Mastodawn

De Alexandersarcofaag

De Alexandersarcofaag achter spiegelend glas (Archeologisch Musea, Istanbul)

Osman Hamdi was een van de belangrijkste Ottomaanse archeologen, en het is aan hem te danken dat de koninklijke graven in Sidon in 1887 niet zijn geplunderd maar redelijk professioneel zijn opgegraven. Het gaat om twee complexen; het een was door antieke vandalen geplunderd, in het ander stonden de sarcofagen van een dynastie die in de vijfde en vierde eeuw v.Chr. regeerde over de Fenicische havenstad. De jongste van de stenen grafkisten staat bekend als de Alexandersarcofaag en was het graf van koning Abdalonymos (Abd-Elonim, “dienaar van de hoogste goden”). Deze koning van Sidon zou Alexander volgen tot in India.

Hamdi begreep meteen het belang van de vondst, borg alle sarcofagen en liet ze overbrengen naar het Ottomaanse Museum in Constantinopel, niet ver van het Topkapi-paleis. Daar staat de verzameling grafkisten nog altijd, al heet de instelling inmiddels de Archeologische Musea van Istanbul.

De Alexandersarcofaag is een van de beroemdste voorbeelden van hellenistische beeldhouwkunst. De nabestaanden van Abdalonymos huurden een van de beste ateliers ter wereld in en zorgde ervoor dat de beeldhouwers beschikten over Pentelisch marmer (gevonden bij Athene), dat heel verfijnd werk toestond. Doordat de sarcofaag sinds de voltooiing in een grafkamer heeft gestaan, zijn sporen van de beschildering nog volop aanwezig.

Abdalonymos

Uiteraard stond de overledene afgebeeld. Hier is hij, tijdens een jachtpartij.

Abdalonymos op jacht

Abdalonymos is afgestegen van zijn paard terwijl hij op het punt staat een panter te doden. U moet zich voorstellen dat de wapens die de figuren op de sarcofaag droegen, waren gemaakt van metaal. Ik weet niet waar ze zijn gebleven – misschien hebben de antieke vandalen die de oude grafkamer plunderden ze mee genomen, misschien zijn ze bij het transport naar Constantinopel verloren, misschien liggen ze vergeten in een museumdepot. Let hierboven overigens even op de zo mooi herkenbare verfsporen. Hieronder zijn ze ook goed te zien.

Abdalonymos in gevecht

Nogmaals Abdalonymos. We zien drie gevechten tussen geklede oosterlingen en naakte mannen met Griekse wapens. De Grieken winnen twee gevechten; middenin is Abdalonymos als enige oosterling succesvol. Er is wel geopperd dat hij is gesneuveld in een gevecht tegen een Macedonisch leger, en dat hij hier is afgebeeld terwijl hij zijn laatste gevecht wint. Dit is geen al te vreemde hypothese, want er zijn wel meer graven bekend van ruiters die in een gevecht omkwamen en zegevierend worden afgebeeld – ze gingen onverslagen ten onder.

De lange reliëfs

Aan een van de lange zijden zien we een leeuwenjacht. Voilà.

Het jachtreliëf

Van links naar rechts zien we een oosters geklede en een naakte Macedonische jager, Alexander met een goudkleurige mantel, Abdalonymos, een leeuw, een metgezel van Abdalonymos, de Macedonische officier Krateros en nogmaals een naakte Macedonische en een oosters geklede jager. Krateros redde Alexander het leven tijdens een leeuwenjacht die in 332 plaatsvond bij Sidon. We hebben dus te maken met een afbeelding van een historische gebeurtenis.

De andere lange zijde is de beroemdste. Mijn foto is niet heel gelukkig.

Het oorlogsreliëf

Dus hier is een betere.

Het oorlogsreliëf (© Wikimedia Commons | Yair Haklai)

Van links naar rechts zien we Alexander de Grote op zijn paard Boukefalos, een Perzische soldaat die van zijn paard probeert af te stijgen, een Pers die een Macedonische aanval probeert af te slaan, een ruiter in gevecht met een onder zijn schild schuilende Perzische soldaat, een chaotisch gevecht, en helemaal rechts Perdikkas, de man die Alexander als regent zou opvolgen. Als de jachtpartij hierboven een historische gebeurtenis voorstelt, dan zal ook deze afbeelding wel een werkelijk gevecht voorstellen, en dat kan eigenlijk alleen het gevecht bij Gaugamela zijn, waaraan Abdalonymos heeft deelgenomen.

