Willem Jeths schrijft Eerste Symfonie

Amsterdam, 2 april 2013 – In opdracht van de omroepserie ZaterdagMatinee componeerde Willem Jeths zijn Eerste Symfonie. Deze wordt op 13 april a.s. in première gebracht door het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van Edo de Waart. Jeths baseerde zijn symfonie op twee eerdere orkestwerken, Scale, Le tombeau de Mahler en Metanoia, die als tweeluik het middendeel vormen van de vierdelige symfonie. De overige twee delen zijn nieuw, en  speciaal geschreven voor de stem van mezzosopraan Karin Strobos.

Jeths koos de gedichten ‘Unbegrenzt’ en ‘Selige Sehnsucht van Goethe, die perfect aansluiten bij de thematiek van leven, dood en transformatie. Zoals de titel van een van de middendelen al aangeeft, spreekt Mahler een duchtig woordje mee in dit orkestwerk. Jeths: ‘Ik heb me laten inspireren door het doodsakkoord uit Mahlers Tiende Symfonie en zet ook een Fernorchster in. Zelfs de doodstrommel uit Mahlers werk ontbreekt niet.

Daarnaast speelt het zeven een belangrijke rol. In de numerologie heeft dat cijfer een symbolische betekenis van het je willen verheffen. Het eerste deel zeven minuten, het Fernorchster laat zeven keer van zich horen, ik heb een toonladder samengesteld uit twee  halfverminderde septiemakkoorden en ook de prominent aanwezige Frygische toonladder telt zeven tonen.

Lees meer in mijn artikel op Cultuurpers – daar vindt u ook een aantrekkelijke korting op dit concert.

#ConcertgebouwAmsterdam #Dood #EdoDeWaart #Goethe #KarinStrobos #Leven #RadioFilharmonischOrkest #TheaDerks #Transformatie #WillemJeths #ZaterdagMatinee

Ons Erfdeel over #Reinbertbio: ‘Hommage aan De Leeuw’

Op 14 maart was het precies één jaar geleden dat mijn biografie Reinbert de Leeuw, mens of melodie verscheen bij Leporello Uitgevers. De feestvreugde werd verhoogd doordat juist op die dag een mooie recensie verscheen in het Vlaams-Nederlandse culturele tijdschrift Ons Erfdeel, onder de titel ‘Hedendaags hoofd, romantisch hart’. Auteur Cas Smithuijsen benadrukt  het belang van De Leeuw voor het Nederlandse muziekleven en noemt het door mij geschreven portret ‘integer en – belangrijker misschien nog – goed gelijkend’. Het is volgens hem een ‘hommage aan De Leeuw’.

Smithuijsen meent dat ik mijn onderwerp het dichtst benader in de passages over de actrice Barbara Sukowa en concludeert: ‘Reinbert de Leeuw is met heel zijn hoofd betrokken bij de muziek van nu. Maar uit zijn hart is de romantiek nooit verdwenen.’ Smithuijsen liet zich hierbij duidelijk inspireren door een (overigens niet door hem geciteerde) uitspraak van Sukowa in mijn biografie: ‘Reinbert is een echte romanticus en juist daarom kan hij moderne muziek zo goed dirigeren. Die kan wel een dosis emotionaliteit gebruiken. Reinberts hartstocht klinkt door in zijn uitvoeringen.’ 

Op deze zonnige verjaardag trof ik mijn uitgever Dolf Weverink bij boekhandel Athenaeum, waar precies een jaar geleden de zegetocht van mijn Reinbertbio begon.

One year after: Thea Derks + Dolf Weverink met #Reinbertbio bij Athenaeum Boekhandel Amsterdam 13-3-2015

Ter felicitatie kocht Dolf voor mij een exemplaar van Ons Erfdeel bij het perscentrum van Athenaeum. Het leuke was, dat het al net zo zonnig was als vorig jaar, toen we het boek per auto en per fiets bij de boekhandels in Amsterdam en Noord-Holland langs brachten, omdat de officiële distributie vanwege de perikelen rond de verschijning, pas na het weekend op gang kon komen. Een tweede toeval wilde, dat ik de avond ervoor de inleiding verzorgde bij een door Reinbert de Leeuw gedirigeerd concert met koormuziek van Janácek. Ik schreef er een recensie over.

