De Codex Sinaiticus

Iedereen die zich met de Oudheid bezighoudt, al is het nog zo oppervlakkig, weet dat we vrijwel geen boeken hebben uit die tijd. De antieke literatuur is grotendeels overgeleverd in de vorm van middeleeuwse kopieën van kopieën van kopieën. Al in de zestiende eeuw hadden geleerden in de gaten dat zo’n 80% van de manuscripten dateerde van na 800 na Chr. Dat is verre van ideaal. Weliswaar zijn er papyri, die wel komen uit de Oudheid, maar die hebben slechts zelden de lengte van een volledig werk.

Het is zoals het is, maar je zou zo graag echt oude boeken willen hebben. En dat geldt zeker voor de Bijbel, die nou eenmaal normatief is voor joden en christenen. Voor gelovige mensen was de onduidelijke tekstoverlevering zo nu en dan problematisch. Zo zijn er manuscripten met en zonder het zinnetje dat er drie zijn “die getuigen in de hemel: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest”.noot 1 Johannes 5.7-8. Dit zogeheten Comma Johanneum heeft nogal wat theologische implicaties.

Codex Sinaiticus

Een oud handschrift is niet per se beter dan jongere teksten. Het kan immers tjokvol fouten zitten terwijl jonge, zorgvuldig gemaakte kopieën van een ander, wél zorgvuldig gemaakt oud manuscript dichterbij het origineel blijven. Desondanks trekt een oud handschrift natuurlijk wel de aandacht en een van de mooiste voorbeelden is het in 1844 door Konstantin von Tischendorf ontdekte manuscript dat hierboven is afgebeeld. Het is een manuscript van een Bijbel, het is ontdekt in het Catharinaklooster in de Sinaïwoestijn, en het staat bekend als Codex Sinaiticus.

Op ruim 400 bladzijden lezen we het volledige Nieuwe Testament, grote delen van de Griekse vertaling van de joodse Bijbel (de Septuaginta) alsmede de teksten die bekendstaan als de Brief van Barnabas en de Herder van Hermas. De volgorde van de diverse nieuwtestamentische geschriften is anders dan we gewend zijn. Deze gegevens bewijzen dat de codex is samengesteld toen de canon van de Bijbel nog niet helemaal vastlag. Tegelijk is het herkenbaar de Bijbel die wij kennen, dus de canonisatie was al wel een flink eind op gang. Een datering tussen 325 en 350 is plausibel; ook de vorm van de letters duidt daarop.

De Codex Sinaiticus is een uitzonderlijk document. Het perkament is zeer zorgvuldig bewerkt en ook de grote omvang (38 centimeter hoog) duidt op een opdrachtgever die een echt mooi boek wilde gebruiken. De tekst is geschreven in heldere letters, bedoeld om te worden voorgelezen, en is heel nauwkeurig gecorrigeerd. Het is misschien wel een van de vijftig standaard-bijbels die keizer Constantijn de Grote heeft laten maken, al is deze hypothese onbewijsbaar.

Betekenis

De Codex Sinaiticus is om diverse redenen interessant. Eén reden is dat oudheidkundigen leerden dat zo’n boek gemaakt kon worden door meer dan één kopiist: er zijn vier “handen” te herkennen. Een tweede reden is dat de Codex Sinaiticus dezelfde tekst bevat als de zogeheten Codex Vaticanus en de Codex Ephraemi Rescriptus: deze drie documenteren dezelfde, belangrijke familie van manuscripten. En we kunnen dus constateren dat de tekst in deze familie rond het midden van de vierde eeuw vastlag, want anders waren de overeenkomsten tussen deze manuscripten niet zo groot.

We zouden graag nóg ouder materiaal hebben. Lange tijd hebben geleerden gedacht dat er papyri waren die ze paleografisch konden dateren in de tweede eeuw. Die documenteerden dan dat de tekst zoals wij die kennen en zoals we die lezen in de Codex Sinaiticus, al eerder bestond. Dat kan best waar zijn, maar er is momenteel twijfel aan de kwaliteit van paleografische dateringen. Overigens bewijst de overlevering van de joodse religieuze literatuur, zoals we die kennen uit de Dode Zee-rollen, dat kopiisten heel erg zorgvuldig waren. Het verschil tussen de “Grote Jesaja-rol” en de normatieve Codex Leningrad is duizend jaar en (ik meen) tweeëntwintig letters. Ik voor mij denk dat we alle vertrouwen mogen hebben in moderne Bijbeledities.

Diefstal?

Nog even terug naar Tischendorf. Hij vond het handschrift, zoals gezegd, in 1844, en kreeg toen enkele bladen mee, die de monniken toch weg wilden gooien. Bij een derde bezoek, in 1859, had hij voldoende het vertrouwen gewonnen van de monniken in het Catharinaklooster om ook de rest van de bladen mee te krijgen. Althans, zo vertelde Tischendorf het zelf. U had vermoedelijk al in de gaten dat het wel wat vreemd is dat de Duitse geleerde het materiaal zomaar mee kreeg. Men denkt wel dat Tischendorf het voorwerp onder valse voorwendselen heeft meegenomen. Een diefstal zoals er vele waren in de negentiende eeuw.

Toch wil ik erop wijzen dat het nog in de jaren zeventig van de twintigste eeuw is voorgekomen dat monniken eeuwenoude manuscripten gebruikten om de kachel mee aan te maken. Dat mag schokkend klinken, maar zo’n monnik streeft naar God en bekreunt zich niet om aardse trivialiteiten als de oudheidkundige wetenschap. Vanuit zijn perspectief heeft zo’n oud boek weinig waarde.

De Codex Sinaiticus is dus terechtgekomen in Europa. Tischendorf liet 347 bladen achter bij zijn financier, de tsaar, en deze zijn na de Russische Revolutie overgedragen aan het British Museum in Londen. Er zijn desondanks nog achttien bladen en veertig fragmenten in Petersburg en het Catharinaklooster. Drieënveertig bladen liggen in de universiteitsbibliotheek in Leipzig, waar Tischendorf overleed.

De Albertina, zoals de Leipziger bibliotheek heet, wijdde er een expositie aan, die ik vrijdag heb bezocht. Ik had gehoopt op zoiets moois als de Dresdense Maya-codex waarover ik gisteren schreef, maar het echte boek werd niet getoond. De expositie bestond uit enorme lichtbakken met afbeeldingen van beroemde boeken, en gedegen toelichtingen. Een beetje teleurstellend, maar ach, het was een fijn wandelingetje en de stad van Leibniz heeft meer dingen die een bezoek de moeite waard maken.

[Dit was het 506e voorwerp in mijn reeks museumstukken. Een overzicht van deze reeks rond het Nieuwe Testament is hier.]

https://mastodon.online/@litteracarolina/113039352802048452

How cool!
#fonts #paleografie
#games