Haus der Geschichte, Bonn

Duitsland heeft nogal wat geschiedenis en daarom is het Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland in Bonn nogal groot. Sinds een half jaar heeft het een nieuwe vaste opstelling. Die vernieuwing is ook voor een Nederlander of Vlaming interessant, want een fors deel van de Duitse geschiedenis is wereldgeschiedenis. Los daarvan: in Nederland is de oprichting van het Nationaal Historisch Museum uitgelopen op een farce en in Brussel bestaat al een interessant Huis van de Europese Geschiedenis. Ik wilde eens weten hoe de Duitsers het geblunder uit Nederland hadden vermeden en hoe hun aanbod zich verhield tot dat in Brussel, dus ik ben er in Bonn vorige week eens langs gegaan.

Eerst maar even een vergelijking met de mislukking in Nederland. Die had natuurlijk alles te maken met de directie: kunsthistorici in plaats van historici. De minachting voor de geschiedwetenschap was er echter al eerder. Het doel van het Nationaal Historisch Museum was immers expliciet politiek: het versterken van de nationale identiteit. Wetenschappers – en dus ook geschiedwetenschappers – zijn er echter niet om de politiek te dienen. Het project had dus zelfs niet mogen beginnen, maar er waren genoeg Nederlandse historici die voor 200 miljoen hun wetenschappelijke autonomie wel wilden opgeven, en dus heeft de klucht bizar lang geduurd. Wat je verder ook mag denken van de in Bonn gemaakte keuzes: men heeft in elk geval niet de Duitse nationale identiteit willen versterken, en dat is alvast een geruststelling.

Individu en geschiedenis

De slagzin “Du bist Teil der Geschichte” is natuurlijk reclametaal: mensen persoonlijk aanspreken om ze te lokken. Het is ook een beetje een gimmick, zoals wanneer je in de foyer je eigen silhouet kunt laten projecteren op historisch beeldmateriaal. Tegelijk is de slagzin méér dan reclametaal, want het museum betrekt zijn bezoekers nadrukkelijk bij de presentatie, bijvoorbeeld door ze in staat te stellen om te reageren op bepaalde situaties en stellingen.

De persoonlijke dimensie krijgt ook vorm door talloze egodocumenten en getuigenissen. Er is een tekening waarin een jodin aangeeft hoe ze via vijf landen terugkeerde naar Duitsland en uiteindelijk naar Israël migreerde. Er is een schokkend verslag van een verkrachting door een Russische soldaat. Een meisje noemt haar popidolen. Een mevrouw uit Oost-Duitsland vertelt dat ze met 500 mark moet rondkomen terwijl een maaltijd die ooit 30 pfennig kostte na de hereniging vier mark kost. “Ik denk dat ik maar stop met eten om te sparen voor de uitvaart.” De persoonlijke dimensie is nooit ver weg. Maar bedenk: deze mensen vertellen over de gevolgen van gebeurtenissen die anderen veroorzaakten.

Het eigenlijke verhaal

De oorzaken liggen elders en vormen de structuur achter de geëxposeerde voorwerpen: de historische processen, de politieke debatten, de gemaakte keuzes. Want hoe aansprekend die egodocumenten ook zijn, het zijn uiteindelijk geen zaken die agency hebben. Het Wirtschaftswunder is oorzaak: de enorme economische groei zorgde voor werkgelegenheid, en daarvan is het aansprekende persoonlijke verhaal van een Turkse gastarbeider het gevolg.

De grote processen lopen door tot in de huidige tijd: digitalisering en klimaatverandering komen royaal aan bod, en natuurlijk ook het feit dat we allemaal voortdurend bereikbaar zijn en geïnformeerd worden via een smartphone. En die processen zijn natuurlijk groter dan alleen maar Duitsland, wat verklaart waarom het aanbod in het Haus der Geschichte regelmatig lijkt op dat van het Huis van de Europese Geschiedenis in Brussel: gebruiksvoorwerpen die de grotere ontwikkelingen illustreren. De Pil voor de Seksuele Revolutie; platenhoezen en tijdschriften voor de jeugdcultuur; posters voor de milieubeweging; een niet afgegane bom voor het islamistische terrorisme.

