Mussolini, Batman, Herakles

Herakles in actie (Museum für Kunst und Gewerbe, Hamburg)

Het jaar weet ik niet, maar als u er belang in stelt: het moet aan het einde van de vorige eeuw zijn geweest. Mijn beste vriend – inmiddels tevens zakenpartner – en ik waren in zijn auto op weg van Parma naar het zuiden. We waren gestopt bij een benzinepomp en terwijl hij benzine was wezen tanken, was ik langs een snuisterijenwinkeltje gewandeld.

“Je raad nooit wat ik gezien heb,” zei ik, toen we elkaar in de auto weer tegenkwamen.

“Nou?”, vroeg hij, terwijl hij verkwistend gas gaf.

“Een fles met Mussolini-shampoo,” vertelde ik. Hij proestte het uit.

We reden al op de snelweg en konden niet meer omkeren. Daarom besloten we het ergens anders te kopen, maar we hebben deze shampoo noch tijdens die reis noch later ooit ergens anders meer gezien.

Betekenisnetwerken

Mussolini-shampoo kan niet. En het is meer dan alleen het feit dat de duce zo kaal was als een biljartbal. Feitelijk botsen er twee netwerken van betekenissen. Enerzijds het politieke netwerk van symbolen, tekens en associaties van het fascisme, anderzijds het meer huiselijke netwerk waarbij de shampoo hoort. Openbaar versus persoonlijk, grootse ambities versus kleine zelfverzorging.

Ander voorbeeld: een schilderij van Hitler met een Big Mac. Of de joodse cowboy Kinky Friedman. Of de wijze waarop Adam West Batman speelde: niet bepaald de getormenteerde ziel die de Dark Knight eigenlijk is. Zo zijn er nog meer voorbeelden van tegenstellingen die op de lachspieren werken.

Maar het is niet alleen humor. In Griekse (en andere) mythen komen allerlei personages voor, en niet zelden spreken de verhalen elkaar tegen. Uit de enorme voorraad motieven heeft de verhalenverteller een held genomen en daar heeft hij een monster bij gezocht. Het deed er destijds niet toe dat een andere verhalenverteller deze held koppelde aan een ander monster, of dat een derde verteller het monster had laten doden door weer een andere held. Monsters, helden en andere verhaalmotieven konden vrijwel willekeurig worden gecombineerd. Het stoorde niemand dat zowel Odysseus als de Argonauten op zee problemen ondervonden met zwervende klaprotsen. Als iemand had verteld dat Bellerofon zulke klaprotsen was tegengekomen op het land, zou ook niemand ervan hebben opgekeken.

Begrensde vrijheid

En nu kom ik ter zake. Mythenvertellers hadden een enorme vrijheid. Maar die was niet onbeperkt. Euripides kan in de Alkestis de lachers op zijn hand krijgen met een grappige Herakles (een soort Jerommeke), maar diezelfde lachers zouden het niet hebben geaccepteerd als Herakles er niet in zou zijn geslaagd Alkestis te bevrijden uit de Onderwereld. Herakles dronken? Prima. Die vrijheid had een toneelschrijver. Herakles als redder van Alkestis, terwijl in een ander toneelstuk Persefone die taak had? Ook geen probleem. Maar een falende Herakles? Nee, dat viel buiten de toegestane betekenisvelden.

Idemdito Batman. Hij mag campy worden gepresenteerd, maar aan het einde moet hij zegevieren. Zijn sidekick is Robin en kan niet ineens Doctor Watson zijn. Zijn alter ego heet Bruce Wayne, niet Peter Parker. Wijkt de verhalenverteller af van de vaste elementen, dan zitten we óf op het terrein van de humor (Romeo and Ethel the Pirate’s Daughter) óf op het terrein van het onacceptabele.

Mijn vraag is: hoe heten die botsende betekenisnetwerken? Er is ongetwijfeld over gepubliceerd, maar de classica die ik advies vroeg, antwoordde dat ze precies begreep wat ik bedoelde maar ook de naam niet wist. Dus ik gooi het nu maar even hier neer. En terwijl u daarover mag nadenken rond ik af met Adam Wests knapste scène.

Naschrift

De eerste antwoorden komen inmiddels binnen, waarvoor dank. Ik word geattendeerd op dit boek, waarin de onveranderbare kern van een fluïde traditie wordt aangeduid met de antieke term hypothesis. Hieronder leest u over “genrebreuk” en “diëgetische inconsistentie”. Met de mail kwam een kleine verzameling termen uit de hedendaagse literatuur- en cultuurwetenschap binnen, zoals: “subversive revisionism”, “iconoclastic re-appropriation” en “subversive mythografy”.

#adamWest #alkestis #batman #benitoMussolini #euripides #herakles #kinkyFriedman

Herakles (2)

De Kretenzische Stier (Archeologisch Museum, Antalya)

In mijn vorige blogje introduceerde ik de eerste zes werken die Herakles moest verrichten voor koning Eurystheus van Tiryns. De halfgod had de Peloponnesos ontdaan van monsters en zou voor zijn volgende zes werken reizen maken buiten de Peloponnesos.

De Kretenzische stier

Herakles’ zevende werk was het vangen van de Kretenzische stier. De bronnen zijn het oneens over de aard van dit beest: was het de vader van de Minotaurus of was dit het dier dat Europa vervoerde van Fenicië naar Kreta? Om het nog wat complexer te maken, wordt hetzelfde verhaal verteld over de Atheense held Theseus. In elk geval: men vertelde dat Herakles het ondier bedwong in de buurt van Marathon.

