Jona LenderingWie was Nikolaas van Myra?
Sint-Nikolaas grijpt in bij een executie (Antivouniotissa-museum, Korfu)Van Godfried Bomans is de uitspraak dat er één Sinterklaas is, maar in meerdere personen. En het is krek zo. Om te beginnen is er de man die vandaag in Texel aan land gaat; er is de man waar ik morgen in Diemen naar zal gaan kijken; er is de Amelandse Sunneklaas; er is een kerstman; er is de beschermheilige van apothekers, bankiers, berouwvolle dieven, brouwers, gevangenen, Griekenland, hoteliers, kinderen, kooplieden, kuipers, Lotharingen, officieren, pasgehuwden, reizigers, Rusland, sekswerkers, slagers, speelgoedmakers, studenten, vissers, zeelieden en alle mensen die Klaas heten of iets dat daarop lijkt.
En er is, helemaal aan het begin van de traditie, een Romeinse bisschop uit de vierde eeuw. Het leuke is: oudheidkundigen ontdekken nog weleens iets nieuws over die Nikolaas van Myra.
De historische kern
Hoe zit het? Vanaf 324 was keizer Constantijn alleenheerser over het Romeinse Rijk. Van een van zijn voorgangers erfde hij een pro-christelijk beleid, dat hij in het daaropvolgende jaar vorm gaf door middel van een grote kerkvergadering: het Concilie van Nikaia. Vanaf dit moment werkten de kerk en de overheid samen en speelden bisschoppen een groeiende rol in het openbare leven. De bisschop van de havenstad Myra was een van die nieuwe bestuurders. Hij overleed op 6 december in een onbekend jaar.
Dit is alles wat we met zekerheid weten. Was Nikolaas aanwezig in Nikaia? Misschien. Hij staat op enkele deelnemerslijsten maar ontbreekt op andere. Er is ook een beroemde anekdote dat hij iemand met minder orthodoxe opvattingen een pastorale oplawaai heeft gegeven, maar dat verhaal duikt op in de Late Middeleeuwen en dat is te laat om het incident te beschouwen als vaststaand historisch feit. Heeft Nikolaas ooit drie meisjes voorzien van een bruidsschat? Die mooie legende werd al vóór de vierde eeuw verteld over andere geloofsvirtuozen. Ik ga hier niet uitleggen waarom Nikolaas geen ingepekelde studenten uit de dood heeft laten opstaan.
De bruidsschat voor de drie meisjes (Groeningemuseum, Brugge)Anrich, Blom, Vankan
Dat we eigenlijk niks zeker weten, was in 1913 de frustrerende conclusie van de Duitse geleerde Gustav Anrich, wiens boek u hier kunt lezen. Tegenwoordig kijken historici echter met een lichte gêne naar het toenmalige onderzoek, dat veel gevestigde waarheden onderuit haalde, en niet alleen over Nikolaas van Myra, maar ook nogal eens doorsloeg. We spreken nu van hyperscepsis.
Dat Anrich, vanuit een prijzenswaardige waarheidsliefde, wat al te sceptisch was, werd in 1998 aangetoond door de Nederlandse historicus Aart Blom, in een nog steeds leverbaar boek Nikolaas van Myra en zijn tijd. Blom nam het oudst bekende heiligenleven (Leven, werken en wonderen van onze heilige vader Nikolaas, aartsbisschop van Myra in Lycië door een negende-eeuwse auteur Michaël de Archimandriet) en keek welke elementen uit de daarin navertelde legende pasten in de Romeinse wereld van de vierde eeuw. Het is niet zo dat Nikolaas nu ineens een comeback maakte als historisch personage, maar Blom toonde wel aan dat sommige verhalen niet onwaarschijnlijk waren. Een voorbeeld is het verhinderen van de executie van drie terdoodveroordeelden. Nikolaas van Myra en zijn tijd is een echte aanrader, niet alleen voor wie wil weten wie de echte Nikolaas was, maar ook voor wie belangstelling heeft voor de immer fascinerende Late Oudheid.
Uiteraard is de bisschop van Myra van toen niet dezelfde als de huidige kindervriend. Er is één Sinterklaas, maar in meerdere personen. De ontwikkeling van Romeinse geestelijke via middeleeuwse heilige naar Sinterklaasjournaal is het onderwerp van een ander heel goed boek: Heilige Nicolaas, bruggenbouwer tussen Oost en West, in 2020 gepubliceerd door Marcus Vankan, die weleens is getypeerd als de grootste Sinterklaas-groupie van Nederland en die bovendien een prachtige website heeft gewijd aan zijn idool.
Hoewel Vankans boek een hoofdstuk bevat over de historische bisschop, gaat het vooral over wat er sindsdien zoal over hem is bedacht. Er zijn meer van zulke boeken, maar vaak schrijven de auteurs elkaar over, zodat je eindeloos vaak leest dat het beeld van een over de besneeuwde daken te paard rijdende heilige teruggaat op de over de witte wolken op Sleipnir rijdende Germaans god Wodan. Het is flauwekul, zo toont Vankan aan. Die is, anders dan veel andere auteurs, in de bronnen en de archieven gedoken, en zet met Heilige Nicolaas een nieuwe standaard.
De dood van Nikolaas van Myra (Antivouniotissa-museum, Korfu)De dood van Nikolaas
Ik keer nog even terug naar de Romeinse Nikolaas. In Bari, waar Nikolaas’ gebeente ligt, doet Gerardo Cioffari al jaren onderzoek naar de historische feiten en de latere traditie. In 2022 wist hij aan te tonen dat een Griekse tekst over Nikolaas’ ingreep ten gunste van drie terdoodveroordeelden en een latere interventie ten gunste van drie andere veroordeelden, veel ouder was dan aangenomen, namelijk gepubliceerd in 337. Omdat die tekst ook Nikolaas’ dood vermeldt, kunnen we dus uitsluiten dat hij na 337 is overleden; Cioffari werkt momenteel aan een artikel waarin hij ook dateringen vóór 336 kan uitsluiten.
Kortom, anders dan ik hierboven aangaf, weten we wél in welk jaar Nikolaas is overleden: het was op 6 december in óf 336 óf 337. Meer opties zijn er niet. Het is geen wereldschokkende ontdekking, maar toch, het is een leuk detail.
PS 1
Dit stuk verscheen vandaag ook op Vers Twee. Neem er eens een kijkje, het is de cultuurblog die we nodig hebben.
PS 2
Ik kan het, als ik schrijf over dit onderwerp, nooit laten even te verwijzen naar de Nieuwe Catechismus van Sint-Nikolaas, waarin mijn goede, wijze vriend Richard nog een keer uitlegt waar het eigenlijk om draait.
#aartBlom #eersteConcilieVanNikaia #gerardoCioffari #gustavAnrich #hyperscepsis #marcusVankan #nikolaasVanMyra #sinterklaas