Dit materiaal wordt dus afgewisseld met documentatie van de actoren die, tegen de achtergrond van de wereldwijde processen, de beslissingen namen. Je ziet dus beide exemplaren van het herenigingsverdrag van 1990, en ook Andy Warhols portret van Willy Brandt, spotprenten op Angela Merkel, een onthoofd beeld van Stalin en de poster met leden van de Rote Armee Fraktion (“Vorsicht Schuβwaffen!”). Ik zou iets meer aandacht hebben verwacht voor de deal tussen Helmut Kohl en François Mitterand: Duitsland zijn eenheid, Frankrijk controle over de mark – en dus de vorming van de euro.

De Duitse Sonderweg

Zoals gezegd: de eigenlijke processen die de achtergrond vormen waartegen politici hun beslissingen nemen, zijn voor Duitsland niet heel erg anders dan die in de rest van Europa. Wat wél uniek is voor Duitsland, is de erfenis van de Tweede Wereldoorlog. Het plaatje waarmee ik dit blogje begon, is niet zonder reden gekozen, want zonder Hitler zag de geschiedenis van naoorlogs Duitsland er anders uit: denk aan de terugkeer van de joden en de krijgsgevangenen, de deling in twee staten, de hereniging en de frustratie die daarop volgde.

Dat Duitsland een Europees land is, komt dus goed uit de verf, heel goed zelfs. Zeker als de val van de Muur aan bod komt, is de uitleg voorbeeldig: het verhaal begint in Polen en gaat via Tsjechië en Hongarije naar Duitsland. Duitsland is sinds 1945 steeds Europeser geworden. Wat ik echter een beetje miste, is dat mensen in het verenigende Europa ook meer met Duitsland te maken krijgen. Het is een steeds belangrijker cultureel centrum. Ik snap wel dat het museum niet zomaar wat techno kan laten horen, maar het genre bloeide in Europa het eerst in Duitsland en verspreidde zich daarvandaan over het hele werelddeel. Het museum toont een Duitsland dat op cultureel gebied ontwikkelingen meer ondergaat dan initieert.

Tot slot

Duitse geschiedenis is, zoals gezegd, niet zelden ook wereldgeschiedenis. Ook voor mij persoonlijk: ik ben tijdens de Koude Oorlog een jaar van mijn leven kwijtgeraakt aan de dienstplicht. Op 9 november 1989 heb ik onbedaarlijk staan huilen en in het Haus der Geschichte hield ik het afgelopen zondag ook niet droog. Een vriendelijk suppoost ving me op en vertelde dat ik niet de enige was die het te kwaad kreeg bij het zien van de televisiebeelden van de mensen op de Muur. Ze bood me een kop koffie aan.

Zoiets illustreert de kwaliteit van een goed museum: het personeel heeft instructies over hoe ze mensen moeten opvangen. Ik neem aan dat er in de eerste zaal, waar de herinnering aan de Holocaust en de Russische bezetting een rol speelt, ook weleens een kop koffie klaar staat (en met meer reden dan voor die Nederlandse dienstplichtige).

Kortom: goed gedaan. Op veel plaatsen is er een filmpje van een doventolk en voor slechtzienden zijn er voorwerpen die ze mogen aanraken. Mensen met hyperacusis hebben het soms wat lastig, maar nooit lang of nadrukkelijk. En vanzelfsprekend is alles toegankelijk voor mensen in een rolstoel. De toegang is gratis; ons bezoek kostte ongeveer drie uur. Al met al een aanrader.

Heb jij ‘m al gezien? De aflevering van Andere Tijden over dwangarbeid tijdens de aanleg van de #Atlantikwall? Binnenkort op TV, maar pak nu al je preview 👉🏼 https://bit.ly/4vPeuFo !
Meer weten over de Atlantikwall uit #WOII ? Kijk dan eens op Bezoekatlantikwall.nl .

#AndereTijden #Forten #Tweedewereldoorlog

Foto: Jeroen Rijpsma

Archief vanaf nu bewaard in atoombunker: 'Ooit gebouwd om mensen veilig te houden' #OmroepWest #DenHaag #TweedeWereldoorlog #Geschiedenis #Gemeente #Cultuur

https://owst.nl/5118764/M

De Mildenhall Treasure

Februari 1942. De Tweede Wereldoorlog is in volle gang. Een Britse piloot met ziekteverlof maakt een rijtoer in de omgeving van een luchtmachtbasis aan de Engelse oostkust. De man weet dat hij niet meer zal herstellen en weet niet wat hij zal doen als hem binnenkort eervol ontslag wordt verleend. Misschien terug naar de oliemaatschappij waar hij voor de oorlog werkte? Misschien een diplomatieke functie in een van de Britse koloniën in Afrika? Of misschien de journalistiek?

