De muren van Babylon

Gereconstrueerde muur van Babylon

De Palatijnse Anthologie is, zoals het tweede deel van de titel al aangeeft, een bloemlezing van teksten, meer precies Griekse gedichtjes. Het eerste deel van de titel verwijst naar de Paltz (in humanistenlatijn: Palatinatus), waar het Byzantijnse poëziemanuscript in kwestie zich ooit bevond in de bibliotheek van Heidelberg. Tot de vele in de verzameling opgenomen epigrammen behoort ook een korte ode aan de tempel van Artemis van Efese op naam van de vrijwel vergeten hellenistische dichter Antipatros van Sidon.noot Palatijnse Anthologie 9.58. Hij vergelijkt het heiligdom met zes andere monumenten, en zo introduceert hij het concept van de “zeven wereldwonderen”, waarvan zijns inziens de tempel in Efese dus het mooiste is.

Het eerste monument dat hij noemt, is de stadsmuur van Babylon, waarvan hij zegt dat die gebruikt kan worden als weg voor wagens. Dat heeft Antipatros wellicht ontleend aan Herodotos van Halikarnassos, die het volgende weet te vertellen over de muur.

Babylon is als een vierkant gebouwd dat aan elke zijde wel tweeëntwintig kilometer lang is. De omtrek is dus bijna negentig kilometer. Al met al zijn de afmetingen indrukwekkend, maar dat is niets vergeleken bij de schoonheid die je bij geen andere stad ter wereld zo zult aantreffen. In de eerste plaats loopt er een brede en diepe gracht omheen, tot de rand toe gevuld met water. Hieraan grenst de stadsmuur die vijftig koninklijke ellen breed is en tweehonderd hoog.noot Herodotos, Historiën 1.178; vert. Hein van Dolen.

Omgerekend: vijfentwintig meter breed en honderd meter hoog. Een omtrek van negentig kilometer is zoiets als de Noordoostpolder of anderhalf keer het hoofdstedelijk gewest Brussel.

Bovenop de muur bouwden ze langs de randen twee rijen huisjes met één gevel die naar binnen waren gekeerd en zover van elkaar lagen dat een vierspan ertussendoor kon rijden. Er zijn maar liefst honderd poorten rondom in de muur aangebracht, allemaal met brons beslagen, evenals de stijlen en bovenposten.noot Herodotos, Historiën 1.179.

Een belangrijk detail is dat Babylon, althans volgens Herodotos, honderd stadspoorten zou hebben gehad. Dat is een knipoogje naar Homeros’ opmerking dat het Egyptische Thebe honderd poorten had gehad. Het is een van de aanwijzingen dat Herodotos Babylonië beschouwde als een rivaal van Egypte, en dat hij, bij gebrek aan kennis van het echte Thebe en het echte Babylon, maar teruggreep op de informatie die in Griekenland circuleerde. Anders dan Antipatros van Sidon, die zegt de muren van Babylon zelf te hebben gezien, beweert Herodotos nergens dat hij de grote stad heeft bezocht, al insinueert hij het wel.

In elk geval: aan Herodotos danken we een beschrijving van de muren van Babylon, compleet met weg voor een vierspan. En vanzelfsprekend klopt er niets van. De stad was inderdaad min of meer vierkant, had een omtrek van een kilometer of tien, en de muur was vermoedelijk minimaal twaalf meter en maximaal vierentwintig meter hoog. De Duitse archeoloog Robert Koldewey meende dat de muur aan de voet rond de twintig meter breed was, en als dit ook de breedte was aan de top, kan er inderdaad een vierspan hebben gereden. Archeologen hebben vier stadspoorten met zekerheid geïdentificeerd, waaronder de Ištarpoort die momenteel in Berlijn staat in het tot 2037 gesloten Pergamonmuseum.

De Istharpoort uit Babylon (Pergamonmuseum, Berlijn)

Van drie andere poorten wordt de ligging vermoed, maar het kan geen kwaad te benadrukken dat over de topografie van de culturele hoofdstad van de oude wereld minder bekend is dan je op basis van landkaarten zou vermoeden. Dat is trouwens met wel meer antieke topografie het geval, maar dat ter zijde.

#AntipatrosVanSidon #Babylon #HerodotosVanHalikarnassos #Ištarpoort #PalatijnseAnthologie #RobertKoldewey #ThebeEgypte #wereldwonder #zevenWereldwonderen

Alexander de Grote in Egypte (2)

De Nijl

Vorige maand blogde ik over de wijze waarop Alexander de Grote in Egypte was aangekomen en hoe hij zijn best had gedaan zich als vrome Egyptische vorst te presenteren. Dat was in november of december 332 v.Chr. en we weten niet waar Alexander de winter doorbracht. Zijn Romeinse biograaf Curtius Rufus vermeldt terloops dat de Macedonische veroveraar de Nijlvallei verkende, en hoewel geen enkele andere bron dit bevestigt, kan het waar zijn. Er was in elk geval voldoende tijd.

