Contemporary Classical - Thea DerksJacques Bank: De Bijlmer Opera
Twintig jaar geleden stortte een vliegtuig neer op een flat in de Bijlmermeer, wat we uitvoerig herdenken. Maar wat een gemiste kans dat bij deze gelegenheid niet de Bijlmer Opera van Jaques Bank wordt heruitgevoerd! Deze verscheen in 2002 op cd. Hierbij de tekst die ik destijds schreef voor het begeleidende boekje. Helaas is de cd niet meer leverbaar, wel is hij nog te bestellen via Muziekweb
‘Geen paal gaf mij groter voldoening!’ Met deze woorden sloeg burgemeester Van Hall in 1966 de eerste paal voor de Amsterdamse nieuwbouwwijk de Bijlmermeer. Deze zou een paradijs op aarde worden, omdat volgens de principes van de Functionele Stad zaken als wonen, werken en recreëren strikt gescheiden werden. Componist Jacques Bank (1943) woonde er ruim twintig jaar en zag hoe de werkelijkheid de idealen inhaalde. Toen Willem van Manen hem vroeg een opera voor Orkest de Volharding te schrijven, aarzelde hij geen moment: de Bijlmer was zijn onderwerp.
Dat was in 1996. De criminaliteit had schrikbarende vormen aangenomen, een vliegtuig was neergestort op de wijk en men was begonnen de anonieme hoogbouw te vervangen door eengezinswoningen, die haaks stonden op de ooit geformuleerde idealen. Bank zag de tragiek van deze ontwikkelingen en vroeg zijn broer Fer (1944) een libretto te schrijven. Deze gebruikte hiervoor uitsluitend bestaande teksten – van architecten, plannenmakers, politici, woningcorporaties, kranten, maar ook van Vergilius en Aeschylos. Hieruit smeedde hij een aangrijpend verhaal, met de boodschap dat wat mensen in hun enthousiasme bedenken, in de praktijk vaak gedoemd is te mislukken. Toch is de opera niet bedoeld als aanklacht: ‘De Bijlmer staat symbool voor het noodlot en het failliet van de maakbaarheidgedachte’, zei Jacques Bank hierover.
Maar een opera over de Bijlmer, levert dat wat op? Ja, zo bewezen Jacques en Fer Bank tijdens de première van De Bijlmer Opera op 18 januari 2000: het schijnbaar gortdroge thema bleek wel degelijk groots en meeslepend muziektheater op te kunnen leveren. Opera gedijt nu eenmaal bij een goedlopend verhaal, een navolgbare regie en zinderende muziek, en hierin voorziet De Bijlmer Opera ruimschoots. Een interessante vondst van de gebroeders Bank – met dank aan Les Troyens van Berlioz – is de rol van de onheilsprofetes Kassandra, in dit geval belichaamd door een zwerfster. Tegen een fond van akelig joelende flexatones opent zij de opera met een door merg en been snijdend ‘Ai, de Dood zweeft door de lucht!’. Niemand luistert, ook al worden haar waarschuwingen voor het naderend onheil steeds indringender. Als het noodlot uiteindelijk letterlijk, in de vorm van een neerstortend vliegtuig, toeslaat, zwijgt Kassandra en loopt weg over de rokende puinhopen; in haar hand een draagbaar tv-tje met beelden van de ramp.
Een tweede trouvaille waardoor De Bijlmer Opera het anekdotische overstijgt, is de rol van een acteur, die nu eens optreedt als pedante architect, dan weer als diens verontruste tegenstrever, of als de huisarts Boy Edgar die de eenzaamheid van huisvrouwen aan de orde stelt. Hartverscheurend is hij als mevrouw Ramperzad, die met een Surinaams accent vertelt hoe haar man naar Nederland verhuisde, maar nog geen werk heeft gevonden: ‘Ze nemen zeker geen mensen die niet kunnen schrijven. Ja, hij kan zijn naam wel schrijven, maar niet zo goed.’ Een zanger belichaamt de opeenvolgende burgemeesters. Hij begint met opgewekte triolen, maar naarmate hij het falen van de Bijlmer inziet klinkt hij steeds wanhopiger. Net als in een Griekse tragedie speelt het koor een belangrijke rol: het ene moment vertegenwoordigt het de bewoners, het volgende de plannenmakers, of de architect die in de arm wordt genomen wanneer de problemen zich opstapelen. Nadat het vliegtuig is neergestort, zingt het koor een requiem, bestaande uit een uitspraak van architect Le Corbusier ‘C’est toujours la vie qui a raison, l’architecte qui a tort’. De tekst wordt aanvankelijk boos gescandeerd, maar transformeert geleidelijk in een troostrijke klaagzang.