Journalistiek

Hij denkt aan het laatste nu hij heeft vernomen dat een boer in de voorgaande maand bij het ploegen Romeins zilver heeft gevonden. Daar zit een verhaal in. Hij weet de man, een dagloner, te vinden. Die vertelt dat hij het materiaal heeft overgedragen aan de landeigenaar. De piloot-met-journalistieke-aspiraties spreekt ook de landeigenaar, die hem het zilver laat zien. Hij wil er geen afstand van doen. Bovendien: het is oorlog, dit is Oost-Engeland, sinds de Battle of Britain wagen museummedewerkers zich hier niet langer. En er is in dit gebied ook nog de herinnering aan de vondst van Sutton Hoo, toen de mensen van het British Museum hier geen al te beste indruk hadden gemaakt. De eigenaar wil het materiaal behouden.

Zwijgend constateert de piloot het bedrog: de landeigenaar berooft zijn dagloner van zijn vindersloon. Hij maakt notities voor een artikel, maar dat journalistieke stuk komt er niet, aangezien hij even later wordt benoemd tot een van de militair attachés in Washington. Daar heeft hij verantwoordelijk werk: sinds een paar maanden zijn de Verenigde Staten in oorlog met Japan en Duitsland, en de Britse en Amerikaanse legers moeten nog leren samenwerken. De nieuwe diplomaat heeft ander werk aan het hoofd, de aantekeningen over de zilverschat belanden ergens onderaan een stapel urgentere zaken.

De stof laat hem echter niet los. Als hij na de oorlog wordt gedemobiliseerd, publiceert hij alsnog het verhaal over de archeologische vondst. Daar is een aanleiding voor: de archeologische autoriteiten hebben in 1946 het zilver in beslag genomen. Omdat de landeigenaar de vondst niet heeft gemeld, krijgt noch hij noch zijn dagloner een vergoeding. Terwijl de laatste, als hij de vondst niet had afgestaan maar had gemeld, 50% vindersloon zou hebben gehad. Ook het British Museum, dat het zilver heeft verworven, vindt deze gang van zaken onbetamelijk. Men voelt wroeging en zorgt ervoor dat elke man uiteindelijk 1000 pond krijgt, wat omgerekend neerkomt op €55.000.

De Mildenhall Treasure

Een fooi. Het ging om niet minder dan vierendertig zilveren voorwerpen, waaronder een schaal van ruim acht kilo met dionysische afbeeldingen. Er zijn twee kleinere schalen, kommen, een soort dienblad, lepels. En ook al weet niemand na vier jaar de precieze vindplaats nog aan te wijzen, deze Mildenhall Treasure is een sensatie. De zilverwaarde is ongeveer 250.000 pond (omgerekend €14.000.000), maar de feitelijke betekenis is een heel andere: het materiaal komt uit de vierde eeuw en bewijst dat laat-Romeins Britannië niet zo arm was als oudheidkundigen tot dan toe hadden aangenomen. De dionysische afbeeldingen suggereren bovendien dat het heidendom nog vitaal was.

Te rijk voor dat tijdvak, te heidens voor een gekerstend keizerrijk: de twee mannen worden verdacht van fraude en het helpt niet dat ze de vindplaats niet exact meer weten. Ze worden gewantrouwd, krijgen ze te horen, en ze moeten maar dankbaar zijn voor hun fooi. Om die reden besluit de gedemobiliseerde piloot-diplomaat het verhaal te publiceren: in 1947 verschijnt het onder de titel “He Plowed Up $1,000,000”. De auteur, die zonder verder werk is en moet leven van zijn pen, staat niettemin de helft van zijn royalties af aan de dagloner die de vondst had gedaan. Hem is immers ongeveer 125.000 pond door de neus geboord.

Inmiddels weten oudheidkundigen meer. Er zijn sinds de jaren veertig meer schatten gevonden in het achterland van de laat-Romeinse kustverdediging, de Litus Saxonicum, hoewel zelden meer zo spectaculair. Dat het heidendom ook in de vierde eeuw bestond, is iets waar niemand nog van opkijkt. Oudheidkundigen weten dus meer van de laatantieke wereld. Vermoedelijk is deze schat – want voor één keer mogen we een archeologische vondst “schat” noemen – in de jaren zestig van de vierde eeuw, toen diverse groepen “barbaren” Romeins Britannië plunderden, begraven door de eigenaar van een paleisvilla, en heeft deze geen gelegenheid gehad het zilver op te halen.

