Het Forum Romanum

Er zijn maar een paar plekken op aarde die je écht, zonder marketing-hype, kunt aanduiden als werelderfgoed. Eén zo’n plek is het Forum Romanum in Rome. Hier – en hier in de omgeving – zijn dingen gebeurd die u en mij nog altijd raken en die ook betekenis hebben voor mensen in pakweg Rio de Janeiro, Manila of Nairobi. Niet per se positief, niet per se door iedereen benoembaar, maar wel reëel. Leuk is daarbij dat er volop onderzoek plaatsvindt. Of het nu gaat om de hoek achter de tempel van Vesta, waar in de jaren tachtig grote huizen uit de zesde eeuw v.Chr. zijn opgegraven, of om het huidige onderzoek voor het Senaatsgebouw, er is nog volop ruimte voor andere visies en nieuwe inzichten.

Stenen en stemmen

Onlangs publiceerden Guido Cuyt (wereldberoemd in Antwerpen) en Michiel Verweij hierover Het Forum Romanum. Stenen en stemmen. Simpel samengevat: een volledige en actuele beschrijving van een van de allerbelangrijkste archeologische sites in Italië. Ik zou liegen als ik zei dat het rijk geïllustreerd was, maar de illustraties zijn goed gekozen en gaan voor een deel terug op de maquette die Cuyt van het Forum Romanum heeft gemaakt.

Cuyts maquette

Het bevat verder een overzicht van de relevante geschreven bronnen en álle inscripties, alsmede een historisch overzicht van de geschiedenis van deze bijzondere plek in de Middeleeuwen en Nieuwe Tijd. De belangrijkste identificaties dateren van na de Italiaanse eenwording in 1870; de belangrijkste opgraver was Giacomo Boni (aan wie onlangs een expositie was gewijd); de huidige presentatie gaat terug op de jaren twintig, dertig en is feitelijk een etalage van het fascisme.

Het aardigste aan het boek is de vanzelfsprekendheid waarmee de auteurs de inscripties laten spreken via de stenen waarop ze zijn aangebracht. Het is principieel verkeerd een antieke tekst, in welke taal dan ook, te lezen zonder eerst aandacht te besteden aan het materiële aspect. Dat zal niemand betwijfelen als het gaat om bijvoorbeeld de Nag Hammadi-codices, waarvan de datering en dus de interpretatie volledig afhankelijk is van de vondstcontext, maar het geldt ook voor zoiets simpels als een inscriptie.

De tempel van Saturnus (achteraan)

Saturnus

Ik hoorde Cuyt onlangs in Antwerpen met merkbaar plezier uitleg geven over inscriptie EDCS-17301056.

Senatus populusque Romanus
incendio consumptum restituit

Geen moeilijke tekst: de Romeinse Senaat en het Volk hebben iets hersteld nadat het was verwoest door een brand. Het lijdend voorwerp ontbreekt. Het lijdend voorwerp is namelijk het gebouw waarop de inscriptie is aangebracht. In dit geval: de tempel van Saturnus.

Die is inderdaad afgebrand tijdens de regering van keizer Carinus, wat een redelijk scherpe datering oplevert rond 283-285. Zo staat het ook in de database van Clauss en Slaby.

Behalve dat het niet kloppen kan. Zo lang er keizers in Rome resideerden, waren zij degenen die zo’n inscriptie lieten aanbrengen. Dat het dit keer de Senaat was,  inclusief een dode-letter-verwijzing naar de Volksvergadering, suggereert dat het gebeurde in de vierde of vroege vijfde eeuw. Ook de kapitelen suggereren een laatantieke datering. Je kunt de tekst, hoe simpel ook, dus niet analyseren zonder eerst naar de archeologie te kijken.

Laatantiek kapiteel van de Saturnustempel

Mommsen

Ik ben het boek van Cuyt en Verweij momenteel aan het lezen. Ik verwacht nog meer leuke dingen te vinden en zal er vast op terugkomen. Het Forum Romanum. Stenen en stemmen is in elk geval een tof boek. ik had voor geen goud het detail willen missen dat de Italiaanse autoriteiten de grote Theodor Mommsen een gebiedsverbod oplegden.

#boek #Carinus #epigrafie #ForumRomanum #GuidoCuyt #Italië #MichielVerweij #Rome #Saturnus #TheodorMommsen

Vijftig jaar AVRA

Wrijfschaal, opgegraven door de Antwerpse Vereniging voor Romeinse Archeologie.

Het Römisch-Germanisches Museum te Keulen, het Archeologischer Park bij Xanten, het standbeeld van Ambiorix in Tongeren, de restanten van de Romeinse stadsmuur achter het casino van Nijmegen, de tempelfaçade in het centrum van Aken, het ruïneveld in Bavay, het ruiterstandbeeld van Corbulo in Voorburg: dat deze steden een Romeins verleden hebben, kan geen bezoeker ontgaan.

