🌍✨ Antiche civiltà del Turkmenistan

In mostra a Roma la storia segreta dell’Asia Centrale.
Oltre 150 capolavori mai visti fuori dal Turkmenistan, dalla Margiana all’arte partica di Nisa, dall’età del Bronzo al I secolo d.C.

📍 Musei Capitolini, Palazzo dei Conservatori, Roma
📅 25 ottobre 2025 – 12 aprile 2026

➡️ Dettagli e foto su Storie & Archeostorie

#Turkmenistan #Margiana #Nisa #MuseiCapitolini #archeologia #AsiaCentrale #arteantica #Roma #mostre

https://storiearcheostorie.com/2025/10/25/antiche-civilta-turkmenistan-musei-capitolini-2025/

Khalchayan

Eerst even wat aardrijkskunde. Baktrië is de oude naam van het grensgebied tussen Oezbekistan en Afghanistan. De voornaamste stad is tegenwoordig Termez, waar de Vriendschapsbrug de twee landen verbindt. De rivier onder die brug heet Amurdar’ya maar is in Europa bekender onder de antieke naam Oxus, een gelatiniseerde versie van de Griekse vorm van het Sogdische Waxš, “wild”. Het is een vruchtbaar gebied, deels door irrigatie, deels door de aanvoer van water uit bergrivieren, en een daarvan is de Surkhandar’ya, die zich bij Termez met de Oxus verenigt. Het stroomdal is al even vruchtbaar.

Rond 135 v.Chr. vestigden zich hier de Yuehzi-nomaden, die afkomstig waren uit wat ik gemakshalve China zal noemen. Hun migratie is een van de vele voorbeelden van de quasi-eeuwige beweging van nomadische groepen van Manchurije naar het westen. In Baktrië woonden de nieuwkomers te midden van Sogdiërs, Saken en de afstammelingen van Perzische kolonisten en de Griekse huurlingen die Alexander de Grote hier had achtergelaten, met daartussen nog wat verdwaalde Indiërs. Een volgend, in Baktrië geformeerd leger trok later, in de eerste decennia van onze jaartelling, verder naar het zuiden en vestigde het Kushana-rijk in de Punjab.

Khalchayan

In 1959-1963 heeft de Sovjet-archeologe Galina Anatolevna Pugachenkova bij Khalchayan aan de Surkhandar’ya, dus ten noorden van Termez, een paleis opgegraven dat u naar keuze mag typeren als Yuehzi, als Vroeg Kushana of als laat-hellenistisch. De diverse onderdelen van het complex zijn niet eenvoudig te dateren, maar 50 v.Chr. zit er niet meer dan een eeuw naast. De opvallendste vondst bestond uit een collectie beschilderde terracotta beelden, geplaatst in een gebouw dat aanvankelijk lijkt te hebben gediend als ontvangsthal en later als heiligdom. Ze zijn nu in het Nationaal Museum in Tasjkent.

Wat opvalt is het realisme, zoals de man hierboven. U zou hem herkennen als u hem op straat tegenkwam. Het is verleidelijk te stellen dat de vaardigheid zoiets te maken teruggaat op kunstenaars die zijn geschoold in de Griekse traditie, en ongetwijfeld is dat minimaal ten dele waar, maar er werden al eerder portretten gemaakt in Baktrië. In Londen ligt in het British Museum de beroemde Oxus-schat, waar twee hoofden van goud deel van uitmaken. Ook uit Ai Khanum en Margiana kennen we lokaal vervaardigde portretten die een lokale portrettraditie documenteren. En denk ook eens aan het Chinese terracotta-leger, dat een traditie documenteert die de Yuehzi-nomaden kunnen hebben gekend. Juist het bestaan van eerdere tradities van realistische portretkunst maakte het voor de Baktrische kunstenaars mogelijk het hellenistische realisme te begrijpen en over te nemen.

Gandara

Het is interessant dat de Gandara-kunst van de Kushana’s hier weer op voortbouwt. Er zijn beelden bekend met proporties en fysiognomie die identiek zijn aan die uit Khalchayan. Daarbij moet wel worden aangetekend dat de Gandara-sculptuur zich merendeels beperkt tot boeddhistische motieven, terwijl in Khalchayan ruiters en andere krijgers zijn uitgebeeld. De man hierboven is wel uitgelegd als een verslagen Sakische nomade. Het is in elk geval een soldaat met een helm.

Wat ik al met al zeggen wil: we zien hier wat centraal staat in Centraal-Eurazië: dat alle culturen er samenkwamen.

[Dit was het 512e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

Een bijl uit Margiana

In de afdeling Nabije Oosten in het Louvre in Parijs is momenteel een kleine expositie van voorwerpen die normaal gesproken in het Metropolitan Museum in New York zijn. Er zijn duizend redenen om naar het Louvre te gaan, maar deze tentoonstelling behoort er niet toe: het gaat namelijk om zegge en schrijve tien objecten. Die liggen dan naast voorwerpen uit het Louvre die er enigszins op lijken, wat in museale koeterwaals dan heet dat ze een dialoog aangaan.

Een van de Amerikaanse voorwerpen is bovenstaande bijl. Het voorwerp komt – en eigenlijk klinkt dit verdacht – uit een na de Iraanse Revolutie van 1979 naar de Verenigde Staten overgebrachte collectie van een Iraanse verzamelaar. Ik heb niet kunnen achterhalen waar die verzamelaar de bijl heeft verworven, maar het voorwerpje behoort tot het zogeheten Bactria-Margiana Archaeological Complex (BMAC). Dat is een bronstijdcultuur uit het zuiden van Turkmenistan en Oezbekistan en het noorden van Afghanistan, die u moet plaatsen tussen 2200 en 1700 v.Chr. Ze kenmerkt zich door opvallend grote burchten – ik heb Gonur Deppe weleens genoemd – en handelscontacten met India, de (Indo-Europese) Andronovo-cultuur en Mesopotamië.

De bijl documenteert fenomenaal knap edelsmeedwerk. Wat we zien, is echter lastig te duiden. Middenin staat een gevleugeld wezen met een mensenlichaam en twee roofvogelkoppen. Hij lijkt twee monsterlijke wezens uit elkaar te moeten houden: aan de linkerzijde een enorm groot everzwijn en aan de rechterzijde een gevleugelde leeuw.

Die tweekoppige demon middenin is – zo lees ik op het bordje met uitleg – in deze regio en tijd ook bekend als de helper van een vruchtbaarheidsgodin. Zijn taken zouden eruit bestaan dat hij een blokkade kan opwerpen tegen duistere krachten, die mensen ervan weerhouden bij het water te komen. Die duistere krachten zouden hier gesymboliseerd zijn door de leeuw en het zwijn.

Bijlen als deze, zo lees ik verder, worden vooral aangetroffen in de graven van krijgers. Ze zouden in groter Iran – dus zeg maar Iran plus Centraal-Eurazië – gelden als statussymbolen. Deze informatie kan ik niet controleren, maar ik geef het u graag door, want ik vind het een indrukwekkend voorwerp.

Zoals gezegd: die tien Amerikaanse objecten, ook al zijn ze zo bijzonder als deze bijl, moeten geen reden zijn om naar het Louvre te gaan. Gelukkig zijn er wel duizend andere redenen voor een bezoek aan het beste museum ter wereld.

[Dit was het 476e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]

#Afghanistan #AndronovoCultuur #BactriaMargianaArchaeologicalComplex #Baktrië #bijl #demon #everzwijn #GonurDeppe #IraanseRevolutie #leeuw #Louvre #Margiana #MetropolitanMuseum #Oezbekistan #Turkmenistan