De luchtbrug naar Berlijn (2)

De instructies voor piloten, betrokken bij de Luchtbrug naar Berlijn

[Dit is het tweede blogje over de Berlijnse Luchtbrug. Het eerste blogje was hier.]

De blokkade van Berlijn, zoals gezegd rond 24 juni 1948 begonnen, trof vooral de arme bewoners hard. Dit was een fors deel van de bevolking, aangezien veel mannen nog in krijgsgevangenschap waren en lang niet elke vrouw kostwinner kon zijn. We moeten ons een stad voorstellen waarin vrouwen een voor die tijd heel grote rol in het openbare leven hadden, en daarnaast zorg hadden voor én hun kinderen én de armen: vluchtelingen, ouden van dagen, weduwen en wezen, mensen met oorlogswonden.

Hoewel er vrijwel onmiddellijk voedseluitdelingen kwamen, zat er voor arme West-Berlijners weinig anders op dan zich te registeren in het oosten. Dat je daarom in het westen met je nek werd aangekeken, namen de hongerenden maar op de koop toe. Erst kommt das Fressen dann die Moral. Zolang mensen met bonkaarten in de beter voorziene oostelijke winkels allerlei producten konden krijgen, was er feitelijk geen alternatief voor registratie.

De Luchtbrug

Op 25 juni besloten de Amerikanen en Britten tot Operation Vittles: een luchtbrug die de stad zou voorzien van alles wat nodig was. (De Fransen leverden wel levensmiddelen en brandstoffen, maar geen vliegtuigen, omdat ze die in Indo-China inzetten.) Anders dan je soms leest, was de Luchtbrug geen improvisatie. Er was een soort generale repetitie aan voorafgegaan. Sinds begin april 1948 controleerden de Sovjets namelijk de landwegen: eerst bij checkpoint Alpha (bij het betreden van de Sovjet-bezettingszone bij Helmstedt) en daarna bij checkpoint Bravo (bij het verlaten van de zone). De westelijke machten hadden als reactie al twee weken lang de stad via de lucht bevoorraad. Ze wisten dus dat een luchtbrug mogelijk was en kenden enkele kinderziektes. Toen het instellen van die Luchtbrug onvermijdelijk werd, wisten ze wat te doen. Om eenhoofdig commando te hebben, benoemden ze als hoogste verantwoordelijke William Tunner.

Het eerste vliegtuig landde op 26 juni. Aanvankelijk vloog men met Amerikaanse en Britse Douglas C47-vliegtuigen – ook wel aangeduid als Dakota’s – die per vlucht ruim drie ton naar luchthaven Tempelhof konden meenemen. Tunner zorgde ervoor dat men al snel kon overschakelen op C54’s, die tien ton konden meenemen. Begin 1949 begonnen ook C74s op Tempelhof te landen, met een capaciteit van vijfentwintig ton. Verder waren er twaalf Britse Short Sunderland-watervliegtuigen, die per vlucht tien ton goederen brachten naar de Havel. Ook passagiersvliegtuigen namen levensmiddelen en brandstoffen mee. De levering van kerosine en benzine was tevens in handen van Britse commerciële luchtvaartmaatschappijen.

Tempelhof

Wat Berlijn nodig had

De vliegtuigen brachten in de eerste plaats aggregaten om de stroomvoorziening weer op peil te brengen. Ook waren er materialen om een elektriciteitscentrale die al in aanbouw was, sneller te voltooien, maar dit gebeurde pas na het einde van de blokkade. Berlijn had dus maandenlang weinig stroom.

De meegebrachte etenswaren bestonden vooral uit meel en ander goed bewaarbaar voedsel. Aardappelen en groente konden de Berlijners zelf verbouwen in de tuinen, op balkons en op dakterrassen. Vlees was een luxe.

En natuurlijk hadden de West-Berlijners behoefte aan brandstof, zoals kolen en hout. Net als tijdens de Hongerwinter in Nederland werden overal bomen gekapt. Ook stookte men met een mengsel van teer, zaagsel en steenkoolpoeder. Het maken daarvan was gevaarlijk, want je liep grote kans op stoflongen, en het brandde eigenlijk ook niet echt fijn. Alleen de zachte winter van 1948/1949 voorkwam een humanitaire catastrofe.