Maandag 16 maart sprak ik voor Cultuurpers met Willem Jeths, Componist des Vaderlands, over zijn nieuwe compositie Conductus, die hij schreef in opdracht vanhet Rotterdams Philharmonisch Orkest t.g.v. de herdenking van het bombardement op Rotterdam in 1940.

Thea Derks + Willem Jeths, 16-3-2015

Twee dagen later sprak ik met de altvioliste Tabea Zimmermann over Paul Hindemith, wiens altvioolconcert Der Schwanendreher zij op 20 maart zou uitvoeren met het Radio Filharmonisch Orkest in de AVROTROS serie DeVrijdag van Vredenburg. 

Tabea Zimmermann + Thea Derks MCO Hilversum 18-3-2015

Maandag 23 maart nam ik de zevende aflevering op van mijn programma Panorama de Leeuw op de Concertzender, met onder andere muziek van Daniel Ruyneman en Rob Du Bois, twee belangrijke voorvechters van hedendaagse muziek in Nederland. Dankzij een van hun series maakte Reinbert de Leeuw in 1966 zijn doorbraak als componist. Via deze link vindt u de uitzendgegevens en kunt u vanaf 2 april de uitzending ook terugluisteren. De aflevering van 4 maart j.l. vindt u hier.

Op 26 maart ging Jeths’ Conductus in première in de concertserie De Vrijdag van Vredenburg. Ik sprak tijdens de inleiding met hem voor een zeer geïnteresseerd publiek.

Thea Derks + Willem Jeths, TivoliVredenburg 26 maart 2015

Een dag later verzorgde ik weer de inleiding in deze serie, ditmaal bij een concert van het Groot Omroepkoor en een ensemble uit het Radio Filharmonisch Orkest. Voor de live uitzending op Radio4 had ik ook een reportage gemaakt van werken van Pascal Dusapin en Edgard Varèse.

Het werd een zeer levendige inleiding, waarin ik sprak met de alt Els Liebregt en de bariton Daniel Herman Mostert over Dona Eis van Pascal Dusapin; met Karel Deseure over het door hem gedirigeerde Octandre van Edgard Varèse, en met de fagottist Freek Sluijs over het Divertimento KV 270 van Mozart. Hiervan werd een deeltje gespeeld door een kwintet uit het RFO.

Thea Derks + Karel Deseure tijdens inleiding TivoliVredenburg 27-3-2015

De volgende dag moest ik alweer vroeg op, vanwege mijn inleiding bij de opening van het Boulezfestival t.g.v. de 90e verjaardag van Pierre Boulez’, onderdeel van het festival Dag in de Branding. Ik sprak met Etty Mulder, oprichter en voorzitter van de Stichting Pierre Boulez, voor een goed gevuld Zuiderstrandtheater in Scheveningen. Ze gaf mij het eerste exemplaar van haar nieuwe boek Het vruchtbare land, genoemd naar een artikel van Boulez over de relatie tussen zijn muziek en het werk van de schilder Paul Klee.

In haar boek verhaalt Mulder op een persoonlijke manier over haar ontdekking van en verhouding tot de muziek van Boulez. Het bevat tevens vrije vertalingen van enkele van diens artikelen, en gedichten van door hem bewonderde poëten. Als dank overhandigde ik haar een exemplaar van mijn #Reinbertbio, waarop zij tot mijn verrassing ontstak in een uitvoerige laudatio.

‘Dit boek kan niet vaak genoeg overhandigd worden, vanwege het grote belang voor het Nederlandse muziekleven,’ sprak zij. Ze refereerde ook aan mijn succesvolle strijd tegen de ‘tirannie’ van krachten die de publicatie hadden trachten te voorkomen en onderstreepte het belang van het vrije woord. Ik werd er een beetje verlegen van.

Thea Derks interviewt Etty Mulder in het Zuiderstrandtheater 29-3-2015

Na de opening presenteerde het Asko|Schönberg een concert met werken van o.a. Boulez, Stockhausen en Ravel, en bracht Slagwerk Den Haag samen met studenten van het Koninklijk Conservatorium een wervelende uitvoering van Drumming van Steve Reich. Daarna verkasten we naar het Korzo Theater voor een enerverend concert door drie pianisten en twee slagwerkers, met o.a. het destructieve Pianoforte van Dick Raaijmakers en Makrokosmos III van George Crumb. Het avondprogramma in de Anton Philipszaal moest ik vanwege kafkaëske autoperikelen missen.

