Historische verklaringen

Een tijdje geleden gaf iemand me een boek dat op het gymnasium werd gebruikt als de leerlingen de Romeinse geschiedschrijver Titus Livius leren vertalen. Het verbaasde, ja ergerde me dat de auteurs van dit schoolboek de geschiedwetenschap typeerden als het beschrijven van de gebeurtenissen uit het verleden. Dat is natuurlijk onzin. Historici proberen de gebeurtenissen uit het verleden te voorzien van een verklaring. Anders gezegd: de auteurs verwarden de wetenschap met haar voorbereiding.

Positivisme, hermeneutiek en meer

Een verklaring is per definitie het leggen van verbanden tussen gegevens, en historici hebben daarvoor vijf methoden. Ze duiden die aan als verklaringsmodellen. Het eerste is het wetmatige verklaringsmodel, dat de geschiedwetenschap deelt met bijvoorbeeld de natuurwetenschap en de taalkunde. Het wordt ook wel aangeduid als positivisme en komt erop neer dat de verbanden die je beschrijft, een wetmatig karakter hebben, waardoor je oorzaken kunt aanwijzen. De historische demografie is een mooi voorbeeld.

De tweede benadering heet hermeneutiek, hermeneuse of het hermeneutische verklaringsmodel. Dit is de kunst om elkaar te begrijpen en als zodanig de gedeelde methode van de geesteswetenschappen. De verbanden zijn niet wetmatig of zo, maar hebben te maken met begrip en inleving: in een situatie als deze zou een persoon als deze om die en die reden zo en zo handelen. Bijvoorbeeld: Alexander de Grote had een heftig verlangen om andere mensen te overtreffen en veroverde daarom de halve antieke wereld, steeds nét iets verder gaand dan eerdere veroveraars. De verbanden zijn dus meer psychologisch van aard. Ik heb er ooit dit blogje over geschreven, maar het is niet mijn beste. Goed boek: Tussen tekst en lezer van Arie Zwiep.

Vervolgens is er het narrativisme ofwel de verhalende geschiedschrijving. De aanname is dat het niet langer mogelijk is de werkelijke verbanden, zoals ze in het verleden werkelijk hebben bestaan, accuraat te reconstrueren. De historicus moet de verbanden zelf leggen door middel van het verhaal dat hij vertelt. De narrativist begint dus afscheid te nemen van de wetenschappelijke ambitie. Hoewel ik erken dat de accurate reconstructie van het verleden niet makkelijk is, zeker als het gaat om de Oudheid met haar niet-robuuste data, gooit de narrativist mijns inziens het kind weg met het badwater.

“Physics of society” is de deftige naam voor analyses door middel van computers. Feitelijk beschrijf je het historisch proces alsof het een computerspel is (bijvoorbeeld Civilization) en door steeds de variabelen te veranderen, kun je diverse scenario’s doornemen. Zo kun je zien welke variabelen relevant zijn. Veel historici beschouwen dit als geen geschiedwetenschap, maar ik heb de indruk dat ze zich er ook niet echt in hebben verdiept. Goed boek: Critical Mass van Philip Ball.

Vergelijkingen

Tot slot is er het vergelijkend-oorzakelijke verklaringsmodel, dat ook wel comparatisme wordt genoemd. Het komt erop neer dat je oorzakelijke verbanden opspoort door middel van vergelijking. Als je bijvoorbeeld, zoals Tom Holland doet in zijn hopeloze boek over het christendom, wil bewijzen dat het christendom de latere samenleving heeft gevormd, moeten de effecten overal dezelfde zijn. Alleen: de effecten waren in West-Europa totaal anders dan in de Grieks-orthodoxe wereld. Hieruit volgt dat het christendom nooit de (enige) verklarende factor kan zijn.

Een ander voorbeeld: wat maakte dat Rome de Middellandse Zee verenigde? Het kwam niet door de centrale ligging, want Karthago, Capua en Syracuse lagen even centraal. Het kwam niet door een martiaal karakter, want andere staten waren even agressief. Ook kwam het niet door bevolkingsomvang of andere factoren die we door vergelijking kunnen wegstrepen. Wat je niet kunt wegstrepen: Rome had een dienstplichtigenleger en kon, omdat andere grootmachten huurlingenlegers hadden, de Tweede Punische Oorlog als enige inflatoir financieren. Dit is het oorzakelijke verband dat Rome groot maakte.