[wordt vervolgd]

#Berlijn #BerlijnseLuchtbrug #BlokkadeVanBerlijn #Duitsland #GrootBrittannië #KoudeOorlog #OostDuitsland #SovjetUnie #Tempelhof #VerenigdeStaten #WestDuitsland #WilliamHTunner

De luchtbrug naar Berlijn (1)

Henry Ries’ beroemde foto van de luchtbrug naar Berlijn

Een kleine twee jaar geleden was ik een paar dagen in Berlijn. Er was een expositie over Oezbekistan. Het hoogtepunt van de reis was echter de dag waarop we fietsen huurden en een tochtje maakten langs enkele locaties uit de Koude Oorlog. Iets wat ik al heel lang wilde. Vandaag dus een blogje over de Luchtbrug.

Terug naar 1945. De geallieerden hadden Duitsland verslagen, de Duitse industrie was kapotgebombardeerd, ook andere economische sectoren waren beschadigd en de Reichsmark was niets waard. Er was tekort aan levensmiddelen, aan brandstof en vanzelfsprekend aan woonruimte. Talloze mannen waren in krijgsgevangenschap en de wederopbouw verliep heel langzaam. U kent waarschijnlijk de filmbeelden wel van de Berlijnse vrouwen die de gebombardeerde stad aan het opruimen zijn.

Munthervormingen

Stalin wilde vooral herstelbetalingen om de eveneens vernietigde Sovjet-economie te herstellen; de communisten wilden Duitsland ook integreren in hun eigen systeem, de planeconomie. De westelijke machten wilden daarentegen vrije handel en wilden daarom monetaire hervormingen. Drie jaar lang waren de diplomaten aan het bakkeleien, wat de snelheid van de wederopbouw niet bepaald bevorderde. In maart 1948 werd duidelijk dat men er niet uit kwam. Dat was feitelijk het einde van de samenwerking tegen Hitler-Duitsland en het begin van de Koude Oorlog.

Op 20 juni 1948 vervingen de westelijke machten overal in hun bezettingszones, behalve in Berlijn, de Reichsmark door de Duitse Mark. Dit betekende dat mensen hun Reichsmarken nog snel probeerden uit te geven in de Sovjet-sector, zodat de Sovjets op 23 juni besloten hun eigen mark in te voeren, ook in Berlijn. In heel Berlijn. Toen de westelijke geallieerden dat onaanvaardbaar noemden, besloten de Sovjets op de avond van 23 juni dat ze West-Berlijn zouden dwingen tot aanvaarding van hun nieuwe munt, die bekend kwam te staan als Oostmark. Pressie leek een werkbaar politiek middel in de uitgeputte stad.

Op de volgende dag, vandaag zevenenzeventig jaar geleden, voerden de westelijke mogendheden de Westmark in voor de westelijke sector van Berlijn. Niet zonder reden, maar ook niet zonder hypocrisie, verklaarden de leiders van de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, de communistische partij van wat later Oost-Duitsland zou heten) dat de westelijke maatregel de stad zou verdelen. In het westen zag men de Duitse mark daarentegen als een middel om de Duitse economie te integreren in de westelijke wereld en als garantie voor de economische en, als het even kon, ook de burgerlijke vrijheden.

Blokkade

Diezelfde 24 juni kan gelden als het begin van de blokkade. Het allereerste dat men er in West-Berlijn van merkte, was het uitvallen van de elektriciteit. De Sovjets sneden de stad af, niet om de West-Berlijners uit te hongeren maar om hen te dwingen zich in het oosten te registeren en hun inkopen te doen. Kolen vormden aanvankelijk geen probleem. Het was immers het begin van de zomer en er hoefde niet te worden gestookt. De voedselvoorraden waren problematischer – vooral groente – en dus kwam er een luchtbrug om de stad te voorzien van alles wat nodig was.

Het boek waarmee Walter Lippmann de term “Koude Oorlog” bekend maakte.

In de volgende maanden brachten de westelijke geallieerden eindeloze hoeveelheden levensmiddelen, brandstoffen en bouwmaterialen, naar West-Berlijn. Het zou nooit voldoende zijn: veel Berlijners raakten ondervoed en er werd gehamsterd. In mei 1949 kwam een einde aan de blokkade, waarover in een volgend blogje meer.

De betekenis van de Luchtbrug is, zoals gezegd, dat de Koude Oorlog begon. In deze maanden verdiepte de scheiding tussen Oost en West zich. In Berlijn kwamen twee politiekorpsen, twee gemeenteraden, twee burgemeesters, en twee militaire sectorcommandanten. In het westen groeide de NAVO en in het oosten groeide, enkele jaren later, het Warschaupact.

[wordt vervolgd]

#Berlijn #BerlijnseLuchtbrug #BlokkadeVanBerlijn #communisme #Duitsland #GrootBrittannië #JosephStalin #KoudeOorlog #NAVO #OostDuitsland #SovjetUnie #VerenigdeStaten #WestDuitsland