Het proactieve Lijkwade-stukje

Het voorjaar begon dit jaar al in de winter en de traditionele paashoax is ook veel te vroeg. In de week voor Pasen is er altijd wel een wetenschapper die zichzelf aan exposure en de pers aan bladvulling helpt met een sappig nieuwtje over Jezus. Het zijn doorgaans niet de beste onderzoeksresultaten die zo publiciteit krijgen. Zeg maar gerust dat elk Jezusbericht in de aanloop naar Pasen een hoax is.

Zo werd eens aangekondigd dat “de” wetenschap had geconcludeerd dat Judas Jezus niet kon hebben verraden. Twee jaar geleden was er de claim dat Jezus een hermafrodiet kon zijn geweest. Het jaar ervoor mochten we lezen dat Jezus het Laatste Avondmaal niet op (witte) donderdag zou hebben gevierd maar een dag eerder. Allemaal academici van het tweede echelon, allemaal kul, allemaal slim getimed, allemaal in de media, allemaal schadelijk voor de echte wetenschap.

Elk jaar vliegen de media er weer in. Dit keer waren ze er zelfs vroeg bij met een hoax die toch wel heel herkenbaar was: de Lijkwade van Turijn. Een Italiaans onderzoeksteam heeft namelijk bedacht dat de afbeelding van de gekruisigde op het doek kwam door neutronenstraling.

Voor het goede begrip: ze bieden de oplossing voor een probleem dat niet bestaat. Het is inderdaad onduidelijk hoe de Lijkwade van Turijn precies is vervaardigd, maar verschillende onderzoekers (voorbeeld) hebben gedemonstreerd dat er geen technieken nodig zijn die buiten het bereik van een middeleeuwse vervalser lagen.

De datering is ook niet mysterieus: er is 67% kans dat de lijkwade is geweven tussen 1273 en 1288 en 95% dat het voorwerp stamt uit 1262-1384. Er zijn tegenwerpingen waarom deze datering niet juist is, maar geen daarvan is houdbaar gebleken. Kruisigingen vonden nog plaats – in Andalusië werden geloofsafvalligen soms zo geëxecuteerd – dus aan een anatomisch correct lijk viel ook te komen.

Er is dus geen probleem maar dat weerhoudt de ware lijkwadegelovige er uiteraard niet van het op te lossen. Als u wil, kunt u de nieuwe wetenschappelijke publicatie hier lezen. De onderzoekers opperen dat neutronenstraling twee dingen verklaart: enerzijds hoe de afbeelding tot stand is gekomen en anderzijds waarom de lijkwade jonger is gedateerd dan ze feitelijk is.

De hamvraag is natuurlijk wat de oorzaak van die straling was. De onderzoekers denken aan een aardbeving en vinden die zowaar in de database van de NOAA. Het probleem is dat die als bron opgeeft: het evangelie van Matteüs. Die tekst is echter, om een historische jargonterm te gebruiken, elimineerbaar. Matteüs heeft het evangelie van Marcus overgeschreven en daar informatie aan toegevoegd die, vergeleken met het origineel, van minder historische waarde is. Kort door de bocht: Matteüs’ aardbeving is een verzinsel. Dat de onderzoekers menen als aanvullend bewijs de Goddelijke Komedie van Dante te kunnen aanvoeren, maakt hun zaak niet echt geloofwaardiger.

Maar het is nog erger. Niet alleen zoeken de auteurs een antwoord op een vraag die er niet is en baseren ze zich op bronnen zonder waarde, ze gebruiken ook een techniek die vermoedelijk niet bestaat. Piezonucleaire splijting geldt althans als controversieel.

Dit zou ik niet hebben geweten als het niet had gestaan in de Washington Post. Joel Achenbach lijkt de enige te zijn geweest die de zeepbel doorprikte. Van Fox News of USA Today verbaast de kritiekloosheid me niet, maar van de Huffington Post, Discovery, Phys.org en Eurekalert had ik beter verwacht.

