De hoofddoek (4) de interpretatierichting

Ik rondde mijn vorige blogje af met de constatering dat uit de Koran niet zonder meer valt af te leiden dat een moslima een hoofddoek behoort te dragen. Het kan bedoeld zijn geweest, het kan niet bedoeld zijn geweest. We hebben in de voorafgaande blogjes gekeken naar oud-oosterse en Mediterrane teksten en afbeeldingen. De eigenlijke vraag is volgens mij waarom latere islamitische geleerden hebben geconcludeerd dat een moslima een hoofddoek moest dragen.

Hadith

Eén ding staat vast: de eerste gelovigen hadden uiteenlopende meningen. Vroege anekdotes (hadith) vormen daarvoor het bewijs, want ook als die niet authentiek zijn, bieden ze een beeld van de toenmalige samenleving. Eén zo’n anekdote behandelt de vraag of een vrouw met een hoofddoek die het gehele gezicht bedekte, wel in de rechtbank mocht getuigen. Dat duidt op zeer kuise lichaamsbedekking. Een andere anekdote verhaalt dat kalief Omar (r.634-644) een slavin verbood een hoofddoek te dragen omdat dit het voorrecht zou zijn van een getrouwde vrouw. Hij deelde dus de aloude oosterse opvatting. Een afbeelding in Qusair ‘Amra (rond 690 aangelegd door de latere kalief Walid I) toont daarentegen een voorname vrouw zonder hoofddoek, zoals in het Romeinse Rijk voorkwam. In het Kalifaat waren dus diverse meningen.

Dit zal mede zijn ingegeven doordat de Arabieren in korte tijd de halve wereld onder de voet hadden gelopen. In Mesopotamië waren ze geconfronteerd met de norm dat de hoofddoek het voorrecht was van een getrouwde vrouw, in de westelijke gebieden kregen ze te maken met vrouwen zonder en met hoofdbedekking. Om zich te verhouden tot de lokale praktijken, vertelden de gelovigen uiteenlopende hadiths, waarvan sommige gingen over de echtgenotes van Mohammed of over de eerste moslima’s (getrouwd of niet) of over monotheïstische gelovigen (getrouwd of niet). Nog meer onduidelijkheid dus, nog meer discussie.

En dan gebeurt er iets interessants: naarmate de tijd verstrijkt, denken geleerden beter te weten wat de in het vorige blogje genoemde khimar is en welk sieraad is bedoeld. Hiermee wordt de uitleg strikter. Tegelijk wordt de hoofddoek een steeds strenger voorschrift, dat gaat gelden als specifiek voor de islam en niet langer wortelt in de algemene laatantieke cultuur. In El-Andalus was het bijvoorbeeld aan christelijke en joodse vrouwen verboden een hoofddoek te dragen, omdat dat het voorrecht was een moslima. Hoe dit zich verhoudt tot afbeeldingen uit bijvoorbeeld Madinat al-Zahra (zoals hieronder) van hoofddoekloze muzikantes, weet ik niet.

De interpretatierichting

Dat de uitleg van een ambigue Koranpassage kwam te gelden als een voorschrift voor islamitische vrouwen, past bij een verschijnsel waarover godsdienstsociologen hebben geschreven. Het is bijna wetmatig dat degenen die verscheidenheid accepteren, de discussie verliezen van degenen die strenger zijn in de leer. Immers, zo’n liberaal – als ik deze term mag gebruiken – heeft er geen moeite mee als iemand anders wat strengere opvattingen heeft, terwijl degene die strenger is, wél moeite heeft met vrijere opvattingen. God wil het immers. Ik blogde eerder over dit mechanisme en ook mijn goede vriend Richard attendeerde er op zijn blog al eens op.

(Ten overvloede: ook hedendaagse discussies over het christendom worden veelal gedomineerd door conservatieve stemmen, niet door liberale. Dat de interpretatie steeds specifieker wordt, is bovendien niet beperkt tot religie: zie de brandspiegels van Archimedes, de informatie over Tartessos en de regels rond het Romeinse vierkinderenrecht. Elke keer wordt de informatie specifieker.)

Het geval dat ik nu behandel, de uitleg van een Koranpassage, is een voorbeeld van wat bekendstaat als de interpretatierichting: de uitleg voltrekt zich in een bepaalde richting. In het in deze blogjes behandelde voorbeeld is ze in de loop van de tijd conservatiever geworden en kregen de oorspronkelijk gebruikte woorden een specifiekere betekenis. Het methodische advies is daarom om bij het vertalen van een oude tekst, welke dan ook, niet zomaar in het woordenboek te kijken, maar om eerst te zien wat in de tijd van de auteur de dominante betekenis is geweest. Latere interpretaties zijn niet per se onjuist, maar de kans is aanwezig dat ze meer verdoezelen dan verhelderen.

