De Alexandersarcofaag

Osman Hamdi was een van de belangrijkste Ottomaanse archeologen, en het is aan hem te danken dat de koninklijke graven in Sidon in 1887 niet zijn geplunderd maar redelijk professioneel zijn opgegraven. Het gaat om twee complexen; het een was door antieke vandalen geplunderd, in het ander stonden de sarcofagen van een dynastie die in de vijfde en vierde eeuw v.Chr. regeerde over de Fenicische havenstad. De jongste van de stenen grafkisten staat bekend als de Alexandersarcofaag en was het graf van koning Abdalonymos (Abd-Elonim, “dienaar van de hoogste goden”). Deze koning van Sidon zou Alexander volgen tot in India.

Hamdi begreep meteen het belang van de vondst, borg alle sarcofagen en liet ze overbrengen naar het Ottomaanse Museum in Constantinopel, niet ver van het Topkapi-paleis. Daar staat de verzameling grafkisten nog altijd, al heet de instelling inmiddels de Archeologische Musea van Istanbul.

De Alexandersarcofaag is een van de beroemdste voorbeelden van hellenistische beeldhouwkunst. De nabestaanden van Abdalonymos huurden een van de beste ateliers ter wereld in en zorgde ervoor dat de beeldhouwers beschikten over Pentelisch marmer (gevonden bij Athene), dat heel verfijnd werk toestond. Doordat de sarcofaag sinds de voltooiing in een grafkamer heeft gestaan, zijn sporen van de beschildering nog volop aanwezig.

Abdalonymos

Uiteraard stond de overledene afgebeeld. Hier is hij, tijdens een jachtpartij.

Abdalonymos is afgestegen van zijn paard terwijl hij op het punt staat een panter te doden. U moet zich voorstellen dat de wapens die de figuren op de sarcofaag droegen, waren gemaakt van metaal. Ik weet niet waar ze zijn gebleven – misschien hebben de antieke vandalen die de oude grafkamer plunderden ze mee genomen, misschien zijn ze bij het transport naar Constantinopel verloren, misschien liggen ze vergeten in een museumdepot. Let hierboven overigens even op de zo mooi herkenbare verfsporen. Hieronder zijn ze ook goed te zien.

Nogmaals Abdalonymos. We zien drie gevechten tussen geklede oosterlingen en naakte mannen met Griekse wapens. De Grieken winnen twee gevechten; middenin is Abdalonymos als enige oosterling succesvol. Er is wel geopperd dat hij is gesneuveld in een gevecht tegen een Macedonisch leger, en dat hij hier is afgebeeld terwijl hij zijn laatste gevecht wint. Dit is geen al te vreemde hypothese, want er zijn wel meer graven bekend van ruiters die in een gevecht omkwamen en zegevierend worden afgebeeld – ze gingen onverslagen ten onder.

De lange reliëfs

Aan een van de lange zijden zien we een leeuwenjacht. Voilà.

Van links naar rechts zien we een oosters geklede en een naakte Macedonische jager, Alexander met een goudkleurige mantel, Abdalonymos, een leeuw, een metgezel van Abdalonymos, de Macedonische officier Krateros en nogmaals een naakte Macedonische en een oosters geklede jager. Krateros redde Alexander het leven tijdens een leeuwenjacht die in 332 plaatsvond bij Sidon. We hebben dus te maken met een afbeelding van een historische gebeurtenis.

De andere lange zijde is de beroemdste. Mijn foto is niet heel gelukkig.

Dus hier is een betere.

Van links naar rechts zien we Alexander de Grote op zijn paard Boukefalos, een Perzische soldaat die van zijn paard probeert af te stijgen, een Pers die een Macedonische aanval probeert af te slaan, een ruiter in gevecht met een onder zijn schild schuilende Perzische soldaat, een chaotisch gevecht, en helemaal rechts Perdikkas, de man die Alexander als regent zou opvolgen. Als de jachtpartij hierboven een historische gebeurtenis voorstelt, dan zal ook deze afbeelding wel een werkelijk gevecht voorstellen, en dat kan eigenlijk alleen het gevecht bij Gaugamela zijn, waaraan Abdalonymos heeft deelgenomen.