De paashoax. De pers tuint er elke keer weer in. Dit jaar zelfs zó vroeg dat er nog alle gelegenheid is voor een tweede.

[Mijn wekelijkse religiecolumn, afgelopen maandag op Sargasso.]

#Italië #JezusVanNazaret #kruisiging #LijkwadeVanTurijn #paashoax #prebunking #relikwie

Het pro-actieve Paasstukje

Binnenkort is het Pasen, journalisten willen daar dan iets mee doen en zoeken iets nieuws. Daar is niets mis mee, maar er zit kaf tussen het koren; zie onderaan deze pagina voor een overzicht van enkele paashoaxes. Wetenschappers staan er bovendien niet boven om journalisten voor hun karretje te spannen: toen Harvard door het stof moest voor een wetenschapsfraude, bracht de universiteit kort voor Pasen een misleidend persbericht naar buiten. Op deze pagina heb ik wat populaire misverstanden op een rijtje gezet.

1 Judea was politiek onrustig

Populair gemaakt door Jesus Christ Superstar en later Fik Meijer. Gebaseerd op kritiekloos gebruik van de Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus, die een nogal aparte visie had op de aanloop naar de grote oorlog tussen Joden en Romeinen van 66-70. Volgens hem was de oorzaak gelegen in een “vierde filosofie” die “aan het Jodendom vreemd” was, waarmee hij de Sicariërs bedoelde. Deze streed aan het begin van de jaartelling tegen de Romeinen en speelde zestig jaar later opnieuw een kleine rol. Josephus claimt continuïteit en om die te bewijzen noemt hij allerlei opstandelingen, maar die dateren uit de tijd tussen 36 en 66. Over de daaraan voorafgaande periode, waarin Jezus leefde, weet hij domweg geen rebellen te noemen. Die continue onrust in Judea bewijst hij dus niet. De wetenschappelijke consensus komt overeen met de inschatting van de Romeinse schrijver Tacitus, die de situatie typeert met één woord: quies.

2 De historische Jezus was een zeloot

In Nederland verdedigd door Charles Vergeer en internationaal door Reza Aslan. Met “zeloot” bedoelen ze: iemand die met georganiseerd geweld tegen de Romeinen streed. Probleem is dat het woord gewoon “fanatiekeling” betekent en niet per se duidt op geweld. Er zijn wel gewelddadige eenlingen bekend – tijdens de Makkabeeënopstand bijvoorbeeld – maar als georganiseerde beweging zijn de zeloten niet bekend vóór de oorlog tegen de Romeinen, die uitbrak in 66 na Chr. Dat Jezus een Simon de Zeloot als leerling had, wil alleen zeggen dat de man fanatiek was.

3 De historische Jezus was als een lammetje zo vredelievend

Kleinchristelijke kitsch. Iemand die zijn tegenstanders toevoegt dat hun moeders seks hadden met een slang is geen koorknaap. Jezus’ boodschap was niet vredelievend: het naderende oordeel zou het begin zijn van een door God zelf geregeerde wereld waarin de rijken werden bestraft. De laatsten zouden de eersten zijn en de eersten de laatsten. De toenmalige autoriteiten apprecieerden dat niet en dat kostte Jezus het leven.

4 Judas heeft Jezus niet verraden

Ooit naar voren gebracht door een groep onderzoekers die bekendstaat als het Jesus Seminar. De simpele waarheid is dat de evangeliën en de Handelingen zeggen van wel en dat we niet méér informatie hebben. Als deze informatie onwaar is, gaat ze terug op een gerucht dat al snel na Jezus’ dood de ronde deed, want niet alleen is het in diverse onderling onafhankelijke bronnen te vinden, ook het criterium van de gêne is van toepassing. Dat Jezus is verraden door iemand uit eigen kring, was iets dat niet viel weg te moffelen.

