De islam in Europa (2)

Troonzaal in het Zisa-paleis, Palermo

[Tweede van vier blogjes over Crucible of Light van Elizabeth Drayson. Het eerste blogje was hier.]

Onvolledige bewijsvoering

De factchecker die ik in het vorige blogje opperde, zou Crucible of Light overigens niet hebben gered, want het probleem met dit boek zit dieper dan de vele onjuistheden. Drayson wil tonen dat de islam een rol speelde bij de vorming van de Europese cultuur, maar is onduidelijk over wat Europa is, over wat de islam is en over wat vorming is.

Eerst haar Europa. Op het eerste gezicht ligt het voor de hand dat ze zich beperkt tot landen waar de islam op zeker moment voetafdruk heeft gekregen, maar zo logisch is dat niet. Wat Europa ook moge zijn, Scandinavië hoort erbij. Je zult, als je een uitspraak wil doen over islamitische invloed op de Europese cultuur, ook moeten vertellen hoe Noorwegen, Zweden en Finland die invloed ondergingen. We lezen echter vrijwel niets over die landen. Drayson beperkt zich tot gebieden waar ze haar stelling kan onderbouwen, negeert de gebieden waar dat niet kan (de confirmation bias) en doet desondanks een algemene uitspraak over de Europese cultuur. Anders gezegd: een te snelle generalisering.

Ten tweede: Draysons islam. Die is al even ongedefinieerd en daardoor hangt ze er zaken aan op die er weinig mee van doen hebben. De Barbarijse kapers waren inderdaad moslims en hun gevangenen waren inderdaad christenen, maar dat wil niet zeggen dat kaapvaart heel religieus was gemotiveerd. De Noord-Afrikaanse staten voerden soms oorlog tegen Europese staten, en tot ver in de negentiende eeuw was ten tijde van oorlog kaapvaart normaal. Het had meer met economie en handel dan met religie van doen. De joodse kapers die vanaf Curaçao Spaanse en Franse schepen aanvielen, voerden ook geen joods-christelijke oorlog.

De islam is bovendien méér dan een religie, en dat meerdere is soms juridisch van aard en soms politiek. Je kunt eveneens naar de islam kijken als een verzameling gebruiken en ideeën. Ik ken gelovigen die zeggen dat de kern bestaat uit het gemeenschappelijke gebed, ik ken iemand die de mystieke godservaring centraal stelt, en ik heb juristen gesproken die zeggen dat alles draait om de sharia. Ik vermoed dat ze allemaal zullen zeggen dat de mening van de anderen weliswaar niet het eigen oordeel is, maar wel respectabel.

Niets van deze ambiguïteit bij Drayson. Haar islam is een monoliet. Ze had ook “de Saracenen” kunnen schrijven, alsof het allemaal één pot nat is, alsof iedereen dezelfde essentie erkent.

Historisch jargon

En nu moet ik twee termen uit het historisch jargon introduceren. Alleen daarmee kan ik uitleggen dat Drayson niet duidelijk aangeeft wat ze bedoelt met forging, “vorming”.

De eerste term is ontologisch holisme. Die verwijst naar de mogelijkheid dat een bovenindividueel iets (het liberalisme, de Verlichting, de maatschappij, de Nederlandse taal, de islam) een eigen wezen heeft dat niet valt te herleiden tot de opvattingen van individuele leden. Drayson is onmiskenbaar zo’n ontologisch holist. Misschien heeft ze daarin gelijk en misschien bezit de islam een in al zijn verschijningsvormen wezenlijke kern, maar je kunt ook stellen dat de islam daarvoor te gevarieerd is. Hierover is discussie mogelijk, maar Drayson veronderstelt simpelweg dat de islam een alom aanwezige kern bezit en neemt dus aan wat ze moet bewijzen.

De tweede vakterm is methodisch collectivisme, wat wil zeggen dat die bovenindividuele essentie gebeurtenissen kan bewerkstelligen. Gaat er vormende werking van die kern uit, heeft die agency? Als Drayson wil bewijzen dat de islam instrumenteel was bij the forging of Europe, zal ze moeten bewijzen hoe die bovenindividuele islamitische essentie de individuele moslims heeft bewogen bij het forgen van de Europese cultuur. Ook dat bewijs ontbreekt.

Mustansiriya-madrasa, Bagdad

De madrasa en de universiteit

In plaats daarvan somt ze gebeurtenissen op waarbij moslims betrokken zijn geweest. Dat heeft ze allemaal vlot opgeschreven; dat leest makkelijk weg; er zitten, zoals gezegd, goede portretten en schetsen tussen. Maar nergens bewijst ze dat al die constructieve, creatieve, gewelddadige, toevallige of geplande gebeurtenissen voortkwamen uit de islam als islam.

Had het anders gekund? Ja: door te kijken naar zaken die zijn ontstaan in de islam, alleen zijn ontstaan in de islam, wezenlijk zijn voor de islam, enige tijd aanwezig zijn geweest in de islam, en voldoende agency hebben gehad om te worden opgenomen in de westerse cultuur. Eén voorbeeld is de madrasa, de als gilde gestructureerde, onafhankelijke school voor rechtsgeleerden, die het model vormde voor de als gilde gestructureerde, onafhankelijke Europese universiteit. (De overeenkomsten betreffen ook zaken als de financiering, de argumentatieleer en wat dies meer zij.) Doordat een norm van wetenschappelijkheid gekoppeld raakte aan financiële middelen, verwierf deze institutie continuïteit en kon ze helpen bij de vorming van eerst de islamitische cultuur en later Europa. Maar over zulke zaken schrijft Drayson niet.

[Deze bespreking, eerder gepubliceerd op VersTwee, wordt vervolgd.]

#agency #boek #confirmationBias #CrucibleOfLight #ElizabethDrayson #madrasa #methodischCollectivisme #ontologischHolisme #sharia #universiteit #vormendeWerking