Achter dat mooie front zit een stoffige ruimte met smalle krakende trappetjes waar rijen en rijen pijpen van zo klein als je pink tot 10 meter lang (die zijn soms opgevouwen, dat kan) netjes in het gelid staan.

En een paar in willekeurige hoeken gepropt, waar het maar past.

Met die twee (bij ons 3) piano-achtige klavieren en die voetpedalen bedient de organist al die pijpen in het orgel.

Elke set pijpen klinkt als een ander instrument. Zeggen ze. Wij hebben bijvoorbeeld een “cello” en ik heb nog nooit een cello gehoord die van PÈÈÈÈÈÈÈÈP gaat. Maar dat kan aan mij liggen.

In elk geval. Een orgel heeft dus een heel orkest aan “instrumenten” - zelfs de kleinste orgeltjes hebben er vaak al meer dan vier. Grote kerkorgels hebben er dertig tot meer dan tachtig.

Die “instrumenten” noemen we registers. Elk register heeft een pijp voor elke toon. Meestal is dat voor het hele klavier, sommige hebben alleen lage of juist alleen hoge tonen. Die registers combineer je om het geluid te krijgen wat je wil, zowel qua lawaai als klankkleur.

EN NU WORDT HET LEUK

Elk orgel is uniek.

Elk orgel is uniek!

En zelfs als je een draagbaar kistorgeltje van bijna de lopende band hebt gekocht is de ruimte waar hij instaat en hoe de verhouding van de registers daardoor klinkt uniek.

Een componist kan dus nooit 100% vertellen hoe een stuk gespeeld moet worden. Niet zoals een orkest-compositie met “dit doen de tweede violen” en “dit doet de eerste hobo”. Ze proberen het soms wel, dan staat er “roerfluit solo” ofzo. Maar ja, dan moet je een roerfluit hebben.

Er zijn orgels met wat wij noemen “registratiehulpen”. In Engeland zijn ze daar vreselijk goed in, daar zit in bijna elk orgel een computer die elektronisch stemmen bij- en af kan schakelen door extra knoppen tussen de klavieren in zodat de organist er al spelend bij kan.

In Nederland hebben sommige orgels programmeerbare systemen.

Ons orgel is mechanisch. Het enige wat op stroom gaat is de luchttoevoer en de leeslampjes.

Nou is het een HEEL HIP mechanisch orgel met alle technologische snufjes die in 1889 beschikbaar waren. Je kunt bijvoorbeeld op een van de vier pedalen rechtsonder trappen en dan gaat er een vaste set registers tegelijk aan. Handig als je snel van hard naar zacht wilt of omgekeerd.

Maar als je een stem in die set niet wilt, of je wilt een andere klank, dan moet het met de hand.

Er staan dus overal in de muziek dingen als “+32, 34, 35” (tijd voor GROTE TOETERS) of “-34, 35 +2, 4” (tijd voor zachte fluitjes). Soms wisselt dat tussen stukken muziek in. Soms koppel je stemmen alvast aan een klavier terwijl de organist op het andere klavier speelt, zodat je niet kunt horen dat de instellingen veranderen.

Soms maak je een crescendo van 14 stemmen in 14 tellen en moet het elke keer precies op de tel anders gaat het van pèèÈÈÈP halverwege een toon.

Meestal schrijft de organist het erbij: “ergens hier” (~), “precies hier” (⤵️). Maar het is heel lastig als je het orgel niet kent, als je niet weet “o 30 is de klarinet op het tweede klavier”, om alles met zulke timing te doen dat het in de muziek valt.

Daarom krijgen gastorganisten bij de meeste mechanische orgels registranten van het orgel meegeleverd.

En tenslotte ga jij ook nog een half uur in het donker in een kamer van het parochiehuis zitten, en dan doe je je zwarte kleren aan en gympjes met dunne zolen waar je de pedalen goed door kan voelen, en ga je een uur en een kwartier de derde en vierde of vijfde en zesde armen en benen van iemand anders zijn. Samen tellen. Samen ademen.

En als je dat de hele zomer doet kan je de helft van je collegegeld betalen.

Het is wel een leuk baantje.