De volgende ochtend was er een door de Stichting Pierre Boulez georganiseerd en door Hans Ester gepresenteerd symposium in het conservatorium. Etty Mulder opende met een aanklacht tegen de makers van de catalogus bij de tentoonstelling Pierre Boulez in de Philharmonie in Parijs. Tot haar verbazing en ergernis besteden zij hierin weinig aandacht aan Boulez’ dirigeerwerk, zijn geschriften en zijn intermediale werkwijze. Het boek is weliswaar prachtig vormgegeven, maar vorm regeert over inhoud en er is sprake van ‘a fetishism of famous names, without any attempt at deeper reflection’. Daar kunnen de Fransen het mee doen.

Hierna peilde ik de mening van Professor Doktor Werner Klüppelholz over de veelal polemische artikelen van Pierre Boulez, zijn relatie tot Mauricio Kagel en andere componisten en de traceerbaarheid van zijn intermediale inspiratiebronnen in diens eigen muziek. Naar aanleiding van het typografisch bijzonder vormgegeven Coup de dés van Stéphane Mallarmé, dat voor Boulez een doorslaggevende rol speelde, merkte hij droogjes op: ‘Cursiveringen in muziek hóór je niet…’ De vlot causerende, zeer vrij associërende professor doctor kreeg keer op keer de lachers op zijn hand.

Thea Derks + Werner Klüppelholz, Koninklijk Conservatorium 29-3-2015

Daarna sprak Elmer Schönberger over maakbare muziek; nam Maarten Brandt de kunst van het programmeren onder de loep; vertelde Emanuel Overbeeke over de relatie tussen Boulez en Ravel; gaf Eveline Nikkels een levendige beschouwing over Boulez’ relatie tot Alban Berg en sprak Wim Markus over Boulez en Adorno. De jonge Italiaanse pianist Alessandro Soccorsi gaf een indrukwekkende vertolking van de Sonate nummer 3 van Boulez. De middag werd afgesloten met een rondetafelgesprek, dat ik echter miste, omdat ik de op mijn instigatie uitgenodigde Werner Klüppelholz ging uitzwaaien.

#AlbanBerg #AllessandroSoccorsi #AthenaeumBoekandel #CasSmithuijsen #Concertzender #Conductus #DagInDeBranding #DaniëlRuyneman #DanielHermanMostert #DerSchwanendreher #DolfWeverink #ElmerSchönberger #ElsLiebregt #EmanuelOverbeeke #EttyMulder #EvelineNikkels #FreekSluijs #HansEster #KarelDesueure #KoninklijkConservatorium #LeporelloUitgevers #MaartenBrandt #MauricioKagel #MensOfMelodie #OnsErfdeel #PanoramaDeLeeuw #PaulHindemith #PierreBoulez #ReinbertDeLeeuw #Reinbertbio #RobDuBois #RotterdamsPhilharmonischOrkest #TabeaZimmermann #TheaDerks #TheodorAdorno #TivoliVredenburg #VrijdagVanVredenburg #WernerKlüppelholz #WillemJeths #WimMarkus #Zuiderstrandtheater

Mayke Nas Componist des vaderlands: Tien redenen om te componeren

Gisteren werd bekend dat Mayke Nas (1972) de nieuwe Componist des Vaderlands wordt, als opvolger van Willem Jeths. Een geweldige keuze, aangezien Nas een heel ander soort muziek schrijft dan Jeths en een ongekend frisse kijk heeft op het leven en op componeren.

Voor de opening van de komende Cellobiënnale componeerde ze een nieuw werk, Unraveled voor vier slagwerkers, vier cello’s en orkest, dat ook wordt uitgevoerd tijdens het festival November Music. Eerder dit jaar won ze de Kees van Baarenprijs met Down the Rabbit-Hole, dat zij componeerde voor het Koninklijk Concertgebouworkest. Ik sprak haar hierover voor Cultuurpers.

Als Componist des Vaderlands gaat Nas zich niet bezighouden met het schrijven van stukjes bij de geboorte van prinsesjes, maar wil zij zich opwerpen als ambassadeur voor de eigentijdse muziek. Met name ook de Nederlandse muziek, die volgens haar ‘te weinig gehoorde schatten’ kent, die zij onder de aandacht van het publiek wil brengen.