Abdalonymos in actie

Abdalonymos is dan de man die in het midden van dit reliëf op een Perzische soldaat neerslaat. Hier is de koning van Sidon dus afgebeeld met Grieks-Macedonische wapens, terwijl hij op de bovenstaande reliëfs steeds is weergegeven in oosterse kleding. Misschien benadrukt dit ’s mans dubbele identiteit, misschien lezen we er teveel in.

Details

Ik noem nog even een paar details. Er zijn volop verfsporen te zien. Met diverse soorten kunstlicht hebben onderzoekers nog meer details kunnen herkennen. Hier is een reconstructie van een detail van een korte zijde.

Alexandersarcofaag, detail, reconstructie (Liebieghaus, Frankfurt am Main)

Het is redelijk verbluffend wat er te zien is aan de binnenzijde van het schild van de Perzische soldaat: een audiëntiescène van een type dat we goed kennen uit de Perzische kunst. Ik blogde er al eens over.

Achaimenidische audiëntiescène uit Persepolis (Nationaal Museum, Teheran)

Een ander detail: Alexander zelf. Uiteraard was hij in het echt niet zo dom om zonder harnas te gaan vechten, maar op de sarcofaag is de “onoverwinnelijke god”, zoals zijn titel was, dan ook afgebeeld als een meer dan menselijk wezen. Als u goed kijkt, herkent u zijn linkervoet (onder het paard) zonder sandaal of laars: dit was een manier om een goddelijke afkomst te suggereren – zie de Augustus van Primaporta voor een beroemde parallel.

De goddelijke Alexander in actie

Verder draagt Alexander de leeuwenhuid over zijn hoofd die ook zijn voorvader Herakles droeg, en steken daar de ramshoorns onderuit die Alexander zich had aangemeten toen hij, na een bezoek aan de oase van Siwa, de ramsgod Ammon als vader had geadopteerd. (Hoe hij én van Ammon én via Filippos van Herakles kon afstammen, is een van de mysteriën der antieke beschaving.)

Abdalonymos in actie

Tot slot nog eenmaal Abdalonymos zelf. Ik rond ermee af omdat het gewoon enorm knap beeldhouwwerk is.

[Dit was het 531e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

#Abdalonymos #Achaimeniden #AlexanderDeGrote #Alexandersarcofaag #Boukefalos #Gaugamela #Herakles #Krateros #leeuw #leeuwenjacht #OsmanHamdi #panter #Perdikkas #Sidon #ZeusAmmon

Jona Lendering Apr 29

Na de slag bij Gaugamela

De vlakte van Gaugamela, gezien vanuit het zuiden

In onze reeks over Alexander de Grote heb ik een tijdje geleden verteld hoe de Macedoniërs in de zomer van 331 v.Chr. oprukten naar het door de Perzische koning Darius III Codomannus uitgekozen slagveld ten oosten van de rivier de Tigris. Al eerder had ik verteld hoe de slag bij Gaugamela verliep, dus ik neem vandaag de draad van het verhaal op ná Alexanders overwinning en de aftocht van zijn tegenstander. (Als u denkt dat Darius is gevlucht, heeft u de de film van Oliver Stone gezien en geen goed geschiedenisboek gelezen.)

Verliescijfers

Net als na de gevechten aan de Granikos en bij Issos, noteerden de officieren op de dag na de slag het aantal mannen dat niet aanwezig was op het appel. Ook maakten ze een schatting van het aantal gedode vijanden. Alexanders biograaf Curtius Rufus schrijft dat er 40.000 Perzen sneuvelden, “althans volgens de berekeningen van de overwinnaars”, terwijl minder dan 300 Macedoniërs zouden zijn gevallen. De Griekse geschiedschrijver Diodoros verdubbelt de cijfers, namelijk 90.000 en 500, terwijl de anders redelijk nuchtere Arrianus schrijft:

Aan de kant van Alexander sneuvelden ongeveer honderd man, van de paarden kwamen er meer dan duizenden om ten gevolge van wonden en het afjakkeren tijdens de achtervolging. … Men zei dat er bij de barbaren 300.000 doden waren, maar er werden er nog veel meer gevangengenomen.noot Arrianus, Anabasis 3.15.6; vert. Simone Mooij.

Vanzelfsprekend zijn al deze cijfers Macedonische propaganda. De Perzische verliezen moeten lager zijn geweest omdat de soldaten, anders dan bij Issos, zich in alle richtingen konden verspreiden. De Babylonische Astronomische Dagboeken melden dat de soldaten terugkeerden naar hun steden. Dat de Macedonische verliezen hoger waren, of in elk geval serieus, wordt impliciet toegegeven door Curtius Rufus, die meldt dat Alexanders vriend Hefaistion een speerwond aan zijn arm had opgelopen en dat de officieren Krateros, Koinos en Menidas bijna waren bezweken aan pijlwonden. Als zelfs de hoogste officieren zo zwaar waren toegetakeld, kan het voor de manschappen niet veel beter zijn geweest.