Geschiedenis is een wetenschap

In een blogje van 755 woorden kan ik slechts beperkt uitleggen wat verklaringen zijn. Maar de thematiek is belangrijk. Zwartwit geformuleerd: anders dan een amateurhistoricus, weet een geschoold historicus wat hij aan het doen is, langs welke weg hij probeert een verklaring voor gebeurtenissen te geven en welke voetangels en klemmen liggen op die weg. Zou de historicus dat niet weten, dan was zijn vak inderdaad slechts het beschrijven van gebeurtenissen uit het verleden.

Maar dat is dus niet zo. De geschiedvorsing heeft een beredeneerde methode, die maakt dat zij een wetenschap is. En het trof me onaangenaam dat classici die een boek maken over een geschiedschrijver dat niet bleken te weten.

[De oudheidkundige wetenschappen (en dus ook de geschiedvorsing) zijn in de eerste plaats wetenschappen. Een overzicht van stukjes over het wetenschappelijk aspect, vindt u daar.]

Verhalende geschiedschrijving

Geschiedvorsing wil niet slechts zeggen dat je gebeurtenissen op een rijtje zet maar houdt ook in dat je die probeert te verklaren, dat wil zeggen dat je verbanden legt met andere gebeurtenissen. Daarvoor kennen historici verschillende verklaringsmethoden. Zo kun je proberen wetmatige verbanden te leggen. Als de bevolking in omvang toeneemt, stijgt – als andere zaken hetzelfde blijven – de graanprijs. Een andere vorm van verklaren is de hermeneuse: je verklaart iets door je in mensen uit het verleden in te leven. De moeite die Justinianus zich getroostte om met voormalig prostituee Theodora te trouwen, kan alleen betekenen dat hij echt van haar hield.

Een derde benadering staat bekend als vergelijkend-oorzakelijk of comparativistisch en wil zeggen dat je verbanden opspoort door middel van vergelijking. Als de romanisering en de arabisering van het Iberische Schiereiland identieke processen waren, alleen verschillend doordat de Romeinse belastingdruk hoger was, is dat de sleutelfactor waardoor de grondig geromaniseerde bevolking de Visigoten assimileerde en de aan minder dwang onderworpen en minder gearabiseerde bevolking de reconquistadores niet kon assimileren. Over de vierde verklaringswijze, het modelleren met computers, valt een boom op te zetten en dat laat ik nu rusten.

Al deze benaderingen hebben de aanname met elkaar gemeen dat het verleden nog kenbaar is. Dat is niet de aanname van het de vijfde verklaringswijze: narrativisme ofwel verhalende geschiedschrijving.

Onbereikbare waarheid

De vraag is immers of er wel voldoende informatie is. Dat geldt zeker voor de Oudheid, het tijdvak waarbij dataschaarste hét probleem is. Ook als dat niet zo zou zijn, blijft de vraag of we antieke taaluitingen wel voldoende doorgronden, hoe we vondsten interpreteren en hoe we omgaan met de toevalligheid waardoor informatie tot ons is gekomen. De reeks complicaties is lang.

Je kunt daarom, heel postmodern, accepteren dat je het nooit meer weten kunt. De data die we hebben zijn (met een metafoor van Frank Ankersmit) als bladeren die van een boom zijn afgewaaid. We kunnen ze in een herbarium plakken en er zo iets moois van maken, maar moeten niet langer de ambitie hebben de boom te reconstrueren. Relativeer die waarheidsclaim maar en geniet van het verleden zoals van een roman of een film.

Anders gezegd: de verhalende historicus reconstrueert niet de verbanden uit het verleden, hij construeert ze. Het criterium waarop zijn studie moet worden beoordeeld, is daarom niet of hij alle relevante data heeft meegenomen (of een andere gangbare kwaliteitsnorm), maar of hij overtuigend vertelt.

Kudde olifanten

Een voorbeeld is Carthage Must Be Destroyed van de Britse classicus Richard Miles, waarover ik al eens schreef in het Handelsblad. In deze algemene geschiedenis van Karthago ziet de auteur vrij systematisch af van het zoeken naar oorzaken. Van de Tweede Punische Oorlog vermeldt hij bijvoorbeeld wel dat de Karthaagse generaal Hannibal de Romeinen zó in de problemen bracht dat ze de strijd uitsluitend konden voortzetten doordat hun bondgenoten trouw bleven, maar hij verklaart nergens waarom zij de verbazingwekkende keuze maakten voor de verliezende partij.

