Wie was Nikolaas van Myra?

Sint-Nikolaas grijpt in bij een executie (Antivouniotissa-museum, Korfu)

Van Godfried Bomans is de uitspraak dat er één Sinterklaas is, maar in meerdere personen. En het is krek zo. Om te beginnen is er de man die vandaag in Texel aan land gaat; er is de man waar ik morgen in Diemen naar zal gaan kijken; er is de Amelandse Sunneklaas; er is een kerstman; er is de beschermheilige van apothekers, bankiers, berouwvolle dieven, brouwers, gevangenen, Griekenland, hoteliers, kinderen, kooplieden, kuipers, Lotharingen, officieren, pasgehuwden, reizigers, Rusland, sekswerkers, slagers, speelgoedmakers, studenten, vissers, zeelieden en alle mensen die Klaas heten of iets dat daarop lijkt.

En er is, helemaal aan het begin van de traditie, een Romeinse bisschop uit de vierde eeuw. Het leuke is: oudheidkundigen ontdekken nog weleens iets nieuws over die Nikolaas van Myra.

De historische kern

Hoe zit het? Vanaf 324 was keizer Constantijn alleenheerser over het Romeinse Rijk. Van een van zijn voorgangers erfde hij een pro-christelijk beleid, dat hij in het daaropvolgende jaar vorm gaf door middel van een grote kerkvergadering: het Concilie van Nikaia. Vanaf dit moment werkten de kerk en de overheid samen en speelden bisschoppen een groeiende rol in het openbare leven. De bisschop van de havenstad Myra was een van die nieuwe bestuurders. Hij overleed op 6 december in een onbekend jaar.

Dit is alles wat we met zekerheid weten. Was Nikolaas aanwezig in Nikaia? Misschien. Hij staat op enkele deelnemerslijsten maar ontbreekt op andere. Er is ook een beroemde anekdote dat hij iemand met minder orthodoxe opvattingen een pastorale oplawaai heeft gegeven, maar dat verhaal duikt op in de Late Middeleeuwen en dat is te laat om het incident te beschouwen als vaststaand historisch feit. Heeft Nikolaas ooit drie meisjes voorzien van een bruidsschat? Die mooie legende werd al vóór de vierde eeuw verteld over andere geloofsvirtuozen. Ik ga hier niet uitleggen waarom Nikolaas geen ingepekelde studenten uit de dood heeft laten opstaan.

De bruidsschat voor de drie meisjes (Groeningemuseum, Brugge)

Anrich, Blom, Vankan

Dat we eigenlijk niks zeker weten, was in 1913 de frustrerende conclusie van de Duitse geleerde Gustav Anrich, wiens boek u hier kunt lezen. Tegenwoordig kijken historici echter met een lichte gêne naar het toenmalige onderzoek, dat veel gevestigde waarheden onderuit haalde, en niet alleen over Nikolaas van Myra, maar ook nogal eens doorsloeg. We spreken nu van hyperscepsis.

Dat Anrich, vanuit een prijzenswaardige waarheidsliefde, wat al te sceptisch was, werd in 1998 aangetoond door de Nederlandse historicus Aart Blom, in een nog steeds leverbaar boek Nikolaas van Myra en zijn tijd. Blom nam het oudst bekende heiligenleven (Leven, werken en wonderen van onze heilige vader Nikolaas, aartsbisschop van Myra in Lycië door een negende-eeuwse auteur Michaël de Archimandriet) en keek welke elementen uit de daarin navertelde legende pasten in de Romeinse wereld van de vierde eeuw. Het is niet zo dat Nikolaas nu ineens een comeback maakte als historisch personage, maar Blom toonde wel aan dat sommige verhalen niet onwaarschijnlijk waren. Een voorbeeld is het verhinderen van de executie van drie terdoodveroordeelden. Nikolaas van Myra en zijn tijd is een echte aanrader, niet alleen voor wie wil weten wie de echte Nikolaas was, maar ook voor wie belangstelling heeft voor de immer fascinerende Late Oudheid.

Uiteraard is de bisschop van Myra van toen niet dezelfde als de huidige kindervriend. Er is één Sinterklaas, maar in meerdere personen. De ontwikkeling van Romeinse geestelijke via middeleeuwse heilige naar Sinterklaasjournaal is het onderwerp van een ander heel goed boek: Heilige Nicolaas, bruggenbouwer tussen Oost en West, in 2020 gepubliceerd door Marcus Vankan, die weleens is getypeerd als de grootste Sinterklaas-groupie van Nederland en die bovendien een prachtige website heeft gewijd aan zijn idool.