Geen piepknor

Moderne muziek wordt volgens Nas nog te vaak gezien als een akelige vorm van ‘piepknor’  en daar wil zij graag verandering in brengen. Zij is daartoe de aangewezen persoon, want niet alleen is zij een aanstekelijke verteller, maar ook straalt uit haar eigen werk  een enorme levenslust. Humor en ironie zijn nooit ver weg, ook al erkent ze vaak lang op een stuk te zwoegen.

Mayke Nas timmert al lang aan de weg. In 2003 interviewde ik haar voor het aan Nederlandse muziek gewijde tijdschrift Oorsprong. We spraken over haar 10 redenden om te componeren. De dertien jaar oude tekst is nog altijd actueel.

Haar muziek beweegt zich op de rand van klank en ruis, maar beukt er bij wijlen ook genadeloos op los; vaak valt er wat te lachen. Mayke Nas houdt niet van bloedige ernst, maar van speelvreugde en relativering. Ze verkent de grenzen van muziek met een tomeloze energie en verbeeldingskracht, die ook haar persoon kenmerken.

Mayke Nas (c) Maurice Haak

Bij wijze van biografie stuurt ze twee partituren, een cd-r en een link naar haar ‘weblog’. Daar treffen we bespiegelingen als Een puzzel waarvan de helft van de stukjes ontbreekt: dát is pas een puzzel en Sturgeon’s law: ‘90% of everything is crap’. Als illustratiemateriaal stuurt ze tien afbeeldingen van haar piano spelende handen, voorzien van even zo veel redenen om te componeren. – Die koppen we in.

‘Componeren gaat over het manipuleren van tijd: hoe structureer je die. Ik ben goed in tijd rekken, kom altijd te laat (ook op onze afspraak, waardoor we de repetitie van Calefax voor Entrez! mislopen – TD). Ik ben te optimistisch. Als mensen bellen: Waar blijft je stuk? roep ik enthousiast dat het over twee dagen klaar is. Dat geloof ik echt, maar vervolgens wordt het natuurlijk toch later. Meestal heb ik composities vlak voor de première af, maar ooit heb ik verstek laten gaan bij het Schönberg Ensemble. Dat achtervolgt me nog.’

‘Ik heb collega’s gevraagd wat ze de leukste fase vinden van het componeren: het zoeken naar een idee; het vinden daarvan; het kiezen van het materiaal; de vraag hoe je dat behandelt; de crises die je doormaakt; het repetitieproces of de uiteindelijke uitvoering. Bijna iedereen noemde de initiërende fase. Ook voor mij is het zoekmoment het belangrijkste. Daan Manneke zei het zo: ‘Pas als je je probleem gevonden hebt, kun je een antwoord formuleren’.’

‘Als ik structuren opzet kies ik bijvoorbeeld herhalingen van 7, 9, of 11 keer, nooit 6, 8, of 10. Dat vind ik afschuwelijke getallen. Geen idee waarom, dat is volkomen irrationeel. Je bent voortdurend bezig met getalsverhoudingen, tijdsverhoudingen. Sommige wiskundige verhoudingen zijn in theorie wonderschoon, maar slaan dood als je ze doortrekt naar muziek.

Dus als ik een strenge getalsmatige reeks ontwerp fungeert die slechts als leidraad; ik laat me altijd leiden door mijn oren.’

‘Je moet wel gek zijn om te willen componeren. Toen ik begon aan Enkele reis slaapkamer voor klavecimbel solo, dacht ik: Dat schrijf ik even. Maar ik heb er zes weken dag en nacht aan gewerkt. Dat is weer mijn optimisme. Ik denk: Kom, ik schrijf er wat tekstjes bij; ik vraag die om een filmpje, ik maak nog even een reeks interactieve geluiden… Een gezond mens zou op een gegeven moment stoppen, maar ik ga door.’

‘Een belangrijk drijfveer bij het componeren is de belofte die ik iemand gedaan heb om een stuk te leveren. Het gaat niet om iets dat ik mezelf beloof. Natuurlijk maak ik soms iets op eigen initiatief, zoals Digit # 2 voor piano vierhandig, maar mijn output wordt grotendeels bepaald door de vraag. Ik vind het verschrikkelijk mensen teleur te stellen, want ik koester het persoonlijke contact dat zo’n compositieopdracht met zich meebrengt.’