Flauwe archeologiejournalistiek

Inmiddels weten oudheidkundigen meer – niet alleen over laatantiek Engeland, ook over de manier waarop archeologische autoriteiten het beste handelen als burgers een toevalsvondst doen. Volmaakt is het systeem nog altijd niet, maar inmiddels zien archeologen amateurs niet meer als vandalen maar als medestanders.

Dat nieuwe beleid heeft ook een nogal gênant gevolg, want het wemelt inmiddels van de flauwe archeologiejournalistiek. Steeds opnieuw lezen we hoe een voorbijganger, een ploegende boer, een spelend kind, een dienstplichtige die een schuttersputje graaft of een andere niet-specialist een vondst doet, die keurig bij de autoriteiten meldt, en dat die vondst dan ook nog belangrijk is. Dat is zelden werkelijk waar, en zulke flauwe stukjes dienen dan ook niet om u te informeren, maar om het publiek aan te sporen tot net gedrag. Nudgen is vanzelfsprekend geen journalistieke taak.

Enfin. De Mildenhall Treasure is nu dus in het British Museum. De dagloner bleef gefrustreerd achter. De piloot-diplomaat publiceerde nog negentien romans, elf verhalenbundels en zevenenvijftig filmscenario’s, waaronder de James Bond-film You Only Live Twice. U heeft vast wel eens iets gelezen van Roald Dahl.

[Dit was het 529e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

De Dobruja (2)

[Tweede deel van een blogje over de Bulgaars-Roemeense grens. Het eerste was hier.]

De Balkanoorlogen

Dankzij de Russische invasie waren enkele prinsdommen aan de Beneden-Donau onafhankelijk geworden, die zich nu aaneensloten tot één koninkrijk: Roemenië. Daarbij hoorde ook het gebied dat bekendstaat als Besarabië, zeg maar het zuidoosten van het huidige Moldavië. De Russen vonden dat zij dat wel verdiend hadden als beloning voor hun krijgsinspanningen. De Roemenen stonden het af en werden gecompenseerd met het grootste deel van de tot dan toe Ottomaanse Dobruja. Hier lag onder meer de havenstad Constanța (het antieke Tomis). Alleen het allerzuidelijkste deel, met de havenstad Balchik, kwam in Bulgaarse handen.

De meeste bewoners van het gebied waren Tataren en Turken, met Roemeens- en Bulgaarstalige minderheden. Tijdens de oorlog waren veel mensen naar het zuiden gevlucht, wat de nieuwe autoriteiten de mogelijkheid bood om Roemenen te vestigen in de Dobruja. Dat zat de Bulgaren niet lekker. Ooit had de Dobruja namelijk behoord tot het tweede van de middeleeuwse koninkrijken, en zoals men in de negentiende eeuw dacht: zoiets vormde een historische aanspraak op een gebied. De achtergebleven Bulgaren bouwden nieuwe kerken, als centra van de Slavische taal en orthodoxie in een nu Roemeens gebied.

De situatie veranderde in 1912, toen de Eerste Balkanoorlog uitbrak, waarin Bulgarije, Griekenland, Servië en Montenegro vrijwel alle Europese delen van het Ottomaanse Rijk veroverden. Bulgarije grensde opnieuw aan de Egeïsche Zee en de zuidoostgrens van Bulgarije was zichtbaar vanaf de aloude Byzantijnse stadsmuren van Constantinopel. En opnieuw bleek het Bulgaarse succes tijdelijk, want de gebiedsuitbreiding wekte nogal wat afgunst op en in de Tweede Balkanoorlog werd het land van alle kanten aangevallen. Roemenië pikte nu ook het zuidelijkste deel van de Dobruja in, met de havenstad Balchik.

Revanchisme

Revanchisme was onvermijdelijk en toen in 1914 de Derde Balkanoorlog niet gelokaliseerd kon blijven en escaleerde tot wereldoorlog, belandden Bulgarije en Roemenië aan tegengestelde zijden. In 1915 koos Bulgarije partij voor de Centralen, en bezette de Dobruja toen Roemenië zich schaarde aan de zijde van de Entente. Omdat de Entente uiteindelijk de oorlog won, moest Bulgarije het veroverde gebied in 1919 weer afstaan. Dit is de situatie op het landkaartje waarmee ik het vorige blogje opende.

