Wat is een krokotta?

Een Tasmaanse tijger (Sheffield, Tasmanië)

Wie een antieke tekst leest en stuit op een woord dat hij niet kent, zal hetzelfde doen als wie in een Nederlandse tekst een vreemd woord tegenkomt: het woordenboek erop naslaan. Maar wat als de lexicograaf het ook niet weet? Neem het dier dat in de Romeinse Keizertijd de krokotta heette.

Ktesias en Strabon

De eerste mij bekende vermelding is van Ktesias, een Griekse schrijver die een tijd aan het Perzische hof verbleef en nogal wat over India vertelt. Voor het goede begrip zeg ik er even bij dat de Grieken op dat moment het verschil tussen India en Afrika niet kenden. Wat wij beschouwen als twee landen werd bij hen bewoond door één volk, de donkere Ethiopiërs. Toen de mannen van Alexander de Grote later de Indus zagen, dachten ze dat het de Nijl was. Ook zeg ik erbij dat Ktesias niet altijd even goed onderscheid maakt tussen de harde feiten en vertelsels die hij aan het hof heeft gehoord.

In Ethiopië is er een dier genaamd krokotta, ook wel hondwolf genaamd, met een verbazingwekkende kracht. Er wordt gezegd dat het de menselijke stem imiteert, ’s nachts mensen bij hun naam roept en degenen verslindt die in zijn buurt komen. Hij is zo dapper als een leeuw, zo snel als een paard en zo sterk als een stier. Hij kan door geen enkel wapen van staal overwonnen worden.noot Fotios, Uittreksel uit Ktesias’ Indika 50.

Een tweede vermelding is bij de geograaf Strabon van Amaseia, die alleen weet dat zijn voorganger Artemidoros (die van de omstreden papyrus) het dier vermeldt in de contreien bezuiden de Rode Zee, in oostelijk Afrika.noot Strabon, Geografie 16.4.16. Daar wonen ook giraffen en slangen met een lengte van dertig el die olifanten overmeesteren. Artemidoros zou ook zeggen dat de krokotta een kruising is van een wolf en een hond.

Plinius over de krokotta

Ook Plinius de Oudere plaatst het dier in oostelijk Afrika:

In Ethiopië komen sfingen met bruin haar en twee borsten op hun bovenlichaam, en vele andere dieren die wel fabeldieren lijken algemeen voor: gevleugelde en met hoorns gewapende paarden, pegasi genaamd; op een kruising tussen honden en wolven lijkende krokota’s die alles met hun tanden kunnen breken, meteen verslinden en in hun maag verteren.noot Plinius de Oudere, Natuurlijke Historie 8.72; vert. Joost van Gelder e.a.

Hoewel het dier lijkt op een hond of wolf, denkt Plinius, anders dan Strabon, dat het geen kruising is van die dieren.

Als een Ethiopische leeuwen met een hyena heeft gepaard werpt ze een krokotta, die eveneens het stemgeluid van mensen en vee nabootst. Hij spiedt eeuwig en altijd om zich heen, heeft in beide kaken een aaneengesloten tand, zonder tandvlees, die wordt omsloten door een soort kas om te voorkomen dat hij afstompt onder druk van de andere kaak. noot Plinius de Oudere, Natuurlijke Historie 8.107; vert. Joost van Gelder e.a.

Latere vermeldingen bij Aelianus en Porfyrios voegen hieraan weinig toe, maar er zijn nog wel twee interessante details. De Historia Augusta weet dat keizer Antoninus Pius een complete dierentuin liet doden bij een niet geïdentificeerd festival en noemt dan olifanten, krokotta’s en tijgers in één adem, waaraan hij dan neushoorns, krokodillen en nijlpaarden toevoegt, benadrukkend dat dit dieren van de hele wereld waren. noot Historia Augusta, Antoninus Pius 10.9. Je krijgt de indruk dat twee teams zijn bedoeld, Indisch (waar tijgers wonen) en Afrikaans (waar nijlpaarden leven).

De andere vermelding is van de Grieks-Romeinse geschiedschrijver Cassius Dio, die weet dat keizer Septimus Severus in 203 een krokotta in de arena presenteerde.

De krokotta komt uit India en … heeft een kleur die het midden houdt tussen die van een leeuwin en een tijger en het lijkt ook op die dieren, maar ook op een eigenaardige vermenging van een hond en een vos.noot Cassius Dio, Romeinse Geschiedenis 77.1.4; vert. Simone Mooij.

Deze passage is belangrijk, want Dio is de enige die het dier zelf heeft gezien.

Wat is een krokotta?

Maar welk dier is het? Als we de fantastische informatie over imitatie van de menselijke stem even buiten beschouwing laten, weten we alleen dat het een viervoeter is ter grootte van een hond of wolf, een kleur heeft zoals een leeuwin of tijger. Misschien strepen en een opvallend staart, want Dio maakt vergelijkingen met tijgers en vossen. Het is zeker geen hyena, want Plinius maakt duidelijk een onderscheid.

