Mensen hebben jullie zin in een lang en nerdy draadje? Ik hoop het voor jullie want jullie krijgen een lang en nerdy draadje. Over hoe ik mijn studie betaalde door avonden lang in Amsterdam mijn lichaam ondergeschikt te maken aan wildvreemde mannen (en heel soms een vrouw) voor best wel veel geld.
Ik heb het natuurlijk over mijn tijd als professioneel orgel-assistent, voor kenners “registrant”.
Achter dat mooie front zit een stoffige ruimte met smalle krakende trappetjes waar rijen en rijen pijpen van zo klein als je pink tot 10 meter lang (die zijn soms opgevouwen, dat kan) netjes in het gelid staan.
En een paar in willekeurige hoeken gepropt, waar het maar past.
Met die twee (bij ons 3) piano-achtige klavieren en die voetpedalen bedient de organist al die pijpen in het orgel.
Elke set pijpen klinkt als een ander instrument. Zeggen ze. Wij hebben bijvoorbeeld een “cello” en ik heb nog nooit een cello gehoord die van PÈÈÈÈÈÈÈÈP gaat. Maar dat kan aan mij liggen.
In elk geval. Een orgel heeft dus een heel orkest aan “instrumenten” - zelfs de kleinste orgeltjes hebben er vaak al meer dan vier. Grote kerkorgels hebben er dertig tot meer dan tachtig.
Die “instrumenten” noemen we registers. Elk register heeft een pijp voor elke toon. Meestal is dat voor het hele klavier, sommige hebben alleen lage of juist alleen hoge tonen. Die registers combineer je om het geluid te krijgen wat je wil, zowel qua lawaai als klankkleur.
EN NU WORDT HET LEUK
Elk orgel is uniek.
Elk orgel is uniek!
En zelfs als je een draagbaar kistorgeltje van bijna de lopende band hebt gekocht is de ruimte waar hij instaat en hoe de verhouding van de registers daardoor klinkt uniek.
Een componist kan dus nooit 100% vertellen hoe een stuk gespeeld moet worden. Niet zoals een orkest-compositie met “dit doen de tweede violen” en “dit doet de eerste hobo”. Ze proberen het soms wel, dan staat er “roerfluit solo” ofzo. Maar ja, dan moet je een roerfluit hebben.
Er zijn orgels met wat wij noemen “registratiehulpen”. In Engeland zijn ze daar vreselijk goed in, daar zit in bijna elk orgel een computer die elektronisch stemmen bij- en af kan schakelen door extra knoppen tussen de klavieren in zodat de organist er al spelend bij kan.
In Nederland hebben sommige orgels programmeerbare systemen.
Ons orgel is mechanisch. Het enige wat op stroom gaat is de luchttoevoer en de leeslampjes.
Nou is het een HEEL HIP mechanisch orgel met alle technologische snufjes die in 1889 beschikbaar waren. Je kunt bijvoorbeeld op een van de vier pedalen rechtsonder trappen en dan gaat er een vaste set registers tegelijk aan. Handig als je snel van hard naar zacht wilt of omgekeerd.
Maar als je een stem in die set niet wilt, of je wilt een andere klank, dan moet het met de hand.
Er staan dus overal in de muziek dingen als “+32, 34, 35” (tijd voor GROTE TOETERS) of “-34, 35 +2, 4” (tijd voor zachte fluitjes). Soms wisselt dat tussen stukken muziek in. Soms koppel je stemmen alvast aan een klavier terwijl de organist op het andere klavier speelt, zodat je niet kunt horen dat de instellingen veranderen.
Soms maak je een crescendo van 14 stemmen in 14 tellen en moet het elke keer precies op de tel anders gaat het van pèèÈÈÈP halverwege een toon.
Meestal schrijft de organist het erbij: “ergens hier” (~), “precies hier” (⤵️). Maar het is heel lastig als je het orgel niet kent, als je niet weet “o 30 is de klarinet op het tweede klavier”, om alles met zulke timing te doen dat het in de muziek valt.
Daarom krijgen gastorganisten bij de meeste mechanische orgels registranten van het orgel meegeleverd.
En tenslotte ga jij ook nog een half uur in het donker in een kamer van het parochiehuis zitten, en dan doe je je zwarte kleren aan en gympjes met dunne zolen waar je de pedalen goed door kan voelen, en ga je een uur en een kwartier de derde en vierde of vijfde en zesde armen en benen van iemand anders zijn. Samen tellen. Samen ademen.
En als je dat de hele zomer doet kan je de helft van je collegegeld betalen.
Het is wel een leuk baantje.
@karelbrits @Eetschrijver dit zou in een kerk niet kunnen. Alleen in een gebouw met geweldige klimaatbeheersing.
Twee fulltime technici! Ze beginnen gewoon linksonder met repareren en tegen de tijd dat ze rechtsboven zijn moeten linksonder de nieuwe leertjes er alweer in.
En je moet organisten hebben die het echt leuk vinden en er iets mee kunnen, ik zou niet weten wat je moet met 6 achtvoet voxen. (Ik vind 2 vox humana’s er vaak 1,5 teveel)
@venite Zwarte kleren, zoals zo'n kuroko toneelknecht bij het kabuki theater?
Leuk, zo'n gespecialiseerde bijbaan, maar wel high pressure, vol knallen tijdens zo'n concert, lijkt me.
@venite Haha, even alle stoppen door laten slaan (of beter: alle registers open) om er weer in te komen.
Hoe lang heb je dit gedaan? Want dit was dus een zomerbaantje, dat was dan steeds weer inkomen als die concertenreeks weer begon? Maar gedurende het jaar was de vaste organist toch ook aan het spelen, had die dan geen registrant nodig? Of doen ze het gedurende het jaar wat rustiger aan zodat je niet steeds nodig bent?
(Sorry voor alle vragen, maar ik vind het fascinerend.)
@venite Haha, geweldige villain origin story: "Toen ik 10 was was ik verkouden en moest ik dit klusje doen". Veel interessanter dan die van mij!
Dankjewel voor deze uitleg, ik heb er veel van geleerd.
@venite dit is super interessant, bedankt voor het delen!
ik wist wel in grote lijn hoe het apparaat wérkt maar niet hoe het wordt gebruíkt
(en een heel leuke inleiding had je geschreven 🫣)
@venite Ik vond dit ooit een heel verhelderende video, want ja, beneden en boven zijn compleet andere klanken:
@Algje Ik ben erin gerold vanuit het kathedrale koor waar ik als kind al op zat, dus ik ben een niet-organist en niet-partner-van, een vrij zeldzame ondersoort van de registranten.
Mijn organist vond dat een groot voordeel “want organisten gaan naar de muziek lopen luisteren en daardoor zijn ze altijd te laat”.
@venite Haha dat laatste kan ik me helemaal voorstellen!
Een heel leuke en bijzondere bijbaan.
Anna Miriamsdochter
GJ Groothedde 🇪🇺
Karel Brits 🔻
Hein Ragas
Marlike
Sandra de Jong ⁂
Peter Middelkoop
MFierst
GinkelKarin 🇪🇺 🇺🇦🟥
Wil Hoekstra 🔻
IngridWong
Astrid
Sindarina, Edge Case Detective
KnuppelBeer 🐻
Els ten Napel
Aad Schippers 🇪🇺
Vincent 🌻🇪🇺 en 🌹☘️
Boadicea
Leonieke
Algje
Christiaan Jacobs
Danie
Martijn Frazer