Holland Festival brengt verzengende Salome #HF17

Herodes heeft zijn kreet ‘Dood deze vrouw!’ nog niet geslaakt of zijn soldaten heffen Salome ruw op hun schouders en smijten haar in de hel. – De in een ruïne veranderde sjieke salon die via een doorkijkluik bijna de gehele opera zichtbaar was. Salome’s in bloed gedrenkte jurk lijkt even op te vlammen, maar dan valt – pats! – het doek. Met dit krachtige beeld besluit regisseur Ivo van Hove een meeslepende enscenering van de opera van Richard Strauss.

Parel in rijk getooide kroon

Deze productie van Salome is een nieuwe parel in de toch al rijk getooide kroon van De Nationale Opera. Ivo van Hove vertelt het verhaal namelijk zonder ons krampachtig een eigen ‘visie’ op te dringen. Het sobere, maar vindingrijke toneelbeeld van zijn vaste vormgever Jan Versweyveld vormt een treffend contrapunt met de hyperemotionele lading van zowel libretto als muziek. Een simpele maan verbeeldt de heftige gemoedstoestanden van de moreel losgeslagen personages op het toneel.

Omineus wassend overschaduwt zij de in een zwart achterdoek uitgespaarde salon met canapés en palmen. Traag van links naar rechts glijdend kleurt zij rood als Salome Jochanaän tracht te verleiden, om dan weer te verbleken.

Na Salome’s fatale sluierdans wordt de habitat van Herodes en Herodias zelfs geheel aan ons oog onttrokken door een frontaal op ons afstormende maansverduistering. Het beklemmende beeld roept associaties op met de apocalyptische, alles verwoestende planeet uit de film Melancholia van Lars von Trier.

Niemand is onschuldig

Niemand is onschuldig. De jonge Salome (Malin Byström) beklaagt zich over de wellustige blikken van haar stiefvader Herodes (Lance Ryan), maar belaagt zelf Jochanaän (Evgeny Nikitin). Herodes geilt op zijn stiefdochter, maar wil het leven van Jochanaän sparen als zij om diens hoofd vraagt. – Niet uit respect voor de profeet, maar uit angst voor het onheil dat zijn executie teweeg zal brengen. Zijn vrouw Herodias hitst hem daarentegen op, uit welbegrepen eigenbelang: ze kan Jochanaäns aantijgingen niet langer verdragen.

Het schitterende toneelbeeld vindt zijn gelijke in de voorbeeldige uitvoering. Daniele Gatti voert het Koninklijk Concertgebouworkest trefzeker door de kolkende partituur. Nu eens subtiel en verleidelijk (Salome als nog onschuldige tiener), dan weer onderhuids dreigend (onheilsboodschappen Jochanaän), woest en oorverdovend kakofonisch (Salome eist diens hoofd) of met ingehouden suspense (in afwachting van de executie).

Ruim baan voor zangers

Gatti geeft de zangers alle ruimte om hun vaak bijna atonale melodieën gestalte te geven. Dat zij desondanks soms overstemd worden, ligt niet aan hem maar aan Richard Strauss. In zijn streven alle woekerende emoties muzikaal te verklanken, schiet de componist soms een beetje door. Maar over het algemeen is zijn Wagneriaanse partituur een lust voor het oor.

Mede dankzij de vele leidmotieven. Neem alleen al de wufte, ‘oosterse’ melodie die Salome introduceert, of de donkere celli en hoorns die Jochanaän kenmerken. Wonderschoon ook zijn de klanknabootsingen. Bijvoorbeeld de windvlaag die door het orkest ‘waait’ als Herodes ‘machtige vleugels’ meent te horen. Gatti en zijn musici maken elke nuance hoorbaar.

Opgestuwd door het dienstbare orkest komen ook de zangers tot grootse prestaties. Voorop de Zweedse sopraan Malin Byström, die excelleert als Salome. Ondanks haar ranke gestalte en  meisjesachtige uitstraling heeft zij een dijk van een stem. Moeiteloos en loepzuiver zingt zij haar zware partij, die van laag naar hoog schiet in ongemakkelijke toonafstanden.

Ondertussen weet zij feilloos het narcistische, recalcitrante en egoïstische karakter van haar puberpersonage te treffen. Weliswaar is haar sensuele sluierdans niet altijd even soepel, maar bij vlagen heeft zij de allure van een Barbara Hannigan. Zeker wanneer zij haar perverse lusten botviert op het bebloede lijk van Jochanaän.