Darius’ aftocht

Intussen was Darius op weg gegaan naar Ekbatana in Medië, het huidige Hamadan, nadat hij met gevaar voor eigen leven zijn manschappen had verzameld bij de Grote Zab, een rivier halverwege Gaugamela en Arbela. Curtius Rufus schrijft:

Toen hij de rivier was overgestoken, overwoog hij de brug te laten afbreken, omdat werd gemeld dat de vijand elk moment kon arriveren. Maar hij zag in dat als de brug was vernietigd, duizenden van zijn mensen die nog niet bij de stroom waren aangekomen een prooi zouden zijn voor de vijand. Men is het erover eens dat hij, toen hij wegging en de brug intact liet, heeft gezegd dat hij liever vrije doortocht gaf aan zijn achtervolgers dan de vluchtenden doortocht te ontnemen.noot Curtius Rufus, Alexander 4.16.8-9; vert. Daan Stoffelsen.[/bg_collapse

Koning van Azië

Darius bracht zijn soldaten in veiligheid in het oosten, maar daardoor lag voor de Macedoniërs de weg open naar Babylon en de Perzische hoofdsteden Sousa en Persepolis. De Griekse auteur Ploutarchos meldt dat Alexander na de slag bij Gaugamela tot “koning van Azië” werd uitgeroepen, en hoewel er aanwijzingen zijn dat dit in feite al bij Issos was gebeurd, moest het na Gaugamela wel vreemd lopen wilde de zoon van Zeus zijn pretenties niet waarmaken.

Antipatros

In de dagen na de slag bij Gaugamela lijkt ook het nieuws te zijn aangekomen dat Antipatros, de officier die door Alexander was achtergelaten om de Griekse stadstaten in de gaten te houden, de Spartaanse koning Agis III had verslagen. De chronologie van de Griekse opstand tegen de Macedoniërs is een netelige kwestie, maar Curtius Rufus meldt dat de revolte was afgelopen vóór de slag bij Gaugamela, en hoewel andere bronnen suggereren dat de oorlog langer duurde, lijkt dat toch niet juist. Ploutarchos vermeldt namelijk een uitspraak die haar pointe verliest als er niet een vergelijking zou zijn gemaakt tussen twee veldslagen: Alexander zou hebben gezegd dat terwijl hij en zijn metgezellen een conflict met epische dimensies uitvochten met Darius, de muizen in Griekenland ook oorlog schenen te hebben gevoerd. Zoiets moet zijn gezegd na een veldslag, en dat kan alleen Gaugamela zijn geweest.

Alexander zal hebben geweten dat hij Antipatros tekort deed, want Agis had in de zomer van 331 v.Chr. snel en veel succes geboekt. Op twee na alle steden op de Peloponnesos hadden zich bij hem aangesloten en Athene had, door de Macedoniërs vlootsteun te weigeren, een neutraliteit in acht genomen die grensde aan samenwerking. Agis had echter veel tijd verloren met de belegering van een van de twee pro-Macedonische steden, Megalopolis, waardoor Antipatros de gelegenheid had gekregen een groot leger te verzamelen. Maar ook al waren de Macedoniërs daardoor numeriek in de meerderheid geweest, het ontzet van Megalopolis was een zwaarbevochten overwinning: met 5300 doden was de veldslag een van de bloedigste uit de Griekse geschiedenis. De Spartaanse falanx, ooit het geduchtste leger van Griekenland, was strijdend ten onder gegaan en ook Agis was een heldendood gestorven. Dat Alexander hem vergeleek met een muis, suggereert hoezeer hij de koning van Sparta had gehaat en gevreesd.

De Tigris bij Tikrit; Alexanders mannen marcheerden hierlangs naar Babylon

Naar Babylon

De Macedoniërs hadden zowel in Europa als Azië gezegevierd en Alexander gelastte zijn manschappen verder te trekken. Haast was geboden, want de vele onbegraven lijken op het slagveld trokken ziekten aan. Het leger, inmiddels uitgebreid met olifanten, dromedarissen en een tot dan toe onbekende oosterse diersoort genaamd “kameel”, marcheerde naar het zuiden, naar het centrum van de antieke wereld, de befaamde stad Bab-ili, “poort der goden”. Soldaten die uit de Historiën van Herodotos hadden horen voorlezen, wisten dat de muren van Babylon onneembaar hoog en lang waren.

[Een overzicht van alle blogjes over Alexander de Grote is hier.]