Het mausoleum van Belevi

Sculptuur uit het mausoleum van Belevi

De geschiedenis van de opvolgers van Alexander de Grote, de zogeheten Diadochen, is eigenlijk iets te complex. Zijn voornaamste officieren raakten eerst slaags over de vraag als regenten moesten optreden voor Alexanders zwakbegaafde broer, en belandden vervolgens in een reeks oorlogen, waarin de koninklijke dynastie steeds meer op de achtergrond raakte en vervolgens de rijkseenheid verloren ging. De oorlogen gingen net zo lang door tot al het door Alexander op de Perzen veroverde edelmetaal was uitgegeven aan soldij.

De beslissende slag was daarom die bij Ipsos, in 301 v.Chr., want daarna was er geen geld meer. Voor enige tijd lagen de grenzen vast: een machtig rijk in Egypte voor Ptolemaios I Soter, een immens Aziatisch rijk voor Seleukos I Nikator, in het aloude Macedonië een rijk voor Demetrios de Stedendwinger en in Thracië en Klein-Azië een rijk voor Lysimachos. In de meeste geschiedenisboeken staat het allemaal nog beknopter, want voor vrijwel alle doelen die je als auteur wil bereiken, kun je makkelijk twee decennia overslaan en doorgaan naar het eindresultaat.

Het mausoleum van Belevi

Maar het gaat me vandaag even om die Lysimachos. In de bronnen is hij geen opvallend figuur, hoewel hij een van Alexanders adjudanten is geweest en na diens dood satraap werd in het rijke en strategisch belangrijke Thracië – zeg maar Bulgarije. Na de slag bij Ipsos voegde hij daar dus Klein-Azië aan toe, en verplaatste hij zijn residentie naar Efese, waar hij deed wat elke antieke machthebber deed: een eigen bouwprogramma uitvoeren. Daarbij hoorde ook zijn mausoleum, dat veertien kilometer van zijn residentie verrees op een plek die tegenwoordig Belevi heet.

Lysimachos (Museo archeologico nazionale, Napels)

Het mausoleum is geïnspireerd door het Mausoleum van Halikarnassos. De basis met daarin de grafkamer was een vierkant van zo’n dertig bij dertig meter, en was ongeveer tien meter hoog. De wanden waren bedekt met marmerplaten. Daar bovenop verhief een galerij, die was voorzien van achtentwintig pilaren. Helemaal bovenaan stond vermoedelijk een piramideachtig dak, dat was bekroond met Lysimachos’ standbeeld.

Lysimachos’ einde

Hij is er nooit begraven. Na bijna twee decennia betrekkelijke rust braken er nieuwe oorlogen uit. De inmiddels tachtigjarige Lysimachos probeerde zijn macht uit te breiden in Griekenland, wat hem nogal wat vijanden opleverde. Het kruitvat was klaargezet. In januari 281 overleed Ptolemaios I, die altijd een stabiliserende factor was geweest. Tegelijk was er een dynastieke crisis in de familie van Lysimachos, die zijn zoon en beoogde opvolger Agathokles liet doden. Dit was de lont in het kruitvat.

De schamele resten van het mausoleum van Belevi

Agathokles was getrouwd geweest met Lysandra, de zus van Ptolemaios’ opvolger Ptolemaios II Filadelfos. Na de executie van haar echtgenoot vluchtte zij naar Seleukos, die hier een aanleiding in zag om de oorlog te verklaren aan Lysimachos, die zich ineens bedreigd zag door partijen in Europa, Egypte én Azië. Seleukos rukte meteen op: niet alleen kon hij, als hij Lysimachos versloeg, diens rijk toevoegen aan zijn eigen bezittingen, maar via de Ptolemaïsche prinses maakte hij ook aanspraak op de troon in Egypte. De gedachte dat hij het Alexanderrijk zou herenigen, moet door zijn hoofd hebben gespeeld.

En hij had succes. In februari 281 stonden Seleukos’ legers op de Kyrosvlakte, even ten oosten van het huidige Izmir, tegenover de troepen van Lysimachos, die niet alleen de slag maar ook zijn leven verloor en nooit werd begraven in zijn eigen mausoleum. Ik weet niet waar hij wel is begraven. Seleukos reisde verder richting Europa, stak de Hellespont over en werd, toen hij voet op Europese bodem zette, vermoord. Een van zijn metgezellen, Filetairos, verzorgde diens uitvaart en werd door Seleukos’ opvolger Antiochos I Soter (r.281-261) erkend als heerser van Pergamon.

Griffioen (Archeologisch museum, Selçuk)

En dus

En zo stond het mausoleum van Belevi dus leeg. Maar niet voor lang. Antiochos I werd opgevolgd door Antiochos II Theos (r.261-246), die een flink deel van zijn regering doorbracht in het huidige Turkije. Daar is hij overleden en hoewel we het niet zeker weten – wanneer weten oudheidkundigen ooit iets zeker? – lijkt hij te zijn bijgezet in Belevi.