Hoewel Vankans boek een hoofdstuk bevat over de historische bisschop, gaat het vooral over wat er sindsdien zoal over hem is bedacht. Er zijn meer van zulke boeken, maar vaak schrijven de auteurs elkaar over, zodat je eindeloos vaak leest dat het beeld van een over de besneeuwde daken te paard rijdende heilige teruggaat op de over de witte wolken op Sleipnir rijdende Germaans god Wodan. Het is flauwekul, zo toont Vankan aan. Die is, anders dan veel andere auteurs, in de bronnen en de archieven gedoken, en zet met Heilige Nicolaas een nieuwe standaard.

De dood van Nikolaas van Myra (Antivouniotissa-museum, Korfu)

De dood van Nikolaas

Ik keer nog even terug naar de Romeinse Nikolaas. In Bari, waar Nikolaas’ gebeente ligt, doet Gerardo Cioffari al jaren onderzoek naar de historische feiten en de latere traditie. In 2022 wist hij aan te tonen dat een Griekse tekst over Nikolaas’ ingreep ten gunste van drie terdoodveroordeelden en een latere interventie ten gunste van drie andere veroordeelden, veel ouder was dan aangenomen, namelijk gepubliceerd in 337. Omdat die tekst ook Nikolaas’ dood vermeldt, kunnen we dus uitsluiten dat hij na 337 is overleden; Cioffari werkt momenteel aan een artikel waarin hij ook dateringen vóór 336 kan uitsluiten.

Kortom, anders dan ik hierboven aangaf, weten we wél in welk jaar Nikolaas is overleden: het was op 6 december in óf 336 óf 337. Meer opties zijn er niet. Het is geen wereldschokkende ontdekking, maar toch, het is een leuk detail.

PS 1

Dit stuk verscheen vandaag ook op Vers Twee. Neem er eens een kijkje, het is de cultuurblog die we nodig hebben.

PS 2

Ik kan het, als ik schrijf over dit onderwerp, nooit laten even te verwijzen naar de Nieuwe Catechismus van Sint-Nikolaas, waarin mijn goede, wijze vriend Richard nog een keer uitlegt waar het eigenlijk om draait.

#aartBlom #eersteConcilieVanNikaia #gerardoCioffari #gustavAnrich #hyperscepsis #marcusVankan #nikolaasVanMyra #sinterklaas

Het sterfjaar van Nikolaas van Myra

Nikolaas van Myra redt drie onschuldigen het leven (Antivouniotissa-museum, Korfu)

Nikolaas, de bisschop van de Lycische havenstad Myra, is overleden op 6 december in een onbekend jaar in de vierde eeuw. Dat weten we zeker. Hij is vermoedelijk geboren in Patara, dat iets westelijker ligt. Wanneer hij het levenslicht zag, weten we niet, maar de kerk viert het op 29 juli. (Sint-Nikolaas heeft elk jaar vier feestdagen en de verklaring leest u hier.) En er is zowaar een nieuwtje over de hoogwaardige bisschop: de Italiaanse onderzoeker Gerardo Cioffari, die zijn leven heeft gewijd aan de wetenschappelijke bestudering van de Nikolaas-traditie, heeft een plausibele theorie over het sterfjaar van Nikolaas van Myra geformuleerd. Er is nog geen officiële publicatie, dus ik zeg het allemaal met een slag om de arm.

Het verhaal van de drie officieren

Maar eerst even dit. De oudste bron over het leven van bisschop Nikolaas is de Praxis de stratelatis, wat je kunt vertalen als “het avontuur van de officieren”. De tekst werd tot voor kort rond 400 gedateerd, maar allerlei details, zoals de plaatsnamen in Myra en de namen van functionarissen, blijken accuraat en daarom is nog niet zo lang geleden aannemelijk gemaakt dat de tekst rond 337 moet zijn geschreven. Een Engelse vertaling van die zogeheten “eerste recensie” is hier. In sommige handschriften vinden we een andere versie, die een iets uitgebreider slot bevat, toegevoegd door de auteur zelf.