PS

Ik schreef voor VersTwee een bespreking van een goed bedoeld boek over de islam in Europa. Ik had het graag aanbevolen, maar goede bedoelingen maken niet per se een goed boek. Mijn bespreking werd uiteindelijk een les over geschiedvorsing.

De hoofddoek (3) de islam

Ik kom in mijn reeks over de hoofddoek bij de laatantieke wereld. Normaal gesproken bekreunt niemand zich om die periode, zoals we duidelijk zien als het achterhaalde idee van een “val” van het Romeinse Rijk door “volksverhuizingen” weer eens van zolder wordt herhaald. De laatantieke waarheid kan niemand dus wat schelen, tenzij het gaat om de uitleg van een koranisch voorschrift. Dan lopen de gemoederen hoog op en weet iedereen ineens dit: namelijk dat datgene wat ’ie er in het heden van vindt, ook in het verleden van toepassing is geweest.

Maar moderne opvattingen doen voor de historicus niet ter zake. De historicus wil alleen maar weten wat vroeger is gebeurd en gedacht. Hij doet geen uitspraken over het heden. Dat heeft genoeg aan zichzelf; discussies over de actualiteit worden niet beter door ze te besmetten met de Oudheid.

Context

Eerst even een tussenconclusie. In het eerste blogje behandelde ik het bewijsmateriaal dat toont dat in het oude Nabije Oosten het dragen van een hoofddoek al eeuwen gold als het voorrecht van getrouwde vrouwen. De grafportretten uit Palmyra tonen dit eveneens en ook de Babylonische Talmoed, behandeld in het tweede blogje, kan deze norm zonder meer kan veronderstellen.

In het Romeinse Rijk was het anders. Daar hebben we volop aanwijzingen dat de hoofddoek optioneel was geworden: keurig, zedig, maar allerminst verplicht. Het is significant dat er geen portretten bekend zijn van keizerinnen met een hoofddoek. Op de weinige Zuid-Arabische vrouwenportretten die ik ken, ontbreekt het kapsel, omdat op die beelden een kroon werd geplaatst.

De Koran

De Koran geeft tweemaal advies, en beide teksten komen uit de tijd waarin Mohammed woonde in Medina. De ene tekst is gericht tot de vrouwen van de profeet en de echtgenotes van de gelovigen, die de raad krijgen

hun omslagdoeken over zich te laten hangen, opdat ze makkelijker worden herkend en niet worden lastiggevallen.noot Koran 33.59.

Als deze passage gaat over hoofddoeken – maar er staat dus “omslagdoeken” – dan is ze simpel te verklaren: de echtgenotes van Mohammed en de vrouwen van de gelovigen presenteren zich als getrouwd om geen overlast te ondervinden. Impliciet staat er dat de mannen in Medina zich grof gedroegen tegen vrouwen en dat Mohammed, hoewel hij in Medina een vooraanstaande positie bekleedde, zulk gedrag op dat moment niet kon of wilde aanpakken.

De andere passage benoemt dat probleem wel: mannen moeten geen wellustige blikken naar vrouwen werpen. Vervolgens richt de profeet zich tot de vrouwen, die als raad krijgen

dat ze hun blikken neerslaan, hun kuisheid goed bewaren en hun sieraad niet tonen, behalve wat daarvan zichtbaar is.

Laten ze hun khimar over hun boezem slaan en hun sieraad niet tonen, behalve aan hun mannen, vaders, schoonvaders, zonen, stiefzonen, broers, neven, slavinnen, slaven, kinderen …

Laten ze ook niet met hun voeten stampen, waardoor hun verborgen sieraad kenbaar wordt.noot Koran 24.31.

En hier hebben we de zaak bij de kuif: wat is het bedoelde sieraad en wat is een khimar?

Sieraden en khimars

Eén ding is zeker: een khimar, wat letterlijk zoiets als “bedekking” betekent, kan geen hoofddoek zijn, aangezien het kledingstuk ook de boezem bedekt. Het zou dus prima kunnen slaan op de omslagdoek uit het eerste citaat. Alleen: dat is niet wat latere interpretatoren erin lazen.

Het andere woord, het sieraad dat wel in huiselijke kring getoond mag worden, kan letterlijk zijn bedoeld. Oosterse vrouwen droegen sieraden (niet zelden het draagbare deel van de bruidsschat) en zelfs een vrouw die tegenwoordig een niqab of burka draagt en dus het lichaam volledig bedekt, is herkenbaar aan het gerinkel van haar sieraden. Het probleem met deze uitleg is het gebruikte enkelvoud, en daarom lezen commentatoren het wel als een verwijzing naar het gehele lichaam.