De merries van Diomedes (Antikensammlung, München)

Merries van Diomedes

Koning Diomedes leefde in het noordelijke Thracië, en bezat vier vleesetende merries, die Herakles maar moest zien te vangen. Op weg naar het hoge noorden ving Herakles de Kerkopen, waarover ik het al eens eerder had, en bezocht hij zijn vriend Admetos van Thessalië, wiens echtgenote Alkestis hij en passant ook nog even uit de Onderwereld terughaalde. Eenmaal in Thracië ving Herakles de paarden, maakte hij een einde aan het leven van Diomedes en voedde het lijk aan die paarden.

Herakles en Hippolyte (Musée royal de Mariemont, Morlanwelz)

De gordel van Hippolyte

Hippolyte was de koningin van de Amazones, de vrouwelijke krijgers in het verre oosten. Eurystheus eiste haar gordel, om die aan zijn dochter cadeau te doen.  Herakles rustte dus een schip uit, belandde in een voorloper van de Trojaanse Oorlog, maakte wat Argonauten-achtige avonturen mee en arriveerde bij de Amazones. Al snel was Hippolyte verliefd op Herakles en ze wilde hem de gordel gewoon geven. De godin Hera, nog steeds vertoornd, verspreidde echter het gerucht dat de Griek haar wilde ontvoeren, waarop toch een conflict ontstond, waarin vele Amazones het leven lieten.

Geryon (Musée du Bardo, Tunis)

De runderen van Geryon

In het uiterste westen woonde Geryon, de driekoppige koning van een mythologisch koninkrijk dat later werd geïdentificeerd als Cádiz. Eurystheus beval Herakles om Geryons vee te stelen. Toen deze zijn tegenstander had verslagen, richtte hij twee zuilen op om zijn overwinning te herdenken: de Zuilen van Herakles dus ofwel de Straat van Gibraltar. Op de terugweg stichtte hij verschillende steden en wijdde hij tempels in voor zichzelf, o.a. in Rome (de tempel van Hercules in het Forum Boarium). De historische waarheid achter deze verhalen is vermoedelijk de Fenicische kolonisatie: overal hebben de Feniciërs tempels gewijd aan Melqart, een god die men later identificeerde met Herakles.

Keizer Commodus als Herakles met de appels van de Hesperiden (Capitolijnse Musea, Rome)

De appels van Hesperiden

Herakles moest nu de gouden appels van de Hesperiden zien te verwerven. Zij waren de dochters van Atlas, de reus die de hemel op zijn schouders droeg. De Hesperiden bewaakten diens boomgaard en het is aannemelijk dat dit verhaal een historische kern heeft in een stam van vrouwelijke krijgers in het moderne Mali; zij beheersten de handel in goud. Op de terugweg bezocht Herakles nog het orakel van Zeus Ammon in Siwa en stichtte hij de Egyptische stad Thebe.

Herakles en Kerberos (Antikensammlung, München)

Kerberos

Het laatste werk was het vangen van Kerberos, de driekoppige wachthond van de Onderwereld. Tijdens het onvermijdelijke gevecht werd Herakles beschermd door de leeuwenhuid die hij te danken had aan zijn eerste werk. Toen hij eenmaal met de hellehond was teruggekeerd bij Eurystheus, was Herakles vrij van verdere dienstbaarheid. Hij wreekte zich onmiddellijk door de drie zonen van Eurystheus te doden, hun vader af te zetten en zelf te gaan regeren als koning van Tiryns en de Peloponnesos.

Herakles doodt Nisos (Antikensammlung, München)

Dood

Over Herakles zijn nog veel meer verhalen bekend, maar twee blogjes is wel genoeg. Toen hij met zijn echtgenote Deianeira eens probeerde een rivier over te steken, bood een kentaur genaamd Nisos aan de vrouw te dragen. Halverwege de stroom probeerde hij echter Deianeira te verkrachten, waarop Herakles hem doodde met een van zijn giftige pijlen. De stervende centaur maakte Deianeira wijs dat zijn bloed, als ze het aanbracht op Herakles’ kleding, ervoor zou zorgen dat hij haar eeuwig trouw zou blijven. Toen hij het gewaad aanhad, vergiftigde hij zichzelf; om aan de helse pijnen te ontkomen, liet hij een brandstapel bouwen, waarop hij zichzelf verbrandde. Na zijn dood werd hij onder de goden opgenomen of – volgens andere tradities – een sterrenbeeld.

De koningen van Sparta en die van Macedonië beweerden afstammelingen te zijn van de halfgod, en in de Hellenistische tijd voerden veel Griekse koloniën in het oostelijke Middellandse Zeegebied hem op als stichter. De Romeinse keizers Domitianus, Commodus, Septimius Severus, Postumus en Maximianus hebben zich laten afbeelden als Hercules.

#Admetos #Alkestis #Amazones #Argonauten #Cádiz #Commodus #Deianeira #Domitianus #Eurystheus #Geryon #heldenverhalen #Hera #Herakles #HeraklesSterrenbeeld #Hesperiden #Hippolyte #kentauren #Kerberos #Kerkopen #Maximianus #Melqart #mythologie #Postumus #SeptimiusSeverus #Sparta #StraatVanGibraltar #Theseus #Thessalië #ZuilenVanHerakles