Abdalonymos is dan de man die in het midden van dit reliëf op een Perzische soldaat neerslaat. Hier is de koning van Sidon dus afgebeeld met Grieks-Macedonische wapens, terwijl hij op de bovenstaande reliëfs steeds is weergegeven in oosterse kleding. Misschien benadrukt dit ’s mans dubbele identiteit, misschien lezen we er teveel in.

Details

Ik noem nog even een paar details. Er zijn volop verfsporen te zien. Met diverse soorten kunstlicht hebben onderzoekers nog meer details kunnen herkennen. Hier is een reconstructie van een detail van een korte zijde.

Het is redelijk verbluffend wat er te zien is aan de binnenzijde van het schild van de Perzische soldaat: een audiëntiescène van een type dat we goed kennen uit de Perzische kunst. Ik blogde er al eens over.

Een ander detail: Alexander zelf. Uiteraard was hij in het echt niet zo dom om zonder harnas te gaan vechten, maar op de sarcofaag is de “onoverwinnelijke god”, zoals zijn titel was, dan ook afgebeeld als een meer dan menselijk wezen. Als u goed kijkt, herkent u zijn linkervoet (onder het paard) zonder sandaal of laars: dit was een manier om een goddelijke afkomst te suggereren – zie de Augustus van Primaporta voor een beroemde parallel.

Verder draagt Alexander de leeuwenhuid over zijn hoofd die ook zijn voorvader Herakles droeg, en steken daar de ramshoorns onderuit die Alexander zich had aangemeten toen hij, na een bezoek aan de oase van Siwa, de ramsgod Ammon als vader had geadopteerd. (Hoe hij én van Ammon én via Filippos van Herakles kon afstammen, is een van de mysteriën der antieke beschaving.)

Tot slot nog eenmaal Abdalonymos zelf. Ik rond ermee af omdat het gewoon enorm knap beeldhouwwerk is.

[Dit was het 531e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

Theodor Wiegand

We moeten het eens hebben over archeoloog Theodor Wiegand (1864-1936). Zomaar, omdat het  maandag is en omdat hij gewoon interessant is.

Maar eerst even terug naar de late negentiende eeuw. Het Duitse keizerrijk legitimeert zich als voortzetting van het Romeinse Rijk, want de keizertitel is via Karel de Grote en het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie uiteindelijk beland bij Wilhelm II, die zich aandient als een moderne Antoninus Pius. In Constantinopel heerst sultan Abdulhamid II, die resideert in een oud-Romeinse keizerlijke hoofdstad. De twee gekroonde hoofden hebben een zekere belangstelling gemeen. En in hun landen zijn archeologische diensten.

Geprivilegieerde archeologen

De twee landen werken samen: Duitse ingenieurs helpen de Ottomanen bij het aanleggen van een spoorwegnetwerk. In 1898 bezoekt Wilhelm II het Ottomaanse Rijk – ik blogde er al eens over – en in het volgende jaar sluiten de archeologische diensten een overeenkomst: de Duitsers krijgen niet alleen toestemming om in het Ottomaanse Rijk te graven, maar krijgen ook het privilege allerlei voorwerpen te mogen meenemen. Ik heb niet kunnen achterhalen wat Osman Hamdi daarvan heeft gedacht, al weet ik wel dat hij enkele jaren later wist te bewerkstelligen dat er een exportverbod kwam.