Kortom: uit de geciteerde Koranpassages valt niet eenduidig af te leiden dat een moslima, getrouwd of niet, een hoofddoek zou moeten dragen.Waarom lezen commentatoren dat er dan wel in?

[Wordt vervolgd]

De hoofddoek (2) het westen

Ik gaf gisteren aan dat het hoofddoekje in het oude Nabije Oosten en in de Mediterrane wereld gold als het privilege van een getrouwde vrouw. Negatief geformuleerd: het onbedekte haar van slavinnen, prostituees en ongetrouwde meisjes was een aanwijzing dat ze seksueel beschikbaar waren – uiteraard na toestemming van de eigenaar, na betaling of na huwelijkssluiting. Ik attendeerde er ook op dat vrouwenportretten een andere werkelijkheid documenteren: vrouwen waarvan we zeker weten dat ze getrouwd waren, worden met onbedekt haar afgebeeld. Ik ben er vrij zeker van dat niemand de Romeinse keizerin beschouwde als seksueel beschikbaar.

Dat er in elk geval in de Romeinse keizertijd diverse normen bestonden, blijkt tevens uit teksten die het joodse leven documenteren. De traditionele norm, dat een getrouwde vrouw een hoofddoek mocht dragen, wordt verondersteld in de rond 200 na Chr. samengestelde Mishna. Deze eerste grote optekening van rabbijnse opvattingen legt het vertrouwde verband tussen het dragen van een hoofddoek en het huwelijk: een man mocht zijn echtgenote verstoten als ze met onbedekt haar over straat ging, en hoefde dan de bruidsschat niet terug te betalen.noot Mishna, Ketuboth 7.6.

Eeuwen later, ten tijde van het Kalifaat, documenteert de Babylonische Talmoed een rabbijnse discussie over de vraag of een vrouw die een mand op haar hoofd droeg, haar haar voldoende had bedekt, en tevens de vraag of dit ook binnenshuis gold. Zoals te doen gebruikelijk staan de diverse meningen naast elkaar en is er geen eenduidig antwoord, maar het interessante is dat de rabbijnen als vanzelfsprekend de norm aannemen dat een getrouwde vrouw een hoofddoek draagt. (Ik zeg er volledigheidshalve bij dat de rabbijnen niet vroegen om een vrouwelijke mening.)

Een andere joodse stem is die van de apostel Paulus die, toen hij de Eerste Brief aan de Korintiërs schreef, nog niet kon weten dat latere generaties hem tot het christendom zouden rekenen. Nadat hij heeft verteld dat een man het beste blootshoofds kan gaan, schrijft de leerling van rabbijn Gamaliël:

Een vrouw maakt haar hoofd te schande wanneer ze met onbedekt hoofd bidt of profeteert, want dat is even schandelijk als met een kaalgeschoren hoofd. Een vrouw die haar hoofd niet bedekt, kan zich net zo goed laten kaalknippen of kaalscheren.noot 1 Korintiërs 11.5-6.

Toch is er een verschil met de opvattingen uit joods Babylonië. Waar de rabbijnen de norm konden veronderstellen toen ze zich het hoofd braken over wat detailkwesties, adviseerde Paulus de mensen om zich te houden aan die norm. Anders gezegd: wat in Babylonië vanzelfsprekend was, was dat in Korinthe niet (of niet meer). Paulus’ advies staat bovendien niet op zich. De christelijke auteur Tertullianus wijdde, ruwweg op het moment dat elders de Mishna werd samengesteld, dus rond 200 na Chr., een compleet traktaat aan de hoofddoek voor maagden – met andere woorden, voor niet-getrouwde vrouwen.

Hij erkent daarbij dat hij redeneert vanuit de christelijke waarheid en dat hij zich niet beroepen kan op de traditie, die dus anders was. Van een auteur die zich ook afvroeg wat Jeruzalem met Athene van doen had – met andere woorden: een auteur die de gangbare Mediterrane beschaving afwees – hadden we geen ander standpunt verwacht. Tertullianus bleef dan ook een minderheid en het latere canonieke recht bepaalde slechts dat mensen zich in een kerkgebouw netjes moesten kleden, waarbij men het advies van Paulus overnam: mannen blootshoofds, vrouwen liever met bedekt haar.

[Wordt vervolgd; een overzicht van passages uit het Nieuwe Testament is hier.]

De hoofddoek (1) het oosten

Ergens rond 1770 v.Chr. verloofde Shibtu, de dochter van de koning van Aleppo, zich met Zimri-Lim, de machtige koning van de Mesopotamische stad Mari (r.1775-1762 v.Chr.). In een overgeleverd kleitablet schrijft Shibtu’s vader zijn aanstaande schoonzoon dat er, toen diens gezanten de jonge vrouw kwam ophalen, wat complicaties waren.