‘Dat betreft die enorme scheppingsdrift. Dat je nachtenlang doorwerkt omdat je nu dat idee wilt uitwerken. Als ik niet creëer – dat hoeft niet per se een compositie te zijn, het kan ook film of tekst betreffen – voel ik me verloren. Soms vraag ik me af of het nuttig is wat ik doe, maar ik ben er tegelijkertijd van overtuigd dat kunst je beter maakt: zij helpt je verwachtingspatronen doorbreken. Dat werkt door op het sociale vlak.’

‘Ik doe niet aan drugs, wel aan drank en ik houd van lekker eten. Componeren is voor mij sterk gekoppeld aan lijfelijke lol: tijdens etentjes maak je afspraken met musici en na een concert hang je samen in de kroeg. Je krijgt een enorm sterke band, want je moet gezamenlijk allerlei problemen oplossen. Daarom moet er naast het harde werken ruimte zijn voor feestjes. Ik kook als afterparty vaak een driegangendiner.’

‘Een tijdlang vroeg ik me af of ik wel componist wilde worden. Het is zó zwaar! Het gaat gepaard met ontzettende onzekerheid en stress en bovendien is er al zoveel muziek. Toen vertelde een vriend dat hij ooit vanuit diezelfde twijfels overwoog vrachtwagenchauffeur te worden. De directrice van het conservatorium zei: “Dan neem je dus de plaats in van iemand die niets anders kan.” Als ik weer eens totaal vastzit, denk ik aan dat verhaal: je hebt een verplichting aan je talent.’

‘Karlheinz Stockhausen heeft boekenplanken volgeschreven over zijn doorwrochte compositietechnieken. Werkelijk alles klopt. Maar laatst speelde Alban Wesly in Orchesterfinalisten, waarin hij op bepaalde momenten zijn been moet optillen. Ik vroeg waarom, maar hij had geen idee en benaderde Stockhausen. Die antwoordde simpelweg: “Omdat ik dat buitengewoon grappig vind!” Dat vind ik prachtig: componeren gaat ook over intuïtie, gekke invallen en ideeën die niet verantwoord hoeven te worden.’

‘Dat heeft een dubbele betekenis. Enerzijds haat ik het gebrek aan nachtrust als ik weer eens een stuk af moet krijgen, anderzijds geniet ik juist van dat nachtelijke werken. Overdag is er voortdurend onrust: je hoort het verkeer, je moet boodschappen doen, je wordt gebeld, er zijn brieven te beantwoorden. Als het duister wordt, komt de stad langzaam tot rust en kan ik me concentreren: er zijn geen uitvluchten meer. Slapen is ook een metafoor voor stilstand: ik wil het leven niet ongemerkt voorbij laten trekken.’

Dit artikel verscheen in juli 2003 in het tijdschrift ‘Oorsprong’ van Muziekgroep Nederland.

#ComponistDesVaderlands #DownTheRabbitHole #MaykeNas #TheaDerks #WillemJeths

Willem Jeths: ‘Goede muziek neemt de luisteraar bij de hand’

Thea Derks + Willem Jeths, 16-3-2015

Het zal u niet ontgaan zijn: 40 jaar geleden werd Muziekcentrum Vredenburg geopend. Edo de Waart leidde het Utrechts Symfonie Orkest in de Vierde Symfonie van Johannes Brahms. Otto Ketting dirigeerde zijn speciaal voor de gelegenheid gecomponeerde liederencyclus The Light of the Sun. Het concert werd op Hilversum 4 uitgezonden en vormde de opmaat voor vier decennia succesvolle omroepseries vanuit Utrecht.

Sindsdien is er veel veranderd. Het Utrechts Symfonie Orkest viel in 1985 ten prooi aan de bezuinigingswoede van minister van cultuur Elco Brinkman. Noodgedwongen fuseerde het met het Amsterdams Philharmonisch Orkest en het Nederlands Kamerorkest tot het huidige Nederlands Philharmonisch Orkest. Ook Vredenburg bleef niet zelfstandig, maar ging samen met popcentrum Tivoli. Na een zeven jaar durende verbouwing opende het nieuwe TivoliVredenburg zijn deuren in 2014. Hilversum 4 heet tegenwoordig NPO Radio4, Otto Ketting overleed in 2012.

