Berossos

Oannes, een van de zeven wijzen (Allard Pierson-museum, Amsterdam)

Binnenkort verschijnt mijn boek over Filon van Byblos, een auteur uit de Romeinse tijd die in het Grieks schreef over de Feniciërs. Dat spel met identiteiten is leuk, en de door hem navertelde mythen werpen licht op allerlei interessante zaken. Dus ik denk dat het een boeiend boek is, al is het misschien iets voor fijnproevers. De relevante fragmenten zijn bovendien vertaald door Hein van Dolen, dus het is zeker leuk. U bestelt het boek hier.

Berossos

Maar ik wil het over Filon niet te lang hebben. Hij was namelijk niet de enige antieke auteur die “zijn” volk voorstelde aan het Griekstalige publiek. Flavius Josephus deed het voor de Joden en Manethon deed het voor de Egyptenaren. En Berossos deed het voor de Mesopotamiërs.

De auteur van de Babylonische Geschiedenis ofwel Babyloniaka droeg zijn werk op aan de Seleukidische koning Antiochos I Soter, die regeerde van 281 tot 261 v.Chr. Als we de christelijke auteur Tatianos (tweede eeuw na Chr.) mogen geloven, was het precieze jaar van publicatie Antiochos’ derde regeringsjaar, 278 v.Chr. Dezelfde auteur weet dat Berossos was geboren tijdens de regering van Alexander de Grote, die in het voorjaar van 323 in Babylon was.

Misschien was Berossos identiek aan de uit spijkerschriftdocumenten bekende Bêl-re’ušunu, een zeer belangrijke Babylonische ambtenaar: hij was tussen 258 en 253 v.Chr. šatammu, het hoofd van de tempelorganisatie. Tempelmedewerkers hadden toegang tot de archieven van de Esagila, de tempel van de Babylonische oppergod Marduk. Zich baserend op spijkerschriftteksten als de Babylonische kronieken (die hij moet hebben helpen samenstellen) schreef hij zijn drie boeken Babylonische Geschiedenis. Als Berossos inderdaad Bêl-re’ušunu was, en als hij zijn geschiedwerk inderdaad in 278 publiceerde, was het niet het werk van een elder statesman die terugblikte.

Drie boeken

Het werk is verloren gegaan en – net als Manethon, net als Filon – uitsluitend bekend uit citaten bij latere auteurs. Desondanks kunnen we de Babylonische Geschiedenis reconstrueren. Na enkele topografische opmerkingen vertelde de auteur hoe een mysterieus wezen genaamd Oannes – half vis, half mens – uit de zee was gekomen en de mensheid had leren schrijven. Dit was een van de Apkallu, de zeven wijzen. Ook de landbouw en kunsten had hij onderwezen. Het eerste boek bevatte verder een beschrijving van de epische strijd tussen de goden, met als hoogtepunt de overwinning van Marduk.

In het tweede boek werden tien legendarische koningen genoemd die hadden geregeerd voor de Grote Vloed. Die watersnoodramp vormde de climax van het tweede boek.

Daarna behandelde Berossos verschillende legendarische koningen en wijzen. Vanaf de heerschappij van Nabonassar (r.747-734) lijkt er wat vastigheid te zijn geweest. Dit deel is het enige dat in onze zin van het woord historisch kan worden genoemd: hij vermeldt verschillende Assyrische, Babylonische en Achaimenidische heersers – allemaal vanuit Babylonisch perspectief. De dood van Alexander op 11 juni 323 lijkt de laatste gebeurtenis te zijn geweest die Berossos noemde.

Enkele Griekse en Romeinse auteurs (bijv. Filon van Byblos) melden dat Berossos een astrologieschool stichtte op het Griekse eiland Kos en dat hij een standbeeld ontving in Athene. Het is onduidelijk hoe betrouwbaar deze informatie is. Hoe dat ook zij: Berossos is een belangrijke hellenistische auteur en eigenlijk zou iemand de fragmenten eens moeten ontsluiten voor het grote publiek.

#AlexanderDeGrote #antiekeGeschiedschrijving #AntiochosISoter #apkallu #Berossos #FilonVanByblos #FlaviusJosephus #Manethon #Nabonassar #Tatianos #šatammu

Factcheck: de bibliotheek van Alexandrië

Reconstructie van een antieke bibliotheek (Museo nazionale della civiltà romana, Rome)

En ineens zat ’ie weer in mijn correspondentie: de vernietiging van de bibliotheek van Alexandrië. Een cultureel misdrijf zonder weerga, maar wie heeft het op zijn kerfstok? Was het Julius Caesar? Waren het de joden die in 116-117 in opstand kwamen? Waren het de christenen? Of de moslims? Het wordt allemaal genoemd en al die verklaringen zijn onzin. Voor zover er een basis is in de bronnen, zijn die bronnen tendentieus of laat of allebei. Maar er is meer.