In de tussenliggende jaren mochten de Duitsers dus allerlei oudheden meenemen, en zo ontstond het Pergamonmuseum in Berlijn. Dat had een attaché bij het Ottomaanse Archeologische Museum in Constantinopel, en dat was Theodor Wiegand, een leerling van Wilhelm Dörpfeld. Wiegand had zelf al opgravingen verricht in Priëne en heeft, voor zover ik heb kunnen nagaan, als eerste zijn opgraving vergeleken met Pompeii. Nu is “het Griekse Pompeii” voor Priëne nog wel te begrijpen, maar het is sindsdien een van de hardnekkigste en allergemakzuchtigste clichés in de aan hardnekkige en extreem gemakzuchtige clichés zo rijke archeologie.

Wiegand verwierf allerlei reliëfs en kleine voorwerpen, en niet alleen bij de opgravingen in Pergamon en Priëne, maar ook uit Babylon, Aššur, Milete (waar hij zelf de opgravingen leidde) en het even verderop gelegen Didyma. Hij kocht ook voorwerpen via de lokale kunsthandel. Particuliere verzamelaars die om geld verlegen zaten, wisten Wiegand eveneens te vinden. Het Berlijnse museum verwierf bovendien islamitische en eigentijdse Ottomaanse kunst.

Oorlog

In 1911 kwam er een einde aan Wiegands werkzaamheden. Misschien speelde de Eerste Wereldoorlog, die in het Ottomaanse Rijk begon op 29 september 1911, daarbij een rol, maar er waren ook Ottomaanse archeologen (onder andere Halil Edhem Elden) die Wiegand beschuldigden van roof. Ik heb het niet kunnen achterhalen.

De Eerste Wereldoorlog speelde in elk geval zeker een rol toen Wiegand de Ottomaanse en Duitse overheden ervan overtuigde dat bedreigde archeologische monumenten bescherming verdienden. Zo ontstond het Deutsch-Türkisches Denkmalschutzkommando, dat het historische erfgoed in de Levant hielp documenteren en zo nodig restaureren. De documentatie van bijvoorbeeld Petra, Palmyra en Baalbek is zo ontstaan – in volle oorlogstijd, en terwijl de regio werd geteisterd door een gruwelijke hongersnood.

Wonderlijk genoeg maakte het feit dat het oorlog was, het werk voor de betrokken oudheidkundigen eenvoudiger. Ze konden gebruik maken van luchtfoto’s, en dat was iets nieuws. Na de Eerste Wereldoorlog publiceerde Wiegand de zesdelige Wissenschaftliche Veröffentlichungen des deutsch-türkischen Denkmalschutz-Kommandos (1920-1924). Al in 1918 begon hij met de publicatie van fotoalbums (zoals dit), en ook die boden iets nieuws: onze grootouders konden voor het eerst makkelijk kennis nemen van wat er aan antiek erfgoed was in het Midden-Oosten.

Kortom, een fascinerende man. Wie door het Berlijnse museum zou kunnen lopen – helaas zijn de waardevolste afdelingen gesloten tot 2037 – stelt zich al snel de vraag of hij niet al te voortvarend oudheden heeft aangekocht die in het Ottomaanse Rijk méér mensen een gevoel voor het verleden zouden hebben kunnen geven. Tegelijkertijd heeft hij veel gedaan om het Nabije Oosten in Europa bekendheid te geven. De Oudheid was immers meer dan het Romeinse Rijk waarmee Wilhelm II liep te dwepen, en het economisch en cultureel zwaartepunt heeft nooit ergens anders gelegen dan in de Oriënt.

Het Parthenmonument uit Efese

Berggasse 19. De Stephansdom. Het gebouw van de Wiener Secession. The Third Man. Het Kunsthistorisch Museum. Het Hundertwasserhaus. Het Mathematisches Seminar der k. und k. Universität. Eigenlijk alles wat k. und k. is. De Venus van Willendorf. De Staatsopera. Er zijn vele redenen om naar Wenen te gaan en ik hoop er binnenkort iemands verjaardag te kunnen vieren.