‘Anfang und Ende, immer fort dasselbe’ dichtte Goethe begin 19e eeuw. Want ook al zijn dingen eindig, veel blijft desondanks hetzelfde. Nog altijd vormt TivoliVredenburg het hart van het AVROTROS Vrijdagconcert, met vaste bespelers Radio Filharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor. Edo de Waart dirigeerde het orkest op 25 januari in de Derde Symfonie van Brahms en leidt vrijdag 8 februari de wereldpremière van Du bist älter, Du bist neuer. Willem Jeths componeerde dit werk voor koor en orkest speciaal voor het 40-jarig jubileum. Uiteraard zijn de concerten (terug) te beluisteren op NPO Radio4.

‘Ik dacht onmiddellijk aan het gedicht Unbegrenzt van Goethe toen ik de opdracht kreeg’, vertelt Willem Jeths enthousiast. ‘Dat beschrijft de cyclus van leven en sterven, waarbij elk einde ook een nieuw begin betekent. Ik koos de slotzin als titel, omdat deze de thematiek van het jubileum in het hart treft: “Du bist älter, Du bist neuer”. De omroepseries bestaan tenslotte al veertig jaar – zijn dus al wat älter – maar gaan onverminderd door. Ze zijn ook neuer, want ze blijven zich vernieuwen en presenteren niet enkel het standaardrepertoire, maar ook eigentijdse muziek.’

Het verzoek om een jubileumcompositie kwam als geroepen. ‘Ik had Unbegrenzt al in mijn Eerste Symfonie gezet voor mezzosopraan en orkest, samen met Selige Sehnsucht, maar wilde die solopartij altijd al eens omwerken voor koor. Beide gedichten komen uit Goethes bundel West-östlicher Divan, die tussen 1814-19 ontstond. Hij was toen erg geïnspireerd door de Perzische dichter Hafiz, ze hebben een bespiegelend karakter. Het eerste gedicht bezingt de cyclus van het leven, het tweede is persoonlijker van toon.

Selige Sehnsucht beschrijft een vlinder die zijn vleugels verbrandt als hij te dicht bij de zon komt, het Icarusthema. Toch moet je volgens Goethe die vlucht juist wél aangaan, want wie niet streeft naar het hogere is slechts ‘ein trüber Gast auf dieser dunklen Erde’. Dan ben je een armzalig mens op een sombere, donkere aarde. Het beeld van een vlinder die hoopvol naar de zon vliegt vind ik zó ongelooflijk mooi en raak getroffen.’

Maar hoe vertaal je een mezzosopraanpartij naar een meerstemmig koor? ‘Eigenlijk moet je helemaal opnieuw beginnen’, zegt Jeths. ‘Een mezzo heeft maar één bepaalde stemomvang, nu werk je met vier verschillende stemtypes. Dat vergt een heroverweging van wat je wilt zeggen en hoe je dat aanpakt. De teneur van het origineel is overigens niet veranderd.’

Jeths zette daarbij bewust in op welluidendheid: ‘Daar rustte na de Tweede Wereldoorlog een taboe op maar we leven nu in andere tijden en hebben het modernistische juk afgeschud. Bij de koorpartijen heb ik er sterk op gelet dat alles zingbaar en toegankelijk blijft. Je kunt wel iets schrijven dat er op papier prachtig uitziet, maar je hebt niks aan Augenmusik. Zwaar dissonante samenklanken worden in een koor gauw lelijk. Alleen als zangers hun klank een zekere kwaliteit mee kunnen geven, kun je werken aan muzikaliteit. Daarom gebruik ik veel tertsen, dat geeft mooie harmonieën.’

‘Voor het orkest heb ik deels materiaal van het origineel hergebruikt. De twee liederen klinken in principe attacca, dus zonder pauze ertussen. Daar heb ik namelijk een hekel aan, want mensen gaan dan kuchen en hoesten. Ze landen even op aarde, terwijl de bedoeling is dat ze in de muziek blijven – zelfs in mijn soloconcerten gaan de delen zonder pauze in elkaar over. In Du bist älter, Du bist neuer heb ik daarom een orkestrale brug gemaakt tussen het eerste en het tweede lied. In die overgang klinken al wat motieven die ik verder uitdiep in het tweede deel.’