Overigens heeft Judas Jezus niet zozeer verraden als wel uitgeleverd, wat wezenlijk anders is. Meer daarover hier.

5 De Joden hebben Christus gedood

Antisemitische gouwe ouwe. Als Jezus een Joodse wet had overtreden, zou hij zijn gegeseld of misschien gestenigd. (Het “misschien” is afhankelijk van het antwoord op de vraag of de Tempelautoriteiten de doodstraf mochten opleggen, wat weer afhankelijk is van de vraag of Judaea een provincie was, wat weer een antwoord veronderstelt op de vraag wat het Latijnse provincia in de vroege eerste eeuw betekende.) Jezus is veroordeeld door de Romeinse prefect Pontius Pilatus op grond van een Romeins vergrijp: Jezus zou hebben geclaimd koning van de Joden te zijn – het opschrift op het kruis.

6 Pontius Pilatus was procurator

Broodje aap van Karel Deurloo en Nico ter Linden, die dachten dat Tacitus het beter wist dan Pilatus zelf. Tja.

7 Jezus stierf niet aan het kruis

Gaat terug op de gnosis, is overgenomen in de Koran en wordt nu nog verdedigd door mensen die aannemen dat een kruisiging in z’n werk ging zoals op moderne afbeeldingen. Misschien houd je dat inderdaad een paar uur vol, zoals de mensen die zich op de Filipijnen aan het kruis laten slaan. De in onze tijd gangbare afbeeldingen van een kruisiging gaan echter terug op een middeleeuwse traditie – zie het plaatje hierboven – en hebben weinig van doen met wat de Romeinen deden.

Ik ga u de details niet uitleggen om redenen die ik al eens heb toegelicht. Voor geweldsporno kunt u terecht bij Tom Holland. Neem van mij aan: een executie door middel van kruisiging was smeriger en gruwelijker dan de middeleeuwers zich konden voorstellen. En je overleefde het echt niet.

8 De “leerling die Jezus liefhad” was wel/niet Johannes

Zie Dan Brown c.s. De genoemde leerling, een ooggetuige bij de kruisiging en de auteur van het vierde evangelie, lijkt bekend te zijn geweest aan de lezers van dat evangelie. Dat is alles wat we weten. De identificatie van die leerling met Johannes is slechts een traditie. Dat de leerling Maria Magdalena zou zijn, is te vinden bij Dan Brown en niet zwakker of sterker dan de identificatie met Johannes.

Ik schreef in de vorige alinea dat de leerling in kwestie aan de lezers van het vierde evangelie bekend lijkt te zijn geweest. Die nuance hangt samen met een recente hype: het Johannes-evangelie zou “a forgery” zijn. Dat is het gehijg waarmee iemand eigenlijk alleen wil zeggen dat de auteur ten onrechte beweert een ooggetuigenverslag te leveren. Misschien zie ik iets over het hoofd, maar ik herken het probleem niet. De auteurs van antieke bronnen deden wel vaker alsof ze dingen hadden gezien die ze alleen van horen zeggen hadden; Herodotos’ verzinsels over Babylon en de eenhoorns van Julius Caesar zijn voorbeelden. De grens tussen feit en fictie lag destijds ergens anders en het wezen van de wetenschappelijke tekstuitleg is al een eeuw of twee dat we een route zoeken tussen de Skylla der goedgelovigheid en de Charybdis der hyperscepsis.

Oudheidkundigen nemen ooggetuigenclaims dus met een korreltje zout en proberen vooral de eigenlijke informatie te toetsen. Een kort voor Pasen naar buiten gebrachte hype verandert de interpretatie van het Johannesevangelie niet. Kortom: het is weer bellenblazerij, business as usual.

9 Jezus stond wel/niet op uit de dood

Het punt waar de wetenschappelijke criteria dienen te worden verbeterd. Ik behandelde de materie hier en daar.

