shahname: prinses Katayoun kiest Guštasp als haar echtgenoot. In de Perzische verhalen kennen de partners elkaar overigens al uit een droom.

De Indische traditie kent enkele voorbeelden van svayamvara, wat “eigen keuze” schijnt te betekenen, maar de voorbeelden die ik heb bekeken, zijn toch wel wat anders. Het gaat meer om wedstrijden tussen de huwelijkskandidaten. Ook heel interessant, maar ik vind het geen zuivere parallel.

Desondanks: het lijkt erop dat de stichtingssage van Marseille feitelijk een oeroud Indo-Europees verhaal is over een prinses die mocht kiezen, en dat dit verhaal erbij is gehaald om Marseille te voorzien van een mooie voorgeschiedenis op het moment dat men zich al niet méér herinnerde dan dat de stad was ontstaan nadat migranten uit Fokaia een handelspost hadden ingericht op een schiereiland tegenover de burcht van de Segobrigiërs.

#Aristoteles #Athenaios #BaouDeSaintMarcel #Ferdowsi #Fokaia #GallischeTaal #IndoEuropeanistiek #Justinus #Marseille #sage

Jona Lendering Jun 3

Het ontstaan van Marseille (1)

Marseille

In de eerste eeuw v.Chr. ontstonden enkele supergrote geschiedwerken. De Romeinse Geschiedenis van Quintus Valerius Antias telde ongeveer 80 boeken; de Wereldgeschiedenis van Nikolaos van Damascus was 144 boeken lang; Titus Livius’ Geschiedenis van Rome sinds de stichting van de stad bestond uit 142 boekrollen. Met 44 rollen was Pompeius Trogus’ geschiedwerk aan de korte kant, in tegenstelling tot de nogal opvallende titel: Geschiedenis van Filippos, het ontstaan van de hele wereld en de steden op aarde. Al deze werken zijn grotendeels verloren, maar gelukkig zijn er in de Oudheid al uittreksels gemaakt. Zo beschikken we wel over Justinus’ Epitome, een uittreksel uit de Geschiedenis van Pompeius Trogus.

De Epitome bevat een schat aan informatie, want Trogus had belangstelling voor de hele wereld. We zouden over de vroege geschiedenis van de Parthen een stuk minder hebben geweten als ook Justinus’ uittreksel verloren zou zijn gegaan. En we zouden het volgende pareltje niet hebben bezeten.

In de tijd van koning Tarquinius Priscus [rond 575 v.Chr.] voer een groep Fokeeërs vanuit Azië de Tiber op, sloot een bondgenootschap met de Romeinen en voer vervolgens naar het diepste deel van de Ligurische Zee, waar zij tussen de Liguriërs en de woeste Gallische stammen de stad Marseille stichtten en de ene heldendaad na de andere verrichtten, zowel als ze zich verdedigden tegen de wilde Galliërs als wanneer ze degenen aanvielen die hen hadden lastiggevallen.

Dat een groep Grieken in de zesde eeuw v.Chr. Rome heeft aangedaan, zoals de sage wil, is absoluut niet uitgesloten, al vraag je je wel af hoe deze informatie kan zijn overgeleverd. Het klinkt alsof Pompeius Trogus een verklaring wilde geven voor het feit dat Marseille een van Romes oudste bondgenoten buiten Italië was, waarvan niemand wist hoe de vriendschap was ontstaan. Hoe dan ook: Midden-Italië was in Griekenland bekend. Een continuator van de Theogonie van Hesiodos kende bijvoorbeeld een Koning Latinus.

Het verhaal dat Justinus namens Pompeius Trogus vertelt, vervolgt met een standaardmotief: migranten die hun land verlaten omdat de bevolking te groot is voor het achterland.

De Fokeeërs, gedwongen door de kleinheid en onvruchtbaarheid van hun grondgebied, hielden zich vanouds meer bezig met de zee dan met landbouw. Ze voorzagen in hun levensonderhoud door visserij, handel en vooral door piraterij, wat destijds gold als een eervol beroep. Ze waagden zich dan ook naar de verste kusten van de Oceaan en kwamen zo dus aan in de Ligurische Zee en bij de monding van de Rhône. Gecharmeerd door de schoonheid van het land, vertelden ze thuis wat ze hadden gezien, waardoor anderen besloten naar diezelfde streken te gaan. De kapiteins van de vloot waren Simos en Protis, die een verzoek indienden bij de koning van de Segobrigiërs, een man genaamd Nannos, of ze op diens grondgebied een stad mochten stichten, en met wie ze in vriendschap wilden leven.

Toevallig was de koning die dag bezig met de voorbereidingen voor het huwelijk van zijn dochter Gyptis, die hij, volgens de gewoonte van dat volk, van plan was uit te huwelijken aan een schoonzoon die tijdens het feest zou worden gekozen. Nadat alle huwelijkskandidaten waren uitgenodigd, werd ook aan de Griekse bezoekers gevraagd of ze aan het feest wilden deelnemen.

De jonge vrouw werd vervolgens voorgesteld, en toen haar vader haar vroeg water te geven aan degene die zij als echtgenoot wilde, negeerde zij alle anderen, wendde zich tot de Grieken en reikte water aan Protis, die, nu hij van gast ineens ’s konings schoonzoon was geworden, [bij wijze van bruidsschat] van zijn schoonvader het land kreeg om een stad te stichten.noot Justinus, Epitome 43.3.4-12.

Het verhaal over de prinses die een man uit Fokaia als echtgenoot koos, is in iets andere vorm ook overgeleverd door Aristoteles, waar de personages andere namen hebben: Protis heet er Euxenos, Gyptis heet er Petta. Aristoteles houdt rekening met de mogelijkheid dat Petta de beker met water per ongeluk aan Euxenos overhandigde, en weet verder te melden dat de afstammelingen van Euxenos en Petta Protiaden heetten.noot Aristoteles, fragment 549 [ed. Rose].

Morgen meer.

#Aristoteles #Fokaia #Hesiodos #Justinus #LigurischeZee #Marseille #PompeiusTrogus #TarquiniusPriscus