De inventieve enscenering van Peter de Baan en Siet Zuyderland zorgde in 2000 voor een indringende ervaring, maar De Bijlmer Opera herbergt ook zonder beeld een universeel aansprekende dramatiek. De zeggingskracht wordt nog versterkt doordat de opnames voor de cd werden gemaakt na afloop van de voorstellingen, zodat het live gevoel behouden bleef en je als luisteraar een nabijheid voelt die studio-opnames vaak ontberen. Op een aansprekende manier maakt de muziek invoelbaar hoe toekomstvisioenen vaak door de praktijk worden ingehaald. We ervaren bijna lijfelijk de wanhoop van Kassandra als zij niet gehoord wordt; de woede van de bewoners over hoge huren en slechte voorzieningen; de potsierlijke borstklopperij van de ontwerpers en het amechtige gestuntel van beleidsmakers – dergelijke zaken zijn van alle tijden.
Bank, die studeerde bij Ton de Leeuw, streeft naar eigen zeggen niet naar vernieuwing als doel op zich, maar wil ‘het publiek muzikaal bij de lurven wil grijpen’ en dat is precies wat hij doet. De Bijlmer Opera is een dynamische partituur, die zonder ook maar ergens plat te worden het verhaal op de voet volgt. Ronkende koperakkoorden, duister roffelende pauken en apocalyptische gongs zorgen voor beklemmende momenten; licht tinkelende belletjes en zwierige marimbapartijen begeleiden passages van milde ironie. Swingende patronen van de blazers herinneren aan de muziek van minimalisten als Glass of Reich, terwijl de warme samenklanken van het koor bij wijlen zwemen naar Berlioz. De muziek ontroert, zonder sentimenteel te zijn, doordat Bank zijn partituur nergens ‘dichtsmeert’ met volvette akkoorden of overvolle partijen, maar altijd ruimte laat voor de zangers en de spreker. Deze werkwijze reflecteert het open stratenplan van de Bijlmer. Bijkomend voordeel is dat de teksten goed verstaanbaar zijn.
Met De Bijlmer Opera bewijst Bank opnieuw zijn enorme talent om alledaagse prozateksten muzikaal tot leven te wekken. Zo zette hij in A very bad Character een justitieel rapport voor solo mannenstem (1989), gebruikte hij in Gebroken sprookjes voor bas en ensemble opstellen van allochtone kinderen (1991) en baseerde hij zijn opera-oratorium Episodes de la vie d’un artiste op brieven van Harriet Smithson en teksten uit een biografie over Hector Berlioz (1992-93). Vocale composities zijn toch al in de meerderheid in zijn oeuvre, maar opvallend is dat hij hiervoor zelden literaire teksten gebruikt. In een interview zei Bank hierover: ‘Literatuur is al zo gelaagd dat je daar als componist nauwelijks iets aan toe kunt voegen. Een verhaaltje uit een buurtkrant heeft maar een betekenislaag, waar je zelf andere tegenaan kunt zetten. Want juist in de alledaagsheid van de teksten ligt de menselijke tragiek verborgen. Door zulke koude, zakelijke woorden in een bad met kokende noten te gooien, wil ik de onderliggende emoties blootleggen.’ – Compassie met het menselijk onvermogen, zoals die ook uit De Bijlmer Opera spreekt, loopt als een rode draad door Banks oeuvre, getuigend van een tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend engagement.
Thea Derks, Amsterdam, 9-10-2002
Voor cd-boekje De Bijlmer Opera Muziekgroep Nederland
Jacques Bank: De Bijlmer Opera; libretto Fer Bank; Orkest de Volharding en Nederlands Zangtheater o.l.v. Ernst van Tiel; Marjanne Kweksilber, sopraan; Charles van Tassel, bariton; Frans van Deursen, spreekstem; Composers’ Voice CV 110
#Bijlmer #BijlmerOpera #Bijlmermeer #BoyEdgar #BurgemeesterVanHall #CharlesVanTassel #EpisodesDeLaVieDUnArtiste #ErnstVanTiel #FerBank #FransVanDeursen #HarrietSmithson #HectorBerlioz #JacquesBank #MarjanneKweksilber #MuziekgroepNederland #NederlandsZangtheater #nieuweMuziek #opera #OrkestDeVolharding #PeterDeBaan #SietZuyderland #TheaDerks #TonDeLeeuw
Cheshire
iotar