10 De christenen namen het kruismotief over van anderen

En wel de Egyptische anch, maar on n’a pas besoin de cette hypothèse. Zeker sinds de Dode Zee-rollen bekend zijn, is duidelijk dat elk aspect van het vroege christendom perfect past in het voorrabbijnse jodendom. Er is dus, om de totstandkoming van een nieuwe halachische stroming te beschrijven, geen reden om ver weg in Egypte parallellen te zoeken terwijl in Judea, dichtbij huis, parallellen zijn die meer verklaren.

Andere paashoaxen:

Paashoax

Dat was een aardig idee van Rudmer, een van de vaste gasten in de reageerpanelen: leg dat eens uit, dat van die paashoax. Gelukkig had ik een verloren uurtje, dus ik kan er een stukje aan wijden.

Paashoax

Religieuze feestdagen zijn voor kranten en andere media altijd aanleiding voor het plaatsen van bladvulling. Daar kun je de klok op gelijkzetten. Begin december zijn er stukjes over de Hasmoneeën omdat Chanoeka dan nadert. Valentijnsdag is ook altijd goed voor wat simpele kopij. En Pasen dus. In dit geval is de dynamiek wat venijniger omdat daar ooit een doelgerichte mediastrategie achter zat, ontworpen door het zogeheten Jesus Seminar, een groep merendeels Amerikaanse onderzoekers die zich bezighield met de historische Jezus. Omdat ze op voorhand uitgingen van een Jezus zonder eindtijdverwachtingen en het Evangelie van Thomas accepteerden als heel oud, is de groep niet onomstreden, maar het gaat om integer onderzoek en The Historical Jesus van Seminar-lid J.D. Crossan is nog steeds een goede inleiding. Wat minder prettig is, is dat ze hun persberichten altijd de deur uitdeden in de maand voor Pasen, wetend dat journalisten dan op zoek naar kant-en-klare kopij.

Dat Judas Jezus niet kan hebben verraden is een mooi voorbeeld. We kunnen niet méér weten dan dat de volgelingen van Jezus al in een zeer vroeg stadium Judas verantwoordelijk hielden voor de arrestatie. Dat is genuanceerd genoeg maar vlak voor Pasen vallen nuances weg.

De vrouw van Jezus

Een andere paashoax, die de trouwe lezers van deze blog vertrouwd zal voorkomen, was die rond het Evangelie van de Vrouw van Jezus. De in 2012 opgedoken papyrussnipper, waarop een tekst stond die impliceerde dat Jezus getrouwd was geweest, was vals. Dat wisten we binnen drie weken en dat de Harvard-universiteit het fragment vervolgens naar het lab stuurde leek mij destijds een manier om de ontdekster zonder gezichtsverlies van het podium af te laten gaan. Hoewel het lab inderdaad niet verder kwam dan de bête constatering dat het schrijfblad oud was (alsof een vervalser nieuw papyrus zou gebruiken) bracht Harvard naar buiten dat “Testing Indicates ‘Gospel of Jesus’s Wife’ Papyrus Fragment to be Ancient”, suggererend dat de tekst eveneens oud was, hoewel dus al bekend was dat het ging om een vervalsing.

Dat het de bedoeling was de publieke opinie te beïnvloeden met op zich correcte maar irrelevante informatie, blijkt uit de datum van het persbericht: vlak voor Pasen 2014. Geheel volgens plan tuinden de media erin. Zo opperde Time dat Jezus’ huwelijk christenen dwong de positie van de vrouw te heroverwegen.

Meer hoaxes

Nog wat voorbeelden die ik snel kan terugvinden.