Samengevat: keizer Constantijn stuurt drie officieren naar Frygië om onrustige Adaifali te pacificeren. Onderweg zijn ze te gast bij de bisschop van Myra en zijn ze ooggetuige van diens ingreep in een strafproces, waarbij een omgekochte magistraat drie onschuldigen dreigt te laten onthoofden. Nikolaas zorgt ervoor dat het recht zijn loop heeft, de officieren reizen verder, brengen Frygië tot rust en keren terug naar Constantinopel. Daar dient iemand een valse beschuldiging tegen hen in. Met wat steekpenningen bewerkt hij dat Ablabios de drie mannen gevangen zet. Die Ablabios is een goede bekende: hij bekleedde van 329 tot 337 een van de vier praetoriaanse prefecturen.

De drie officieren worden zelfs ter dood veroordeeld, maar ze bidden tot Nikolaas, die nog die nacht aan de keizer verschijnt en hem instructies geeft. De keizer grijpt in en uiteraard reizen de officieren, voorzien van keizerlijke geschenken voor de bisschop, af om hun beschermer te bedanken. Het verhaal eindigt met de aalmoezen die ze voortaan distribueren. De tweede versie die ik zojuist noemde, voegt toe dat ze bij aankomst ontdekten dat Nikolaas net was overleden, zodat ze hem vereerden op de begraafplaats.

Wonderverhalen

De mensen in de Oudheid droegen informatie anders over dan wij. Dit is een wonderverhaal en het voldoet aan alle formele kenmerken van het genre: eerst de introductie van de personages, dan een probleem dat menselijkerwijs onoplosbaar is, de climax waarbij de betrokkenen bidden, de ingreep van de wonderdoener en tot slot het verbeterde leven van de betrokkenen. (Antieke wonderverhalen hebben dezelfde vijfvoudige structuur als tragedies.)

Een wonderverhaal “werkt” doordat het de toehoorder verbaast en dus een prettige sensatie bezorgt, en zo op een aangename manier confronteert met het probleem dat de verteller eigenlijk aan de orde wil stellen: in dit geval dat rijke mensen doodvonnissen kunnen kopen. “Onschuldigen worden ter dood veroordeeld,” roept de auteur van de Praxis de stratelatis het publiek toe, “en alleen een wonder kan hen redden”. De luisteraar kan zelf wel bedenken dat wijze bestuurders toestaan dat bisschoppen een oogje in het zeil houden.

Het sterfjaar

Wat hebben wij, op zoek naar het sterfjaar van Nikolaas van Myra, nu in handen? Om te beginnen een synchronisme met Ablabios, die in 329 aan de macht kwam, en met Constantijn, die in mei 337 overleed. Nikolaas is dus tussen 329 en 337 overleden. Verder een reeks gebeurtenissen, vol verifieerbare details, zoals de namen van personen en plaatsen. Maar we kunnen preciezer zijn, want ook de opstand in Frygië is bekend. De naam Adaifali kennen we weliswaar niet, maar het kan alleen gaan om Taifali: een groep “barbaren” aan de Donau, die in 328 door Constantijn was verslagen. Een deel van de krijgsgevangenen was gevestigd in de Romeinse provincie Frygië en kwam rond 335 in opstand.

Dat maakt het “window” heel klein. Onder de aanname dat, afgezien van Nikolaas’ wonderlijke verschijning, de meeste feiten correct zijn, kunnen we als chronologie aannemen dat de officieren in 335 naar de Taifali gingen, in de winter terugkeerden, in de loop van 336 in het gevang belandden en eind 336 of begin 337 door Constantijn (om welke reden dan ook) werden vrijgelaten en afreisden naar Myra. De enige zesde december waarop Nikolaas kan zijn overleden, is dus 6 december 336. Eventueel valt 6 december 335 te overwegen, al proppen we dan wel veel gebeurtenissen in één jaar. Cioffari noemt 337, maar ik begrijp niet waarom. Het veronderstelt namelijk dat we het hardste deel van de traditie, de sterfdatum, laten vervallen; ik houd het dus maar op 6 december 336.

[Met dank aan Marcus Vankan, auteur van het interessante boek Heilige Nikolaas, bruggenbouwer tussen oost en west.]

#Ablabios #ConstantijnDeGrote #Constantinopel #Frygië #GerardoCioffari #MarcusVankan #Myra #NikolaasVanMyra #Taifali #wonderverhaal