Het is niet helemáál onbegrijpelijk dat je Antwerpens Romeinse verleden niet eveneens herkent. Het zestiende-eeuwse verleden trekt nu eenmaal meer de aandacht dan de schaarse archeologische resten. Boven de poort tot het Steen is in de Middeleeuwen een Romeins reliëf ingemetseld, en niet veel verderop zijn, bij de bouw van een parkeergarage, voorwerpen opgegraven die suggereren dat hier een chique gebouw heeft gestaan. De mooie schaal hierboven bijvoorbeeld.

Kontich, gemaakt van Lego

Veel meer is er niet en daarom is het wat verrassend dat er een Antwerpse Vereniging voor Romeinse Archeologie bestaat, die deze maanden haar vijftigste verjaardag viert. De vereniging probeert de Romeinse aanwezigheid in de omgeving van Antwerpen te documenteren en heeft in de loop der jaren verschillende opgravingen gedaan, zoals de plattelandstempel van Kontich en het openluchtheiligdom te Wijnegem. Daarnaast organiseert de vereniging lezingen – full disclosure: ik heb er wel eens gesproken – en excursies. Een sympathieke club.

Momenteel biedt ze in de Boerentoren in Antwerpen – die wolkenkrabber die boven heel Antwerpen uitsteekt, niet te missen als je vanaf het station de stad binnenwandelt – een overzicht van haar activiteiten. “Laag voor laag” is een fijne, ruim opgezette tentoonstelling, met aan het begin enkele zaken die niet uit de grond komen maar des te meer vertellen over het bijzondere van de Romeinse tijd: bijvoorbeeld een leuke maquette van het Forum Romanum, die duidelijk maakt wat het culturele, politieke, economische en religieuze centrum was van het wereldrijk waartoe ook Vlaanderen behoorde, maar ook twee etalagepoppen met Romeinse kledij, geleverd door de re-enactors van XI Claudia.

Koebel (Kontich)

De eigenlijke expositie toont mooie voorwerpen en het prettige is dat het nu eens geen monumentale zaken zijn, zoals in de musea van Keulen of Trier, maar de bescheiden gebruiksvoorwerpen van het provinciale platteland. Er zijn leuke verbanden: een van de muntjes toont bijvoorbeeld een gebouw dat je herkent van de maquette van het Forum Romanum. Ik was wel gecharmeerd van de koebel uit Kontich die hiernaast staat afgebeeld. Van dezelfde opgraving kwam een grauwe, handgevormde pot waarover ik morgen zal schrijven. Opvallendste voorwerp is de bekisting van een Romeinse waterput uit Wijnegem.

Aardig vond ik het gebruik van Lego om dingen uit te leggen. Het is vaker gedaan – voor zover mij bekend is het idee oorspronkelijk van Die Sendung mit der Maus – maar het pakte hier opvallend goed uit. De reconstructies van het Romeinse fort bij Maldegem en het dorpje Kontich tonen hoe een creatieve vereniging aan eenvoudige middelen genoeg heeft om iets inzichtelijk te maken.

De Sarapis-inscriptie uit Kontich

Een vereniging die een halve eeuw bestaat, heeft haar eigen geheimpjes. De expositie toont een grauwe scherf uit Kontich waarop in het Grieks de naam “Sarapis” is gekrast. De toenmalige voorzitter van de AVRA had het idee dat er in Vlaanderen wel eens Griekssprekenden gewoond zouden kunnen hebben, en moet erg blij zijn geweest met de vondst, die zijn theorie bevestigde en internationaal wat aandacht trok. Inmiddels staat echter vast dat hij het slachtoffer is geworden van een uit de hand gelopen grap. Het is leuk dat op een expositie dit soort missers ook eerlijk worden toegegeven.

Put uit Wijnegem

Een van de leden van het eerste uur is Guido Cuyt, die jarenlang voorzitter is geweest van de vereniging. In dit jubileumjaar verscheen ook zijn boek over de archeologie van het Antwerpse, dat ik bij een eerder bezoek aan Antwerpen al heb gekocht en toen in de trein naar huis heb gelezen: Schaven aan het verleden. Het legt eerst uit wat archeologie is, behandelt vervolgens de opgravingen en onderbreekt zichzelf met geestige anekdotes uit de geschiedenis van een vereniging die nu dus een halve eeuw bestaat. Een fijn boek, dat ik u net zo zeer aanraad als een bezoek aan de expositie in de Boerentoren.

**

De tentoonstelling “Laag voor laag” is nog tot 22 november te bezichtigen.

#AVRA_ #Antwerpen #AntwerpseVerenigingVoorRomeinseArcheologie #België #Boerentoren #GuidoCuyt #Kontich