De voorbeelden 2, 4 en 9 zijn afkomstig van mensen zonder academische aanstelling, de rest komt van wetenschappers. Allemaal volgen ze de communicatiestrategie van het Jesus Seminar: lever iets panklaar aan op het moment dat de pers het nodig heeft en stuur het niet naar de wetenschaps- maar de algemene redactie. Het is niet per se onzin wat zo naar buiten komt, maar wel heel leep. Wat me zorgen baart is dat archeologen, classici en historici “je brult maar wat” hebben overgenomen en hun voorlichting nooit professionaliseerden: zie bijvoorbeeld de gênante vertoning dat het Thermenmuseum claimde dat het Heerlense badhuis het oudste gebouw van Nederland was en de nog gênantere reactie uit Nijmegen.

1 april

Nu ik toch schrijf neem ik nog even een alweer wat oudere anekdote mee die minder een paashoax is dan dat ze lijkt op een één-april-grap, dat wil zeggen een ogenschijnlijk geloofwaardig verhaal dat eindigt met een “call to action” waardoor mensen iets gaan doen dat ze anders niet zouden doen. Niet lang na de Sokal-affaire bracht een (als ik me goed herinner) Britse onderzoeksgroep die zich bezighield met nepnieuws het verontrustende cijfer naar buiten dat een fors percentage mensen meende dat de Paashaas stond vermeld in de Bijbel. Het einde van het persbericht kwam erop neer dat mensen informatie die hun wereldbeeld niet ondergraaft, doorgaans zonder nadenken overnemen.

De mensen die hierover lazen – denk aan journalisten en wetenschappers – deelden de verontrusting, geloofden het zonder controle en publiceerden erover. Later vernamen ze dat het onderzoek nepnieuws was en dat ze zelf het beschreven gedrag hadden vertoond. Deze “call to action” heeft iets te perfect gewerkt, want de hoax is nog lang blijven hangen; nog jaren later werd het belang van de bestrijding van pseudowetenschap geïllustreerd met het “feit” dat mensen zouden denken dat de Paashaas in de Bijbel stond.

De Sokal-affaire is alweer uit 1996, toen het internet niet zo goed was. Een linkje naar de paashazenhoax zou handig zijn maar ik moet nu (corona of niet) weg van huis.

#1April #bladvulling #JesusSeminar #JezusVanNazaret #Lijdensverhaal #paashoax

Het Gehenna

Die foto van de Duivelsbrug van afgelopen vrijdag, die maakte ik vorige week, toen ik in Breda moest zijn om een lezing te verzorgen over joodse eindtijdverwachtingen. Dat bleek een nogal complex thema, want in de Eindtijd velt de Mensenzoon het Laatste Oordeel. En dan herleven de doden, want het kan niet zo zijn dat martelaren hun beloning niet krijgen en slechte mensen onbestraft blijven. Daniël:

Velen van hen die slapen in de aarde, in het stof, zullen ontwaken, sommigen om eeuwig te leven, anderen om voor eeuwig te worden veracht en verafschuwd.noot Daniël 12.2; NBV21.

Gehenna

Anders gezegd: beloningen en straffen. En zo moest ik me in mijn Bredase lezing ook bezighouden met de hel, die in het Nieuwe Testament wordt aangeduid als Gehenna. De evangelist Marcus weet meer:

Als je hand je ten val brengt, hak hem dan af: je kunt beter verminkt het leven [d.w.z., het Paradijs] binnengaan dan in het bezit van twee handen naar de Gehenna gaan, naar het onblusbare vuur. Als je voet je ten val brengt, hak hem dan af: je kunt beter kreupel het leven binnengaan dan in het bezit van twee voeten in de Gehenna geworpen worden. En als je oog je ten val brengt, ruk het dan uit: je kunt beter met één oog het koninkrijk van God binnengaan dan in het bezit van twee ogen in de Gehenna geworpen worden, waar de wormen blijven knagen en het vuur niet dooft.noot Marcus 9.43-47; NBV21.