U hebt het huwelijksgeschenk meegebracht, maar mijn moeder is ziek en ik vrees dat in mijn paleis iets naars zal gebeuren [dat een slecht voorteken voor het huwelijk is]. Ook hebt u niet veel tijd. Daarom hebben wij in allerijl het huwelijksgeschenk dat u, meneer, hebt laten brengen, naar ons paleis gebracht en hebben wij over het meisje haar sluier gelegd.

De formulering is precies: de sluier werd gelegd over het hoofd van het verloofde meisje: het was een hoofddoekje. Het gebruikte woord, kullulu, kan ook “kronen” en “zich versieren” betekenen, dus deze hoofddoek was iets bijzonders en het in de vertaling gebruikte mooie woord “sluier” benadrukt dat aspect. De hoofddoek was namelijk het ereteken van een vrouw die was verloofd of getrouwd, en kon elegant worden versierd met juwelen en complexe vlechtsels.

Dat het dragen van een hoofddoek in Mesopotamië duidde op de huwelijkse status, blijkt allerlei teksten. Eén voorbeeld is bovenstaand kleitablet uit Aššur, daterend uit de regering van de Assyrische koning Tiglat-Pileser I (r. 1116-1077) en gewijd aan de rechten van vrouwen. Daaruit blijkt andermaal dat de hoofddoek het voorrecht was van een getrouwde, vrije dame; het was slavinnen en prostituees niet toegestaan een hoofddoek te dragen. Gegeven de straf was het onderscheid tussen respectabele en minder respectabele vrouwen belangrijk:

Wie een gesluierde prostituee ziet, moet getuigen verzamelen, haar arresteren en haar naar de paleisingang brengen. Na het onderzoek zal zij vijftig stokslagen krijgen.

Of neem het Hooglied, de joodse tekst waarin een bruidegom zijn bruid toezingt:

Je bent zo mooi, vriendin van mij,
je bent zo mooi!
Je ogen zijn duiven,
door je sluier heen.
Je haar golft als een kudde geiten
die afdaalt van Gileads bergen.noot Hooglied 4.1; NBV21.

In Griekenland was het niet anders. Talloze vaasschilderingen tonen hoe een jonge vrouw een hoofddoek krijgt bij haar huwelijk. Hier is een voorbeeld, afkomstig uit het vijfde-eeuwse Athene.

Zo ook in Rome, waar een verloofde een flammeum droeg, een felgekleurde hoofddoek die de bruidegom tijdens de huwelijksvoltrekking afnam; daarna werd een getrouwde vrouw geacht haar haar op een minder opvallende manier te bedekken – zie bijvoorbeeld de fresco die bekendstaat als de Aldobrandini-bruiloft.

Er valt hier wel een kanttekening te plaatsen. We hebben honderden portretten van voorname Romeinse dames uit alle delen van het imperium, en van menigeen – denk aan alle keizerinnen – weten we dat ze getrouwd waren. Ze dragen zelden een hoofddoek. Dat suggereert dat er ook anders naar hoofddoeken gekeken kon worden.

[Wordt vervolgd]

📊 Steeds meer mensen ervaren #discriminatie vanwege hun geloof, blijkt uit de Monitor Discriminatiezaken 2025.

Thema’s als #moslimdiscriminatie, #antisemitisme, #bidden op school en het dragen van een #hoofddoek op werk keren vaak terug. Ook meldingen en verzoeken om een oordeel op basis van beperking, afkomst en geslacht blijven hoog.

📢 Deze cijfers onderstrepen de noodzaak van blijvende inzet voor gelijke behandeling.

🔗 https://www.mensenrechten.nl/actueel/nieuws/2025/07/24/geloof-steeds-vaker-aanleiding-voor-discriminatiemelding-andere-gronden-structureel-hoog

𝗜𝗿𝗮𝗻 𝗹𝗮𝗮𝘁 𝘇𝗮𝗻𝗴𝗲𝗿𝗲𝘀 𝘃𝗿𝗶𝗷 𝗱𝗶𝗲 𝘃𝗮𝘀𝘁𝘇𝗮𝘁 𝗼𝗺 𝗼𝗽𝘁𝗿𝗲𝗱𝗲𝗻 𝘇𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿 𝗵𝗼𝗼𝗳𝗱𝗱𝗼𝗲𝗸

Iraanse autoriteiten hebben zangeres Parastoo Ahmadi vrijgelaten. Dat meldt haar advocaat aan de Iraanse krant Shargh. De zangeres werd zaterdag opgepakt omdat ze had opgetreden zonder hoofddoek, iets wat tegen de strenge kledingvoorschriften van Iran is.

https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5485247/iran-laat-zangeres-vrij-die-vastzat-om-optreden-zonder-hoofddoek

#Iran #zangeres #hoofddoek