Poetin lookalike

De Canadese tenor Lance Ryan is als acteur onovertroffen. Hij is een ware Poetin lookalike, die gladjes zijn lustgevoelens voor Salome bagatelliseert, bruut zijn vrouw Herodias afbekt en verstoord over het lijk van Narraboth struikelt. ‘Ik heb geen opdracht gegeven hem te doden, weg ermee!’ Jammer dat zijn fraaie tenor iets te weinig kracht heeft om weerstand te bieden aan het orkestgeweld.

De Duitse mezzosopraan Doris Soffel heeft een sterkere, maar ietwat schelle stem en schiet qua inleving enigszins te kort. Als een verloren Tante Sidonia doolt ze over het podium, zich schijnbaar afvragend wat ze daar eigenlijk doet. De Rus Evgeny Nikitin heeft weliswaar een sonore bariton, maar weet zijn personage evenmin vlees op de botten te geven. À propos vlees: met zijn getatoeëerde lijf en grijze staartje ziet hij eruit als Henk Schiffmacher. Dat levert potsierlijke momenten op als Salome zijn lelieblanke lijf en ravenzwarte haar bezingt.

De kleinere rollen zijn goed bezet. Peter Sonn is een overtuigende Narraboth, Hanna Hipp zijn dito page. De vijf joden (Dietmar Kerschbaum, Marcel Reijans, Mark Omvlee, Marcel Beekman en Alexander Vasiliev) zorgen voor een komische noot met hun gekibbel over geloofszaken.

Sowieso valt er in deze in wezen loodzware opera toch vaker wat te lachen. De inventieve enscenering en personenregie van Ivo van Hove en zijn team kunnen niet genoeg geprezen worden. Gaat dat zien, gaat dat horen!

Gehoord: dinsdag 12 juni. Salome is nog te zien t/m 5 juli.

#DanieleGatti #DeNationaleOpera #EvgenyNikitin #HollandFestival #IvoVanHove #KonininklijkConcertgebouworkest #MalinByström #RichardStrauss #Salome

Thomas Mann’s Death in Venice re-interpreted

Just out: Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht.

The Royal Concertgebouw Orchestra joined forces with International Theatre Amsterdam (ITA) and director Ivo van Hove for a re-interpretation of the famous novella Death in Venice, by Thomas Mann. David Robertson conducts, Nico Muhly composed new music. The production will premiere on 4 April in Theater Carré in Amsterdam and will get seven runs. Conductor and composer shared their views in a double interview I wrote for the monthly magazine of the RCO.

‘I accepted within a split second when I was asked to write music for Death in Venice’, says Nicol Muhly by phone.’ I am a big fan of Mann and read the novella when I was eighteen, a fantastic book!’ David Robertson turns out to be a great admirer of the German author, too: ‘I have read almost everything from Mann, and I find it fascinating how librettist Ramsey Nasr and Ivo van Hove combine the novella with his life. They do not only tell the story, but also portray Mann in the period when he wrote his story, as a young father, living in Munich. This makes the content less abstract and gives it more personal depth. In this way art becomes a beautiful mirror of life.’

The eternal value of beauty

Robertson praises Van Hove’s approach: ‘Ivo makes it clear that Mann did not just invent something but wrote from a deep inner source, drawing on his own experience. Death in Venice was a way to ward off his own demons.’

This is not to say he thinks Mann may have been latently homosexual. ‘That’s too simple. I think more in terms of the adage of Nietzsche     “Alle Lust will Ewigkeit”. – It’s hard to translate, because it is not about lust, but about the desire that something beautiful has eternal value. This lies at the heart of Von Aschenbach’s fascination for the beautiful boy Tadzio.’.

Muhly admires Van Hove, too: ‘I’ve been following him for years, seen almost all of his Broadway productions. His method is very poetic. In this new production the music forms a kind of parallel counterpoint to the story. Music can express things you cannot grasp in text, it can place something in a different context.’

Familiar and new

‘Compare it to lighting: if you present the same action on stage in a different light, it takes on a different meaning. This role is now fulfilled by music, which can express underlying emotions.’ Robertson fully agrees with Muhly: ‘And it is precisely someone like Nico who perfectly manages to express emotions that remain vague and elusive when you try to convey them in words.’

