Het Evangelie van de Egyptenaren

Mummieportret van een Egyptische vrouw (Louvre, Parijs)

Ik heb weleens verteld dat de apocriefe evangeliën weinig waarde hebben voor wie wil weten in welke joodse wereld het christendom is ontstaan. De teksten zijn daarvoor veelal te laat. Ook zijn ze meestal gnostisch, wat zowel een gemakzuchtige kapstokterm is als een scheldnaam voor christelijke opvattingen die later, toen er een orthodoxie was ontstaan, niet voldeden aan de standaard der rechtzinnigheid. Ze werden steeds minder gekopieerd en zijn vaak alleen fragmentarisch bekend.

Omdat die niet-orthodoxe vormen van christendom toch interessant zijn, trekken ze de belangstelling. Ze documenteren weliswaar niet het ontstaan van het nieuwe geloof, maar wel de tweede en derde eeuw, waarin het nieuwe geloof zijn joodse intellectuele bagage uitbreidde met Grieks-Romeins gedachtegoed. Een voorbeeld is het Evangelie van de Egyptenaren.

Het Evangelie van de Egyptenaren

Het wordt alleen geciteerd door de (wel orthodox genoemde) christelijke auteur Clemens van Alexandrië (ca.150-215). Het feit dat het Evangelie van de Egyptenaren heet en alleen bekend is dankzij een Egyptische auteur, suggereert dat het ook wel zal komen uit Egypte. Zoals ik al zei: een gebied dat in de tweede eeuw een ware fabriek was van nieuwe christelijke ideeën. Hieronder zijn alle bekende citaten, in de vertaling van A.F.J. Klijn; de genoemde Salome is niet het meisje dat danste voor Herodes Antipas, maar iemand die aanwezig was bij de kruisiging en graflegging.noot Marcus 15.40 en 16.1.

(Jezus zei:) “Ik ben gekomen om een eind te maken aan de werken van de vrouw.”noot Clemens van Alexandrië, Stromateis 9.63.2.

(Salome vroeg:) “Hoe lang zal de dood macht hebben?” (Jezus zei:) “Zolang jullie, vrouwen, kinderen baren.”noot Clemens van Alexandrië, Stromateis 6.45.3.

(Salome vroeg:) “Hoe lang zullen de mensen sterven?” (Jezus zei:) “Zo lang de vrouwen kinderen baren.”noot Clemens van Alexandrië, Stromateis 9.64.1.

(Salome zei:) “Dan heb ik er goed aan gedaan dat ik niet heb gebaard.” ( Jezus zei:) “Eet elk gewas, maar je moet niet eten wat bitterheid bevat.”noot Clemens van Alexandrië, Stromateis9.66.1-2.

(Toen Salome wilde weten wanneer datgene waarnaar ze vroeg, gekend zou worden, zei de Heer:) “Wanneer jullie het kleed van de schaamte met voeten getreden hebt en wanneer de twee één zijn geworden en het mannelijke één met het vrouwelijke is geworden, zodat er geen mannelijk of vrouwelijk meer is.”noot Clemens van Alexandrië, Stromateis13.92.2.

Afhankelijk van de vraag of je het tweede en derde fragment telt als dezelfde uitspraak of als twee verschillende passages, hebben we dus vier of vijf citaten. Dat is alles.

Ziel en lichaam

Anders dan je denken zou, heeft de auteur op zich niets tegen vrouwen; anders zou hij geen vrouwelijk ondervrager opvoeren. Wat de auteur lijkt te betreuren is lichamelijkheid, het “kleed van schaamte” van de menselijke ziel. Dat weten we natuurlijk niet helemaal zeker, want daarvoor zijn de fragmenten te kort, maar we weten dat er filosofen als Filon van Alexandrië waren die meenden dat als de ziel opsteeg ten hemel, lichaam en sekse achterbleven. En omgekeerd, als een vrouw een kind baarde, raakte een ziel opgesloten in een lichaam en kreeg de ziel een geslacht. Het is geen toeval dat in het Evangelie van de Egyptenaren de ondervrager uitgerekend Salome is, die aanwezig was bij Jezus’ dood en (dus) het moment waarop zijn ziel zich los maakte van het lichaam.

Mogelijk was de opvatting dat de ziel bij de hemelvaart sekseloos werd, afkomstig uit de Griekse wijsbegeerte. Er zijn nogal wat filosofische stromingen die ziel en lichaam tegenover elkaar plaatsen. Dat idee deed het ook later goed. Het Marcusevangelie kent een anekdote waarin Jezus impliceert dat mensen in de hemel geen sekse meer hebben.noot Marcus 12.13-27.

Dat het lichaam er na de dood niet meer toe deed, en eigenlijk verwaarloosbaar was, sloeg eveneens aan. De gymnosofisten en christelijke kluizenaars trokken zich terug in de woestijn, kastijdden hun lichaam en hoopten zo hun ziel sneller te kunnen verlossen.

[Een overzicht van deze reeks over het Nieuwe Testament, waarin dit blogje een beetje een buitenbeentje is, vindt u hier.]

#AFJKlijn #apocriefeTekst #ConstantijnDeGrote #EvangelieVanDeEgyptenaren #FilonVanAlexandrië #gnosis #orthodoxie #ziel