Nijlcruise?

De Macedonische koning liet een kapel inrichten in een van de tempels van Amun in Thebe, terwijl een inscriptie uit het stroomopwaarts gelegen Edfu melding maakt van de bouwactiviteiten van de “geliefde van Amun en uitverkorene van Ra”. De twee getuigenissen bewijzen niet onomstotelijk dat Alexander zo zuidelijk kwam, maar uitgesloten is een Nijlcruise ook niet, al was het maar omdat de Macedonische koning in Thracië en Illyrië de gewoonte al had ontwikkeld persoonlijk de grenzen van zijn rijk te inspecteren.

Bovendien was een farao aan zijn reputatie verplicht zijn gezicht te laten zien aan de grens met Nubië, om vervolgens te claimen dat hij “de vreemde landen in het zuiden respect voor Horus had bijgebracht en ze had gepacificeerd”. De Perzische veroveraar Kambyses had hetzelfde gedaan. Vaak was zo’n bezoek niet meer dan symbolisch, maar het is opmerkelijk dat juist de Egyptische heersers in de vierde eeuw v.Chr. er serieus werk van maakten en hun aanwezigheid toonden met een uitgebreid bouwprogramma. Alexander kan in hun voetsporen zijn getreden.

Thebe

Naar Siwa

In het voorjaar van 331 v.Chr. was Alexander in elk geval in Memfis, vanwaar hij met een klein leger verder wilde gaan naar het orakel van de god Ammon in de noordoostelijke Sahara. Hoewel het noch in de Oudheid noch in onze tijd aan speculaties heeft ontbroken, is onbekend welke vraag Alexander ertoe bewoog naar de oase van Siwa te trekken om een bezoek te brengen aan dit bonafide maar nogal afgelegen orakel. Zo’n vraag zou kunnen zijn of hij moest ingaan op het al genoemde vredesaanbod van de Perzische koning Darius III, of dat hij werkelijk kon geloven dat hij, zoals de Egyptenaren beweerden, de zoon was van de oppergod.

Misschien was er ook wel geen vraag en was de expeditie naar de oase een militaire oefening ter voorbereiding op de aanval op het land ten oosten van de Eufraat. De Macedoniërs hadden immers geen ervaring met oorlogvoering in de woestijn. Wellicht wilde Alexander, zoals altijd theatraal, de wereld tonen dat Macedoniërs dingen vermochten die de Perzen niet lukten, want Kambyses had volgens Herodotos ooit een leger verloren in de Libische woestijn. Of misschien wilde Alexander wel gewoon genieten van het lege landschap. Het hele bezoek aan Egypte, dat geen urgent militair doel diende, ademt een sfeer van onbezorgd toerisme. En de Macedoniërs zouden vanzelfsprekend niet de laatsten zijn die de bewoners van noordelijk Afrika verbaasden met hun liefde voor de woestijn.

De eenvoudigste weg naar Siwa was die langs de kust, en dus voer het gezelschap de westelijke tak van de Nijl af om aan te komen bij een lagune bij de riviermonding. Arrianus vertelt:

Toen hij die had rondgevaren, ging hij aan land op de plaats waar nu de naar hem genoemde stad Alexandrië ligt. Het kwam hem voor dat die plaats bij uitstek geschikt was om een stad te stichten, en dat die stad heel welvarend zou kunnen worden. noot Arrianus, Anabasis 3.1.5; vert. Simone Mooij.

Het idee om daar een stad te stichten kwam niet uit de lucht vallen. Farao Psamtek I had Egypte in de zevende eeuw opengesteld voor Griekse kooplieden en had Grieken en Kariërs in dienst genomen als huurlingen. Sindsdien waren de contacten alleen maar intensiever geworden. Het economische en politieke zwaartepunt van Egypte was zo naar het noordwesten verschoven. Alexanders voornemen in deze regio een havenstad te stichten was een voortzetting van wat inmiddels traditioneel Egyptisch beleid was.

De kustweg bij El Alamein

Vanaf de plaats waar Alexandrië zou verrijzen trok het legertje naar het westen, waar het stuitte op een gezelschap uit de Griekse steden in de Cyrenaica, die zich aan de Macedoniërs kwamen onderwerpen. Vervolgens trok Alexander de woestijn in.

[Wordt vervolgd. Een overzicht van alle blogjes over Alexander de Grote is hier.]

#alexanderDeGrote #alexandrie #ammon #amun #arrianus #dariusIiiCodomannus #edfu #herodotosVanHalikarnassos #kambyses #memfis #nektaneboIi #nijl #psamtekI #quintusCurtiusRufus #siwa #thebeEgypte