En dan hoop ik ook het Ephesos-Museum te kunnen bezoeken, waar de vondsten zijn te zien van de Oostenrijks-Hongaarse archeologische campagnes die vanaf 1896 plaatsvonden in Efese, de hoofdstad van de Romeinse provincie Asia. Omdat de Ottomaanse archeoloog Osman Hamdi in 1907 de sultan overtuigde de export van oudheden te verbieden, zijn er geen recentere vondsten te zien, hoewel in Efese nog altijd Oostenrijks onderzoek plaatsvindt.

Maar wat vóór 1907 in Wenen was aangekomen, is absoluut fantastisch, en dan bedoel ik met name het Parthenmonument. Het gaat om een verzameling reliëfs die zijn aangetroffen op diverse plaatsen in de stad, vooral bij de beroemde bibliotheek van Tiberius Julius Celsus Polemaeanus. Vermoedelijk behoren de reliëfs bij de monumentale opbouw rond een altaar dat in de Late Oudheid om onbekende redenen is gesloopt.

Omdat de stukken niet op de oorspronkelijke plek zijn gevonden, zijn de reconstructie, de datering en de interpretatie omstreden. We herkennen echter onder meer hoe Hadrianus in 138 zijn opvolger Antoninus Pius adopteerde en hoe die op zijn beurt Marcus Aurelius en Lucius Verus adopteerde. Verder zijn er scènes uit een oorlog, personificaties van steden, iets dat lijkt op de vergoddelijking van een keizer (helaas zonder hoofd) en een godenverzameling. Het is fenomenaal knappe sculptuur.

Maar wat is het? De naam “Parthenmonument” gaat er van uit dat de oorlogsscènes betrekking hebben op de Parthische Oorlog van Lucius Verus waarover ik zojuist blogde, en dat het monument is opgericht ter ere van zijn vergoddelijking. Het probleem is dat de vijanden in de oorlogsscènes niet alleen maar Parthen zijn. Als het hoofd van de vergoddelijkte vorst nou aanwezig was geweest, hadden we meer zekerheid gehad. Een tweede interpretatie houdt het erop dat alle afbeeldingen generiek zijn en dat het monument rond 145 is vervaardigd.

Omdat ik net een blogje schreef over de Parthische Oorlog van Lucius Verus, houd ik het vandaag even op de eerste interpretatie. De aanwezigheid van iemand die lijkt op de maangod van Harran is een aanwijzing. Als u niet overtuigd bent, heeft u in dit blogje in elk geval foto’s van het monument en weet u wat u in Wenen moet gaan bekijken. Ik zal in januari eens zien of ik meer kan ontdekken.

***

Dit was het 503e voorwerp in mijn reeks museumstukken. Tot 23 november is in het Rheinisches Landesmuseum in Trier een expositie over Marcus Aurelius.

#AntoninusPius #Efese #EphesosMuseum #Hadrianus #LuciusVerus #MarcusAurelius #OsmanHamdi #Parthenmonument #TiberiusJuliusCelsusPolemaeanus #Wenen

Osman Hamdi'nin dünyaca ünlü tablosu 52 milyon TL'ye satıldı!: Dünyaca ünlü Osman Hamdi Bey'in uzun yıllar kayıp olduğu düşünülen "Kahve Hazırlamak" (Preparing Coffee) adlı tablosu, 29 Nisan’da düzenlenen açık artırmada yeni sahibini buldu.

ÜNLÜ ESER 52 MİLYON TL'YE SATILDI

Londra’daki müzayedede 1 milyon 16 bin sterline, yani yaklaşık 52 milyon TL’ye satılan eser, sanat dünyasında… https://www.eshahaber.com.tr/haber/osman-hamdi-nin-dunyaca-unlu-tablosu-52-milyon-tl-ye-satildi-222002.html?utm_source=dlvr.it&utm_medium=mastodon EshaHaber.com.tr #OsmanHamdi #KahveHazırlamak #Sanat #SanatDünyası #AçıkArtırma