Het koor zingt veelal vierstemmig, behalve op de frase “Anfang und Ende, immer fort dasselbe”. Jeths: ‘Dat is een spiegelmoment in het stuk, daar heb ik de tekst letterlijk muzikaal vertaald. Ik gebruik namelijk een retrograde, de muzikale equivalent van een palindroom, waarbij een zin in omgekeerde volgorde hetzelfde blijft. Zoals in Ein Neger mit Gazelle zagt im Regen nie. Dat was trouwens een heel gepuzzel, want wat stijgend was wordt dalend en vice versa, waardoor de muziek een heel andere lading krijgt. Maar het is me gelukt! Het orkest wordt dichter en voller en zwijgt dan, waarop het koor uitwaaiert over 12 stemmen. Daarna wordt het koor langzaam weer kleiner en keert ook het orkest terug.’ Trots: ‘Ik heb niet gesjoemeld.’

Niet zomaar een opmerking, want Jeths hecht aan vakwerk. ‘Als je iets doet, moet je het goed doen. Ik zing bijvoorbeeld ook alle partijen zelf door. Mijn partner wordt daar wel eens gek van, want een goeie zanger ben ik niet.’ Hij citeert met instemming zijn docent Tristan Keuris. ‘Die zei altijd: je moet niet je muzikale neus achternalopen, maar je materiaal zo ordenen dat het familie blijft. Oftewel: je moet elke gedachte volledig uitwerken, anders overvoer je de luisteraar met informatie. Dat wordt op den duur gratuit. Goede muziek moet je bij de hand nemen, je door het stuk loodsen. Als je dat niet kunt, ben je geen goede componist.’ 

Thea Derks maakt voor de live uitzending van het AVROTROS Vrijdagconcert op 8-2-2019 een reportage van het repetitieproces.

Radio Filharmonisch Orkest + Groot Omroepkoor / Edo de Waart
Tristan Keuris: Sinfonia
Willem Jeths: Du bist älter, Du bist neuer (WP)
Anton Bruckner: Derde Mis in f

#AVROTROSVrijdagconcert #DuBistälter #DuBistNeuer #EdoDeWaart #GrootOmroepkoor #RadioFilharmonischOrkest #WillemJeths

Ritratto Willem Jeths: a luscious soundworld that vies with Puccini

On 11 March 2020 the Dutch government decreed a lockdown to curb the spreading of the Covid-19 virus: all theatres were to be closed as of the next day. Tough luck for Willem Jeths, the premiere of whose opera Ritratto was scheduled for 13 March. Dutch National Opera quickly hired extra cameramen to capture the dress rehearsal, and the production was premiered online a week later.

Along with some 76,000 other viewers worldwide I was glued to my computer screen. I was enchanted by the enchanting music, the atmospheric staging and the intense performance of the singers and Amsterdam Sinfonietta under the baton of Geoffrey Paterson. When in October the premiere of Kaija Saariaho’s new opera was cancelled, too, Ritratto could be seamlessly slotted in, be it that now Paterson conducted the Residentie Orkest.

I wrote a review for the Dutch blog Theaterkrant, underneath you find my English translation.

Amsterdam, 7 October 2020

Dazzling costumes by Jan Taminiau. Check. Ear-busting music by Willem Jeths. Check. Fascinating stage design and ditto lighting by Marc Warning and Alex Brok. Check. Spiritually stimulating direction by Marcel Sijm. Check. Breathtaking performance of Verity Wingate as main character Luisa Casati. Check. Ingenious libretto by Frank Siera. Check. Paired with a subtle choreography by Zino Ainsley Schat and a cast of top singers, Ritratto by Willem Jeths has all it takes to become a world hit.

At first glance, little seems to be different from the video premiere. The fairytale-like grey-blue stage setting with strings of soap bubbles dangling from the ceiling and the extravagant costumes of the characters have remained. Through the clever use of perspective, it is hardly noticeable that, other than in the original production, they keep a covid-proof distance from each other.