The production does not only present newly composed music, but also work by contemporaries of Thomas Mann such as Richard Strauss, Alban Berg, Anton Webern and Arnold Schönberg. Muhly: ‘I think this is a fine combination of the familiar and the new. My music functions as a bridge between the somewhat surrealistic world of memories from the novella and the historical time in which Mann lived.’

No Mahler, no Britten…?

Anyone who says Death in Venice immediately thinks of the film adaptation by Luchino Visconti and the opera by Benjamin Britten. Robertson: ‘I know the opera well, but unfortunately I have never conducted it, and Ivo wants to stay far from associations with Britten. Neither does he refer to the film version with Mahler’s music. I fully support both choices, because either you do Britten’s opera and then you enter that world, or you do something completely different. And if you add Mahler like Visconti did, I think you’re going to play too much on sentiment.’

For Muhly it is a bit more nuanced. In 2018 he and Thomas Bartlett released the CD Peter Pears: Balinese Gamelan Music. The title simultaneously refers to the tenor Peter Pears –  Britten’s lover – and his interest in Indonesian gamelan music. When I mention this, Muhly bursts loose in an enthusiastic argument.

‘I feel very involved with Britten’s music and am currently fascinated by the period in which he started using Balinese and Javanese harmonies. Brilliant how he characterizes Tadzio with this completely different sound world and makes him vanish in the ether as it were. The last five minutes of the opera are both time harmonically stable and unstable, masterly!’

Asian scales

‘In essence, all my music is a dialogue with Britten’, Muhly says. But he stresses he will use no direct quotes: ‘The idiom is naturally in the DNA of this piece. If you link up with music from Thomas Mann’s time, you simply cannot escape that, Claude Debussy was also inspired by Asian scales’.

The influence of the Frenchman can be heard in Death in Venice: Saint-Sébastien, which Muhly places about halfway through the piece. ‘I use similar chords as Debussy in his stage music for Le martyre de St. Sébastien by Gabriele D’Annunzio. These are built on the pentatonic scale, consisting of the five black keys of the piano. That fits in well with the period in which Mann lived, when there was a lot of fear in Europe of infectious diseases from the colonies. By distorting the simple chords of Debussy I have tried to capture the atmosphere of decay in Venice at the time when this city suffered from the plague.’

Endlessly falling

The orchestra is seated on the stage. Robertson: ‘The action takes place in two different spaces. One represents Mann’s residence in Munich, the other the place where Von Aschenbach has his adventures in Venice. The orchestra is a little smaller than usual. This is both a practical solution – a large symphony orchestra takes up too much room – and suits the situation well. The current line-up resembles the salon orchestras that played in Spas and in the Lido in Venice.’

The various compositions are linked to different scenes. Robertson: ‘Sometimes the music illustrates a state of mental torment, at other times it represents the bourgeois background against which the drama takes place.’ A recurring element is Death in Venice: Charon, which runs like a thread through the performance.

Muhly: ‘Charon stands for death and the descent into ever deeper darkness. It is a cycle of 44 chords, each of which returns in a different variation. Sometimes fast, sometimes slow, sometimes played by wind instruments, sometimes by strings. It is as if you endlessly fall down, which creates a feeling of inevitability.’

Monteverdi and Strauss

Muhly also made an adaptation of the duet ‘Pur ti miro’ from the opera L’Incoronazione di Poppea by Claudio Monteverdi. Robertson: ‘Monteverdi evokes a feeling of nostalgia and desire. But how do you arrange a duet if you only have one singer at your disposal, a countertenor? ‘That’s typically a puzzle Nico likes to get his teeth into’, chuckles Robertson.

‘I made the most obvious choice and gave the second voice to a cor anglais’, Muhly responds. That instrument is closest to the human voice in terms of size and timbre. I have left Monteverdi’s notes intact, but have orchestrated them in such a way that they fit in with the harmonic language of Charon and Debussy. For example, one of the variations lacks a bass line, as if a kind of halo of sounds is created around the voice.

Towards the end, the countertenor sings an arrangement Theo Verbey made of two of Strauss’s Vier letzte Lieder. Robertson: ‘Again a great choice. This androgynous voice gives these songs a completely different meaning. Just as Ivo van Hove’s direction will make you experience the original story of Death in Venice differently.’