Tot slot komt de krokotta van voorbij de Rode Zee, waarbij ik geneigd ben de plaatsing in Afrika te negeren. Het woord “Ethiopië” is te vaag van betekenis. Simone Mooij, die het laatste fragment vertaalde, meende dat het een Tasmaanse tijger was, een dier dat in de eerste eeuwen van onze jaartelling nog leefde op Java en heel goed op transport kan zijn gezet naar het westen. De Romeinen importeerden ook nootmuskaat, dat eveneens kwam uit het huidige Indonesië. We moeten de woordenboeken nog maar niet aanpassen, maar ik vind het een brutale, leuke hypothese.

#AntoninusPius #ArtemidorosVanEfese #CassiusDio #FotiosI #krokotta #Ktesias #SeptimiusSeverus #SimoneMooijValk #StrabonVanAmaseia #tijger

Gladiator II

(© 2024 Paramount)

Er is een nieuwe oudheidkundige film in de bioscoop, Gladiator II. Of, zoals de makers het niet ongeestig spellen, GladIIator. Deel één ben ik ooit samen met classica Simone Mooij wezen kijken en we liepen destijds de bioscoop uit met het gevoel dat de film precies dat bood wat ook de mensen destijds naar het amfitheater bracht: het geweld. En anders dan bijvoorbeeld de films van een Sam Peckinpah (Straw Dogs of Cross of Iron) had Gladiator daarover niets te melden. Het geweld was er en dat was dat. Dat is niet erg, maar de overeenkomst tussen Romeins en hedendaags amusement frappeerde Simone en mij.

En nu dus Gladiator II. Een journalist belde me gisteren met de vraag wat ik ervan vond. Nou daarvan vond ik niks, want ik had die film nog niet gezien en ik had er ook geen tijd voor. Maar had ik een quote? Nou nee, ook die had ik niet. Maar ik had wel een antwoord. Namelijk dat historici beter geen oordeel over historische films kunnen geven.

De werkelijkheid is saai

Reden één: een accurate film over de Oudheid gaat niet over gladiatoren, maar over mensen die wél representatief zijn voor de antieke samenleving. Zo’n film gaat dus over de boeren en toont het verplaatsen van kuddes van de winter- naar de zomerweiden en weer terug. Meer valt er niet van te maken. Een accurate historische film is zo saai als het menselijk leven.

Een speelfilm is bovendien boeiend als ’ie een plot heeft met een kop en een staart. Daarmee staat een film vrijwel per definitie haaks op het menselijk leven, waarin doorgaans weinig lijn of plot of structuur valt te ontwaren.

Geschiedwetenschap en film zijn dus twee dingen en hoewel een historicus een oordeel kan hebben over een film als film, moet je hem niet vragen om zijn mening over een film als weergave van het verleden. Een journalist doet ook het omgekeerde niet – hij vraagt nooit aan een regisseur of de oorzaken van de Tweede Wereldoorlog esthetisch verantwoord zijn.

Wetenschap versus trivia

Een tweede reden waarom een historicus beter niet over films kan praten, is dat ’ie daarmee een verkeerd beeld geeft van zijn vak. Historici hebben wel belangrijkere dingen te vertellen dan dat Napoleon niet vooraan reed bij een cavaleriecharge, dat de middeleeuwers zelden heksen verbrandden en dat gladiatoren niet vochten tegen neushoorns. Op dit moment beginnen oudheidkundigen te begrijpen dat ze kampen met een grondslagencrisis – dáár zouden ze graag over praten. Niet over de trivia die aan bod komen in een commentaar op een film.

Ik begrijp ook niet goed waarom journalisten de vraag überhaupt stellen. Ik beantwoord dagelijks vragen over de Oudheid, en vragen over de historische accuratesse van deze of gene film zijn heel zeldzaam. Voor zover ik kan zien beantwoordt een stukje over het al dan niet kloppen van Gladiator II geen publieksvraag. Zelf kijk ik deze dagen naar het tweede seizoen van La legge di Lidia Poët, en hoewel ik weet dat zij een historisch personage is, heb ik niet de indruk dat het publiek denkt dat ze werkelijk zo heeft geleefd.

Een verkeerd format

Onaardiger geformuleerd dan ik het bedoel: ik vind zo’n wat-vinden-historici-van-een-film-stukje eigenlijk luie journalistiek. Het is een makkelijk format dat resulteert in een stukje waar niemand om vraagt, en wél een verkeerd beeld geeft van de geschiedwetenschap.

Lieve journalisten: mijn vak kampt met een grondslagencrisis. Schrijf daar over. Of schrijf over het vorige week verschenen Nieuwe Testament met joodse toelichtingen. Het christendom is bepaald geen niche-onderwerp, er zijn vooroordelen weg te nemen en het is zinvol het joodse karakter van het vroege christendom te benadrukken. En dat onderwerp moet niet slechts worden behandeld door gelovigen. Dus schrijf, nu Kerstmis en Chanoeka in zicht zijn, eens over een boek dat het publiek bijpraat over de Oudheid.

Of schrijf over een ander écht historisch onderwerp. Maar bespaar de lezers stukjes over de historische accuratesse van speelfilms.

#CrossOfIron #gladiator #GladiatorII #journalistiek #LidiaPoët #SamPeckinpah #SimoneMooijValk #StrawDogs #wetenschapsjournalistiek