Tussen de twee wereldoorlogen bouwde koningin Maria van Roemenië bij Balchik een klein koninklijk paleis, compleet met een kapel en een haventje. Ze beschouwde het als een vreedzaam oord, alsof er in deze jaren in de Dobruja geen organisaties actief waren die aansluiting zochten bij Bulgarije of streefden naar autonomie binnen het Roemeense staatsbestel. Het gistte.

In de Tweede Wereldoorlog probeerde Bulgarije opnieuw om de Dobruja in handen te krijgen. En dit keer hadden de Bulgaren succes. In 1940 dwong Nazi-Duitsland de regering van Roemenië tot diverse territoriale concessies: noordelijk Transsylvanië aan Hongarije, Bessarabië (het huidige Moldavië) aan de Sovjet-Unie en het zuidelijke deel van de Dobruja aan Bulgarije. Dit werd bekrachtigd in het Verdrag van Craiova.

De Roemenen die voortaan in Bulgarije woonden, kregen opdracht het land te verlaten; omgekeerd moest de Bulgaarse minderheid in het noordelijk deel van de Dobruja verhuizen naar het zuiden. Na de Tweede Wereldoorlog bevestigden de twee landen, die nu allebei in de Sovjet-invloedssfeer lagen, de overeengekomen grens. Daarom ligt het paleis van de Roemeense koningin Maria in Balchik binnen de grenzen van het huidige Bulgarije.

De Dobruja vandaag

Maar om nou te zeggen dat de situatie helemaal tot rust is gekomen, dat gaat een stap te ver. In het paleis in Balchik, dat ligt binnen de grenzen van Bulgarije, kun je lezen dat de Bulgaarse troepen die in 1940 het zuidelijk deel van de Dobruja innamen, werden onthaald als bevrijders. Zoiets schrijf je alleen als dit punt benadrukt dient te worden. Roemeense nationalisten vinden namelijk nog steeds dat Balchik, dat ze veroverden in 1913 en verloren in 1940, eigenlijk Roemeens had moeten zijn, en dit is voor Bulgaren een open zenuw. Het is niet het enige punt waar de grenzen nog steeds discutabel zijn: toen ik onlangs door de Dobruja reed, zag ik diverse keren graffiti met de opmerking dat Bessarabië Roemeens was.

Wij West-Europeanen nemen de bestaande grenzen aan als vanzelfsprekend. Een en ander is ook vastgelegd in de Helsinki-akkoorden. Het uiteenvallen van Joegoslavië en de oorlog in Oekraïne tonen echter dat die vanzelfsprekendheid niet overal bestaat. Desondanks heb ik niet de indruk dat Roemenië en Bulgarije nog eens ten oorlog zullen gaan omwille van de Dobruja.

Billy zit op allerlaatste evacuatieboot en ontsnapt zo uit Den Haag bij start Tweede Wereldoorlog #OmroepWest #DenHaag #Scheveningen #TweedeWereldoorlog #DossierVerhalenTweedeWereldoorlog2026 #Uitgelicht

https://owst.nl/5085277/M

Opmerkelijk Duits graf op geallieerd ereveld: 'Vijandigheid van toen is er niet meer' #OmroepWest #DenHaag #TweedeWereldoorlog #VerhalenTweedeWereldoorlog2026

https://owst.nl/5097281/M

'Kans was één op zes miljoen': uniek dat hele gezin Eddy Boas concentratiekamp overleeft #OmroepWest #DenHaag #EddyBoas #Holocaust #TweedeWereldoorlog #Cultuur #VerhalenTweedeWereldoorlog2026

https://owst.nl/5097230/M

Bram (88), kind van NSB'er, viert 5 mei niet: 'Toen begon ellende voor ons pas' #OmroepWest #Oegstgeest #PodcastKinderenVanHetBureauBijzondereJeugdzorg #TweedeWereldoorlog #DossierVerhalenTweedeWereldoorlog2026

https://owst.nl/5095995/M

Verzetsstrijder | Resistance fighter

Truus van Lier: https://blog.ernste.net/2026/05/05/verzetsstrijder-resistance-fighter/

#bevrijdingsdag #DuitseBezetting #foto #fotografie #GermanOccupation #LiberationDay #netherlands #photo #photography #resistance #ResistanceFighter #SecondWorldWar #TweedeWereldoorlog #utrecht #verzet #verzetsstrijder #wo2 #ww2