RCO & ITA: Death in Venice
Theater Carré 4-13 April

#BenjaminBritten #DeathInVenice #IvoVanHove #NicoMuhly #RoyalConcertgebouwOrchestra #ThomasMann

‘All My Sons’ Theater Review: Bryan Cranston and Marianne Jean-Baptiste Lead an Emotionally Pulverizing Arthur Miller Revival
#Arts #Lifestyle #ArthurMiller #BryanCranston #IvovanHove #LondonTheater #MarianneJeanBaptiste #PaapaEssiedu #Theater

https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/arts/all-my-sons-theater-review-bryan-cranston-arthur-miller-1236433540/

A visionner également dans le sillage du livre les Bienveillantes, la version théâtrale des damnés par la Comédie-Française sous la direction de Ivo Van Hove.

#lesdamnes #theatre #spectacle #nazisme #comediefrançaise #denispodalydes #GuillaumeGallienne #DidierSandre #culture #culturepourtous #IvovanHove

https://www.theartchemists.com/theatre-damnes-festival-avignon/

Lazarus: Bericht von der Aufführung des David Bowie Musicals im King’s Cross Theatre London, 15. Januar 2017

https://avalost.de/4848/2017/01/17/live/lazarus-bericht-von-der-auffuehrung-des-david-bowie-musicals-im-kings-cross-theatre-london-15-januar-2017/

𝗡𝗧𝗥 𝗹𝗮𝗮𝘁 𝗱𝗼𝗰𝘂𝗺𝗲𝗻𝘁𝗮𝗶𝗿𝗲 𝗼𝘃𝗲𝗿 𝗜𝘃𝗼 𝘃𝗮𝗻 𝗛𝗼𝘃𝗲 𝗼𝗻𝗴𝗲𝗺𝗼𝗲𝗶𝗱 𝗼𝗽 𝗡𝗣𝗢 𝗦𝘁𝗮𝗿𝘁

De NTR laat de documentaire Twee Mannen uit 2022, over regisseur Ivo van Hove en zijn partner Jan Versweyveld, "ongemoeid" op NPO Start. Dat laat een woordvoerder van de NTR desgevraagd aan het ANP weten.

https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5467232/ntr-laat-documentaire-over-ivo-van-hove-ongemoeid-op-npo-start

#NTR #documentaire #IvovanHove

𝗜𝘃𝗼 𝘃𝗮𝗻 𝗛𝗼𝘃𝗲 '𝗲𝗿𝗸𝗲𝗻𝘁𝗲𝗹𝗶𝗷𝗸' 𝘃𝗼𝗼𝗿 𝗸𝗮𝗻𝘀𝗲𝗻 𝗯𝗶𝗷 𝗜𝗧𝗔

Regisseur Ivo van Hove is Internationaal Theater Amsterdam (ITA) "erkentelijk" voor de kans die hij daar heeft gekregen. Het ITA maakte woensdag bekend de samenwerking met Van Hove per direct te verbreken. Aanleiding zijn twee externe onderzoeken naar grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer bij het gezelschap. Hieruit...

https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5466917/ivo-van-hove-erkentelijk-voor-kansen-bij-ita

#IvoVanHove #erkentelijk #kansenbijITA

𝗜𝗧𝗔 𝗯𝗿𝗲𝗲𝗸𝘁 𝗽𝗲𝗿 𝗱𝗶𝗿𝗲𝗰𝘁 𝗺𝗲𝘁 𝗜𝘃𝗼 𝘃𝗮𝗻 𝗛𝗼𝘃𝗲 𝗻𝗮 𝗼𝗻𝗱𝗲𝗿𝘇𝗼𝗲𝗸 𝘄𝗲𝗿𝗸𝗰𝘂𝗹𝘁𝘂𝘂𝗿

Internationaal Theater Amsterdam (ITA) verbreekt per direct de samenwerking met de Vlaamse regisseur Ivo van Hove. Dat heeft algemeen directeur Clayde Menso van ITA woensdag gemeld. Het besluit is "in goed overleg" genomen. Ook de Raad van Toezicht van ITA treedt per direct in zijn geheel...

https://www.rtl.nl/boulevard/artikel/5466911/ita-breekt-direct-met-ivo-van-hove-na-onderzoek-werkcultuur

#ITA #IvoVanHove #werkcultuur

Internationaal Theater Amsterdam maakt rapport over verziekt werkklimaat openbaar 

“Wat betreft de slachtoffers zijn het met name medewerkers met leidinggevende taken geweest die het grensoverschrijdend gedrag hebben ervaren. Dit ogenschijnlijke tegenstrijdige resultaat met de besproken hiërarchie is verklaarbaar vanuit het gegeven dat de pleger van het grensoverschrijdend gedrag in het merendeel van deze gevallen (een) directielid/leden of andere leidinggevende(n) betreft.”