Hoeveel boeken?

Loop even mee. Volgens de laagste, en door de meeste onderzoekers als zinvolst ervaren, schatting waren er in de bibliotheek die de Ptolemaïsche koningen aanlegden in Alexandrië ongeveer 400.000 boekrollen. Zo’n rol ging ongeveer tachtig jaar mee. Daarna was ’ie sleets geworden en moest een kopiist de tekst overschrijven. Elk jaar moeten er dus zo’n 5000 rollen zijn gekopieerd. Hoeveel tijd daarin ging zitten, is onvoldoende bekend, maar ik neem voor het gemak aan dat iemand vijf weken doet over een volledige rol. (Ik heb hogere schattingen gezien.) Een kopiist kan dan tien boeken in een jaar kopiëren. Voor het onderhoud van de bibliotheek zijn dan, bij de gunstigste schattingen, zo’n vijfhonderd kopiisten nodig.

Kopiisten werkten echter in teams van twee. De een las voor, de ander schreef, waarna de eerste de tekst corrigeerde. Er zijn rollen waarop is te zien dat de twee elkaar afwisselden. In elk geval: we moeten het personeelsbestand verdubbelen. Daarnaast waren er illustratoren, bibliothecarissen en rubricatoren. Deze laatsten waren gespecialiseerd in het schrijven van mooie koppen, vaak van rode inkt (ruber is het Latijnse woord voor rood). Al met al zal het personeelsbestand, uitgaande van een statische bibliotheek zonder aanwinsten, hebben bestaan uit zo’n 1200 à 1500 mensen.

Let wel: geen gewone werknemers. Dit waren specialisten. Als we hun desondanks geen topsalaris toekennen maar een gemiddeld loon, kostte het onderhoud van de bibliotheek ongeveer evenveel als een kwart legioen. Dat is veel geld, zeker voor een voorindustriële samenleving.

Sterker: dit was meer dan viel op te brengen. Deze bibliotheek was domweg te groot om te kunnen blijven bestaan. Het verval was inherent aan haar omvang. Als er al ooit 1200, 1500 mensen tegelijk hebben gewerkt, dan konden die het verval uitstellen tot de eerste de beste crisis in de Ptolemaïsche of – later – Romeinse staatsfinanciën. Daarvan kennen we er verschillende.

De verdwenen bibliotheek van Alexandrië

Er zijn nu twee conclusies mogelijk. Mogelijkheid één: de bibliotheek is ten onder gegaan doordat ze te kostbaar, te groot was. We hoeven dus geen schuldige aan te wijzen en er is geen cultureel misdrijf zonder weerga, om de doodeenvoudige reden dat de bibliotheek nooit is vernietigd. Het proces is hetzelfde als dat bij de verdwijning van pakweg de poëzie van Sapfo of de gnostische evangeliën: de boeken zijn er niet langer omdat er onvoldoende kopiisten waren.

De andere mogelijke conclusie is misschien logischer: die schatting van 400.000 boekrollen mag dan de laagste zijn, ze is onzin. De bibliotheek was kleiner. De collega-bibliotheek in Pergamon is opgegraven en die bevatte op z’n hoogst enkele tienduizenden boekrollen. Ik denk dat dit de werkelijke verklaring is. Er is geen sprake van een cultureel misdrijf zonder weerga omdat de bibliotheek eigenlijk zo speciaal niet is geweest.

Dit alles neemt niet weg dat er teksten lagen die ik graag gelezen zou hebben: de epische cyclus, alle tragedies van Aischylos, Sofokles en Euripides, alle komedies van Aristofanes, het hofdagboek van Alexander de Grote, de volledige Egyptische Geschiedenis van Manethon. Allemaal teksten waarvan we weten dat ze hebben bestaan, en die allemaal onherroepelijk verloren zijn.

***

Nog even dit: momenteel is er een project om een nieuwe Bibliotheek van Alexandrië te bouwen. Ze lijkt besloten in de harten van de Alexandrijnen. Dit videoclipje is er bijvoorbeeld opgenomen; u herkent het gebouw op de achtergrond bij 3’16”.

https://www.youtube.com/watch?v=UgTx6q64UiQ&ab_channel=ZeidHamdan

Deze blog, die u ook via het Whatsapp-kanaal kunt volgen, is niet mijn enige activiteit. Ik bied ook cursussen aan.

Zelfde tijdvak

Misverstand: Antisemitisme
april 10, 2020
De Bataafse Opstand (4)
mei 3, 2016
De Numidisch-Karthaagse Oorlog
december 29, 2020 Deel dit:

#bibliotheekVanAlexandrië #Manethon #RomeinsEgypte