Miles biedt daarentegen wel reconstructies van de manier waarop Rome zichzelf ooit via de cultus van Hercules als heerser van Italië had gelegitimeerd, van de middelen waarmee Hannibal zich presenteerde als nieuwe Hercules, en van de propaganda waarmee hij het conflict een ideologisch-religieuze dimensie gaf die de Romeinen diep verontrustte. Dat leest lekker weg maar het is in feite een modern construct. Elegant en sierlijk, zeker, maar de vraag komt op of de bevolking van het Apennijnse Schiereiland bij het zien van Hannibals olifanten werkelijk heeft gedacht aan de mythe waarin Hercules een kudde runderen door Italië loodste.

De feiten

Zoals hierboven aangegeven, wordt in het narrativisme het zoeken naar de waarheid gerelativeerd, maar dat wil niet zeggen dat die geen enkele rol speelt. Weliswaar berust de narrativist erin dat de verbanden die ooit tussen de historische feiten hebben bestaan, onmogelijk nog kunnen worden gereconstrueerd, maar dat laat onverlet dat het lonend blijft te jagen op de feiten zélf.

Dit verdient enige nadruk, want er zijn auteurs die de vrijheid die het narrativisme biedt, uitbreiden tot het verzinnen van feiten. Een voorbeeld is de hier al vaker genoemde Tom Holland, die de verhalende geschiedschrijving bij verschillende gelegenheden heeft geprezen en in zijn boek Persian Fire een Babylonische opstand verzint om te verklaren waarom de Perzen terugkeerden.

Dit is evident onwetenschappelijk. Maar het probleem zit tevens bij het verhalende. Holland heeft enerzijds een panorama willen bieden van de volken van de oude wereld en anderzijds het verhaal willen vertellen van de Perzische Oorlog. Om eenheid te geven aan deze gevarieerde materie – om verbanden te leggen, met andere woorden – kiest hij voor het thema van hybris en nemesis: de hoogmoed die voor de val komt. Dit is dus geen wetenschap maar een literair motief. Tegelijk kiest hij voor het sjabloon van het despotische, obscurantistische Azië dat tegenover het vrije, rationele Europa zou staan. En dat is, zoals ik al vaker heb beschreven, niet alleen ideologisch gedram maar ook gemakzuchtig.

Ik voor mij moet weinig hebben van deze vorm van verklaren. Fictie is een mooie zaak, en dat schrijf ik zonder ironie, maar je moet het geen wetenschap noemen.

[Geschiedenis is geen amusement, leuk voor een vrijblijvend stukje in een tijdschrift of een item op TV. Het is een wetenschap. In de reeks “Methode op Maandag” (MoM) leg ik uit wat de oudheidkundige wetenschappen, en de historische wetenschappen in het algemeen, maakt tot wetenschappen. Een overzicht van deze en vergelijkbare stukjes is hier.]

PS

Ik heb net twee interviews gegeven – in de New Scientist en voor de website Scientias – over het aan de vaste lezers bekende riedeltje: het belang van papyri, het gemak waarmee ze zijn te vervalsen, het belang van de gedocumenteerde provenance, de bereidwilligheid van classici en bijbelwetenschappers om de prijs op te drijven, het negeren van gedragscodes en de smoesjes waarmee dat wordt goedgepraat.

#dataschaarste #FrankAnkersmit #narrativisme #postmodernisme #Reconquista #RichardMiles #TomHolland #verhalendeGeschiedschrijving #verklaring

Dirty system, non, ce n’est pas sale

Coucou mes p’tites patates rôleuses! Enfin, le Dirty system paraît publiquement ce mois de septembre, à l’occasion de la convention Octogône. Mais c’est quoi, le Dirty system? Il s’agit de l’épine dorsale d’un tout jeune label français, le Dirty Clean Crew, regroupant des créatifs talentueux, sur des bases engagées et transparentes. Thématiques sombres, inclusivité, valorisation de la création, formats légers, etc… Voilà pour le DCC, que je vous souhaite de découvrir et suivre avec attention.

Et donc, le Dirty system! En une quarantaine de pages, nous avons ici non pas un système générique, mais deux variations, proposées par Cédric Chaillol et Linou MajorZero. To the Bone propose une approche synthétique, un peu à la manière de FATE Accéléré, afin de vraiment privilégier une approche narrativiste, encadrée par un cadre technique tout léger. In the Flesh tape dans le dur – oui enfin, ça n’est pas Warhammer non plus – avec une personnalisation plus poussée, tant d’un côté que de l’autre. Défis, Capacités et Réserves, les termes en rappellent d’autres, liés à l’Apocalypse et aux théories forgéennes, le Dirty system se joue avec quelques d6, privilégie la narration immersive à chaque détour de page et afin de respecter les bases de son label, appuie sur la gestion de la santé mentale, des traumas et des blessures.