Dat het Gehenna een plaats is waar je na je dood pas terechtkomt, blijkt uit een passage bij Lukas, waarin Jezus zijn vrienden voorhoudt

niet bang [te zijn] voor degenen die wel je lichaam kunnen doden, maar daarna niets meer tegen je kunnen uitrichten. Ik zal jullie zeggen voor wie je bang moet zijn. Wees bang voor Hem die de macht heeft om iemand niet alleen te doden maar daarna ook in de Gehenna te werpen.noot Lukas 12.4-5; NBV21.

Ook Matteüs noemt het Gehenna enkele keren, net als de auteur van de Brief van Jakobus, maar ze voegen weinig toe aan wat we uit Marcus en Lukas leren: na zijn dood wachten de zondaar knagende wormen en een onblusbaar vuur dat niet dooft.

Hinnomdal

En dat is nog niet zo’n gek beeld, want Gehenna is de Griekse weergave van het Hebreeuwse ge-hinnom, “Hinnomdal”, waar je dagelijks vuur en wormen kon zien. Het was namelijk de vuilnisbelt bezuiden Jeruzalem, waar afval werd verbrand. Ook de lichamen van gestenigde misdadigers werden er gedumpt als prooi voor honden, vogels en wormen.

Maar er is meer. Vanaf de vierde eeuw v.Chr. associeerden de Joodse auteurs het Hinnomdal met de plek waar koning Achaz (r.736-725) zijn zoon had geofferd aan de god Baäl.

Achaz deed niet wat goed is in de ogen van de Heer … en ging zelfs zo ver dat hij godenbeelden maakte voor de Baäls. Ook ontstak hij offers in het Hinnomdal en verbrandde hij zijn zonen als offer.noot 2 Kronieken 28.2-3; NBV21.

Dit citaat uit 2 Kronieken is een bewerking van een passage uit 2 Koningen, dat het dal van Hinnom niet vermeldt. Het is echter vrij plausibel dat de door de chroniqueur toegevoegde locatie correct is, in het licht van een passage uit Jeremia. (Een tofet is de begraafplaats voor geofferde kinderen – meer hier.)

De dag zal komen dat er niet meer gesproken wordt over Tofet of het Hinnomdal, maar over het Moorddal. Men zal de doden in Tofet begraven tot er geen plaats meer is.noot Jeremia 7.32; NBV21.

Kortom, de beelden die de auteurs van het Nieuwe Testament gebruiken voor het Gehenna, zijn ontleend aan de vuren en het ongedierte dat iedereen kende van Jeruzalems vuilnisbelt, en verwijzen ook naar de meest afschuwelijke offers die we ons kunnen voorstellen.

[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament is hier.]

PS: Prebunking

Voor ik u achterlaat, nog even dit. Binnenkort is het Pasen, dus u krijgt de komende tijd de nodige flauwekul over u uitgestort. Dat is een oudheidkundige traditie die bekendstaat als de paashoax. In de aanloop naar Pasen verlangen journalisten die niets echt willen uitzoeken namelijk naar makkelijke kopij over het christendom, zodat oudheidkundigen die niet echt iets hebben te melden, hun persberichten de deur uitdoen, zodat academische bestuurders die de wetenschap niet echt begrijpen, tevreden zijn met de publiciteit, die uw inzicht dus niet echt wil verhelderen. Overzicht van paashoaxes: hier.

Ook op komst: op 21 april 753 v.Chr. is Rome gesticht, toch? Nee. Daar.

#Achaz #Baäl #Eindtijd #EvangelieVanLukas #EvangelieVanMarcus #Gehenna #hel #Jeruzalem #NieuweTestament #paashoax #tofet

Het is bijna #Pasen en dat wil zeggen dat de media binnenkort de jaarlijkse #paashoax presenteren: een totaal van de pot gerukt stuk #kwakgeschiedenis dat de redacties verzuimen langs de wetenschapsredactie te sturen.

#prebunking

https://mainzerbeobachter.com/2020/04/01/het-pro-actieve-paasstukje/