Ivo van Hove vertrok vorig jaar plotseling als directeur van Internationaal Theater Amsterdam, het gezelschap waarop hij minstens een kwart eeuw allesbepalende invloed uitoefende. Er was geen groot afscheidsfeest, zijn opvolger was al aangewezen. Een half jaar vóór het vertrek van de internationaal vermaarde directeur was er een staking van het technisch personeel, een paar maanden na zijn vertrek was er één actrice die zich beklaagde over grensoverschrijdend gedrag. Er volgde stilte en een intern onderzoek. 

Teruggefloten

De buitenwereld bleef gissen naar wat er in hemelsnaam gebeurd was. Ook de Raad voor Cultuur bleef in het ongewisse. Begin juli oordeelde die Raad snoeihard over het gezelschap en werd de club die zich bijna te groot achtte voor Nederland gedegradeerd tot middelgroot gezelschap. Door het wegvallen van een bijdrage voor internationale producties betekende dat een halvering van het budget: 2 miljoen in plaats van 3,85 miljoen. 

Tegen de gewoonte in om onderzoeken naar grensoverschrijdend gedrag binnenskamers te houden, voelt het gezelschap zich nu genoodzaakt het rapport openbaar te maken, zij het zo geanonimiseerd mogelijk. Vermoedelijke reden voor de openbaarmaking is de verbetering die onder de nieuwe directie is ingezet. Helaas maakt het onderzoek ook duidelijk dat de bedrijfscultuur hardnekkig is. Een in jaren gegroeid hiërarchisch model maak je niet in één jaar ongedaan. 

Middeleeuws klooster

Het citaat waarmee dit artikel opent, maakt dat duidelijk. ITA was georganiseerd als een leger, DWDD of middeleeuws klooster: wie hoger in de pikorde stond, deed lager geplaatsten aan wat die zelf onderging, tot de hoogste top aan toe: trappen naar beneden, likken naar boven. Ook veelbetekenend is dat tweederde van de deelnemers aan het onderzoek liet weten gezien te hebben hoe anderen slachtoffer werden. Meldingen werden slecht opgepakt, of leidden zelfs tot nieuwe intimidaties. 

In de wetenschap dat de pers (zoals dit medium) vooral zou aanslaan op de negatieve kanten van het onderzoek probeert het rapport vooral te benadrukken dat er ook veel mensen zijn die positieve ervaringen melden, en dat er vertrouwen is in de nieuwe directie. Eline Arbo, die vorig voorjaar werd aangewezen als opvolger van Ivo van Hove, kan dus wel degelijk zorgen voor een verandering in de hardnekkige bedrijfscultuur. 

Diva-verering

Wat daarbij vooral ook zal moeten veranderen is de  diva-verering die een beetje hoort bij (podium)kunstinstellingen: grote acteurs en actrices, uit een ver buitenland gehaalde gastregisseurs konden zich soms ongelimiteerd te buiten gaan. Het is de ‘Champions League’-mentaliteit die we ook kennen van bepaalde televisieprogramma’s, en die waarschijnlijk ook op advocatenkantoren op de Zuidas en bij politieke partijen in Den Haag  tot verwoesting van levens leidt. 

ITA is nu een opvallend voorbeeld uit een kwetsbare sector. Dat is geen vrijbrief om het aan de kunst of Amsterdam, of Wouter, René, Ivo en Jan te wijten. In dit  rapport leest ook de gewone werknemer wellicht iets over het eigen bedrijf. We moeten allemaal anders over leidinggeven gaan denken. 

Lees het hele rapport hier.

Verinorm-Rapport-Internationaal-Theater-Amsterdam-Een-cultuuronderzoek

#grensoverschrijdendGedrag #ITA #ivoVanHove #metoo

https://wp.me/p3yKke-oDu