On est bien d’accord, tout ceci n’est pas là pour révolutionner le milieu, mais plutôt afin de proposer une alternative bien ficelée, pour des mises en place rapides et efficaces. Moi qui n’aime tout simplement pas les cadres techniques trop présents, ma foi, avec ce Dirty system, j’ai essayé de le coller sur un concept en cours de développement, juste pour voir, eh bien cela fonctionne très bien! Je dirai bien qu’il serait idéal pour découvrir le loisir, mais en ajoutant qu’il colle plutôt aux thématiques sombres revendiquées par DCC. En clair, si vous n’en pouvez plus du BASIC et que l’Apocalypse vous semble trop touffu, clairement, n’hésitez pas et jetez vous sur le Dirty system!

Un gros scénario vient d’arriver, Deepwater horizon, vous permettant de voir ce qu’il est possible de faire avec ce système, tant pour la mécanique que pour le côté légèrement sombre.

#DirtyCleanCrew #JeuDeRôle #LinouMajorZero #narrativisme

Sororité {jdr apéro}

Coucou mes p’tites patates spectrales! Bon, de manière générale, lorsque Laetitia Combe, alias Nyden la Fée, recommande quelque chose de créatif, c’est un gage certain de qualité, oui, comme le label rouge pour les poulets. Et donc voici que je découvre Marie Anne Zoé Abt se pseudonymisant de manière commode Ara, se chargeant de maquetter et rendre beaux nos manuscrits, mais s’avérant également être autrice-rôliste, avec donc cette proposition me faisant penser que le dieu-patate est omniscient; Je cherchais justement une piste pour un atelier jdr en axant sur les minorités, et sans surprise La fée Nyden apparaît!

Bon alors, Sororité! 23 pages, prix libre sur l’Itch.io de l’autrice, par ICI, nous voici à incarner les fantômes de femmes ayant fait l’Histoire, la grande comme la petite, devenant pour l’occasion les muses d’une personne désignée comme la Soutenue, et qu’il faudra donc… Soutenir, en lui insufflant la bonne parole. Petit twist très amusant; Les Lumières spectrales conservent leur perception du monde de leur époque, et peuvent interagir avec le monde réel par le biais de jetons d’Espoir. Une fois ces jetons épuisés, la Lumière retourne dans les limbes et convoque celle qui va lui succéder. L’autrice suggère d’adapter son jeu à d’autres minorités, ce que je ferai très probablement avec des groupes de jeunes. Mais voilà, petit jeu narrativiste et ouvertement féministe, très simple à mettre en place pour des sessions de 2 heures. Attention cependant, nous allons jouer ici avec des femmes historiques, il faudra donc quelque peu plancher sur vos personnages, et pour ce faire pas de panique, même si un nombre inquiétant restent encore invisibilisé, d’excellentes personnes donnent régulièrement des coups de projecteur sur des femmes atypiques et exceptionnelles. Par exemple, Manon Jack nous parle régulièrement dans ses Ethnochroniques de femmes scientifiques, ou encore Justine Defrance et ses Gentes dames badass, je vous incite également à découvrir l’excellent Qui est-elle? de Zuzia Kozerska-Girard, son qui est-ce? féministe plein d’informations sur des femmes historiquement incontournables, et pourtant méconnues.

Pour moi c’est du petit lait; Une autrice portant un propos nécessaire, avec une offre de jeu accessible et pertinent. Je vous encourage donc vivement à aller découvrir cette créatrice et son œuvre!

#Fantastique #JeuDeRôle #MarieAnneZoéAbt #narrativisme #JdrApéro_

Coucou mes p'tites patates! Ce soir, nouvel épisode d'une mini-campagne commandée, dans le sérivers de Fringe, avec une équipe d'enquêteurs et enquêtrices de différentes agences gouvernementales, contraint de collaborer face à une menace dont les contours restent flous! C'est avec Comme à la Télé, et c'est sur Roll20!

#jeuderole #ttrpg #commeàlatélé #CàlT #patatedestenebres #narrativisme

Ce soir, session découverte du jeu de rôle, toujours avec Comme à la Télé, et dans le sérivers de House of the Dragon, un environnement joyeux et festif, dans lequel nos pjs pourront rire et chanter à dos de dragon...

#patatedestenebres #JDR #jeuderôle #CàlT #commeàlatélé #ttrpg #narrativisme