In fact this even reinforces the message: Luisa Casati emphatically and constantly puts herself centre stage, but avoids emotional involvement. When Romaine Brooks paints her portrait and describes Luisa’s eyes, breasts and femininity in a subdued whisper, the former lovers do not touch for a second, unlike in the video production. – A poignant representation of the gap between reality and art.

Because what is truth? That is the key question in Ritratto. Luisa Casati – based on the society figure of the same name who lived from 1881 to1957 – regards herself as a living work of art and thus as the embodiment of truth. She wants this recorded for posterity, and has herself portrayed by such greats as Kees van Dongen and Man Ray. Her lover Gabriele D’Annunzio seeks the truth in war, Romaine Brooks opts for true love. ‘You never loved Luisa’, she snaps at the poet.

In vain Romaine holds up a mirror to Luisa: ‘Do you want to be an object or a subject, Dorian Gray or Joan of Arc?’ Yet Luisa refuses to look in the mirror and even considers the recent outbreak of World War I secondary to her ambition. When D’Annunzio writes in a letter that he has lost an eye on the battlegrounds and has thus gained deeper insights, she stabs out her own eyes in order to make Brooks’ painting more ‘lifelike’.

Two dull blows in the percussion make this gruesome moment palpable; on the second blow, the lights suddenly snap off and we are bathed in the same darkness Luisa has incurred on herself. With such seemingly banal but effective means, Ritratto connects the popular with the sublime, placing the opera in the best Italian tradition. Jeths presents a colourful palette of sweet-voiced choral parts, rich arias with Puccini-allure and dramatically dissonant instrumental exclamations, alternating with restrained orchestral passages, pounding marches, ballroom music and Johann Strauss-style waltzes.

The score is a perfect match for Frank Siera’s clever libretto. Recurring harmonies and melodies in a predominantly tonal idiom give the listener a pleasant sense of orientation. The avid opera lover will discern echoes to Wagner, Strauss, Verdi and other predesessors. Jeths has a deep understanding of how to write for the human voice. The vocal lines are extremely graceful and are often linked to equally sensuous melodies from solo instruments such as clarinet and bassoon.

The cast of mostly young singers is superb. The South African baritone Martin Mkhize shines as Garbi, Luisa’s faithful servant. In a gold-coloured Roman suit he welcomes us to the party at the Venetian villa of his mistress, where the story is set. He has a warm timbre and impeccable diction, and can be understood verbatim.

With his steely tenor voice Paride Cataldo is the ideal macho D’Annunzio, his sturdy pose wittily emphasised by the prominent leather pouch in front of his sexual apparatus. The British mezzo-soprano Polly Leech is no less convincing in her role of Romaine Brooks. As the voice of the outside world/the conscience, she is the only one not clad in extravagant outfit but in a simple suit and top hat.

Unsurpassed star of the evening is the soprano Verity Wingate, who performs on stage from start to finish. Seemingly effortlessly she performs her demanding part. She switches smoothly from the highest to the lowest registers without missing a single note. Her dynamics are breathtaking: even in the very highest regions, she still dares to decrescendo, while her voice remains flawless and audible.

Deeply moving is the moment when she realises she has always lived a lie: art is not the truth, it is only art. Her barely audible, fading sighs ‘it is art, art, art, art…’ pierces the marrow of one’s bone. Luisa Casati may realize that there is no such thing as a living work of art, but her interpreter Wingate comes pretty close.

Geoffrey Paterson also conducted the video premiere of Ritratto and steers his singers and musicians through the score with a sure hand. Yet the live performance lacks the profound eloquence of the online original. Of course, that was created with a ‘now or never’ feeling, but the musicians of the Residentie Orkest are audibly less familiar with modern notes than Amsterdam Sinfonietta. – Fortunately the ‘all or nothing’ performance of 12 March 2020 has just been released on CD.

On Sunday 7 February between 5-6 pm CET I will broadcast the duet between Luisa Casati and Romaine Brooks in my radio programme ‘An Ox on the Roof’ on Concertzender.

Due to the pandemic, my income has dwindled to virtually zero. A donation, however small, is welcome through PayPal, or direct transfer to my bank account: T. Derks, Amsterdam, NL82 INGB 0004 2616 94. A heartfelt thank you for your support!

#AmsterdamSinfonietta #GeoffreyPaterson #MartinMkhize #ParideCataldo #PollyLeech #VerityWingate #WillemJeths