Het is tegenwoordig een nogal troosteloze puinhoop, maar de sculptuur in het museum van Izmir mag er wezen: het gaat om de strijd tussen mensen en kentauren, en ook zijn daar wat griffioenen te zien. Twee andere griffioenen en de sarcofaag, die ik vergeten ben te fotograferen, staan in het museum van Selçuk.

#AlexanderDeGrote #AntiochosISoter #AntiochosIITheos #Belevi #DemetriosDeStedendwinger #Diadochen #Efese #FiletairosVanPergamon #Kyrosvlakte #Lysimachos #MausoleumVanHalikarnassos #PtolemaiosISoter #PtolemaiosIIFiladelfos #SeleukosINikator #slagBijIpsos

Berossos

Oannes, een van de zeven wijzen (Allard Pierson-museum, Amsterdam)

Binnenkort verschijnt mijn boek over Filon van Byblos, een auteur uit de Romeinse tijd die in het Grieks schreef over de Feniciërs. Dat spel met identiteiten is leuk, en de door hem navertelde mythen werpen licht op allerlei interessante zaken. Dus ik denk dat het een boeiend boek is, al is het misschien iets voor fijnproevers. De relevante fragmenten zijn bovendien vertaald door Hein van Dolen, dus het is zeker leuk. U bestelt het boek hier.

Berossos

Maar ik wil het over Filon niet te lang hebben. Hij was namelijk niet de enige antieke auteur die “zijn” volk voorstelde aan het Griekstalige publiek. Flavius Josephus deed het voor de Joden en Manethon deed het voor de Egyptenaren. En Berossos deed het voor de Mesopotamiërs.

De auteur van de Babylonische Geschiedenis ofwel Babyloniaka droeg zijn werk op aan de Seleukidische koning Antiochos I Soter, die regeerde van 281 tot 261 v.Chr. Als we de christelijke auteur Tatianos (tweede eeuw na Chr.) mogen geloven, was het precieze jaar van publicatie Antiochos’ derde regeringsjaar, 278 v.Chr. Dezelfde auteur weet dat Berossos was geboren tijdens de regering van Alexander de Grote, die in het voorjaar van 323 in Babylon was.

Misschien was Berossos identiek aan de uit spijkerschriftdocumenten bekende Bêl-re’ušunu, een zeer belangrijke Babylonische ambtenaar: hij was tussen 258 en 253 v.Chr. šatammu, het hoofd van de tempelorganisatie. Tempelmedewerkers hadden toegang tot de archieven van de Esagila, de tempel van de Babylonische oppergod Marduk. Zich baserend op spijkerschriftteksten als de Babylonische kronieken (die hij moet hebben helpen samenstellen) schreef hij zijn drie boeken Babylonische Geschiedenis. Als Berossos inderdaad Bêl-re’ušunu was, en als hij zijn geschiedwerk inderdaad in 278 publiceerde, was het niet het werk van een elder statesman die terugblikte.

Drie boeken

Het werk is verloren gegaan en – net als Manethon, net als Filon – uitsluitend bekend uit citaten bij latere auteurs. Desondanks kunnen we de Babylonische Geschiedenis reconstrueren. Na enkele topografische opmerkingen vertelde de auteur hoe een mysterieus wezen genaamd Oannes – half vis, half mens – uit de zee was gekomen en de mensheid had leren schrijven. Dit was een van de Apkallu, de zeven wijzen. Ook de landbouw en kunsten had hij onderwezen. Het eerste boek bevatte verder een beschrijving van de epische strijd tussen de goden, met als hoogtepunt de overwinning van Marduk.

In het tweede boek werden tien legendarische koningen genoemd die hadden geregeerd voor de Grote Vloed. Die watersnoodramp vormde de climax van het tweede boek.

Daarna behandelde Berossos verschillende legendarische koningen en wijzen. Vanaf de heerschappij van Nabonassar (r.747-734) lijkt er wat vastigheid te zijn geweest. Dit deel is het enige dat in onze zin van het woord historisch kan worden genoemd: hij vermeldt verschillende Assyrische, Babylonische en Achaimenidische heersers – allemaal vanuit Babylonisch perspectief. De dood van Alexander op 11 juni 323 lijkt de laatste gebeurtenis te zijn geweest die Berossos noemde.

Enkele Griekse en Romeinse auteurs (bijv. Filon van Byblos) melden dat Berossos een astrologieschool stichtte op het Griekse eiland Kos en dat hij een standbeeld ontving in Athene. Het is onduidelijk hoe betrouwbaar deze informatie is. Hoe dat ook zij: Berossos is een belangrijke hellenistische auteur en eigenlijk zou iemand de fragmenten eens moeten ontsluiten voor het grote publiek.

#AlexanderDeGrote #antiekeGeschiedschrijving #AntiochosISoter #apkallu #Berossos #FilonVanByblos #FlaviusJosephus #Manethon #Nabonassar #Tatianos #šatammu