De Siciliaanse Vespers (3): Oorlog

Peter III van Aragón

[Dit is het laatste van drie blogjes over de Siciliaanse Vespers. Het eerste was hier.]

De Siciliaanse Vespers, gevolgd door de troonsbestijging van Peter III van Aragón, vormden het begin van een oorlog die twintig jaar zou duren. Karel van Anjou probeerde op het opstandige eiland de orde te herstellen, maar zijn mannen werden verdreven door Aragonese troepen, die vervolgens vanuit Messina konden oversteken naar Calabrië, van waaruit ze naar Napels konden marcheren.

Omdat Karel tijdens de Siciliaanse Vespers veel van zijn schepen had verloren, kon hij weinig doen om de invasie te voorkomen, en daarom deed hij een voorstel dat zijn wanhoop verraadt: hij stelde een duel voor met Peter. Het zou in Bordeaux moeten worden gehouden, maar vond nooit plaats en stelde zelfs de gevechten in zuidelijk Italië niet uit, want Peters vloot brandschatte de kusten van Calabrië, veroverde Malta en versloeg in de Golf van Napels de rest van Karels vloot. Karels zoon, de toekomstige Karel II, behoorde tot de krijgsgevangenen.

Karel van Anjou was de broer van wijlen koning Lodewijk IX van Frankrijk. Diens zoons, koning Filips III de Stoute, was loyaal aan zijn oom. Op verzoek van de paus viel hij Aragón binnen, bereikte Girona (net ten zuiden van de Pyreneeën) en liet zijn zoon Karel van Valois daar kronen tot koning van Aragón. Voordat de Franse koning echter verder kon oprukken, vernam hij dat de Aragonese vloot de Franse schepen had verslagen die zijn eigen expeditieleger ondersteunden. Filips had geen keuze: hij moest terugkeren, achtervolgd door Peter van Aragón, die het Franse leger nog eens versloeg in de Pyreneeën.

Op dat moment, het jaar 1285, had de oorlog kunnen eindigen. In januari stierf koning Karel I van Anjou, die Sicilië had verloren maar nog steeds de macht had in Napels. Enkele maanden later bezweek koning Filips III in Perpignan aan dysenterie. Koning Peter III van Aragón stierf weer vijf weken later. Nu alle protagonisten van het toneel waren verdwenen, zou een vredesverdrag getekend hebben kunnen zijn dat had geleken op de uiteindelijke overeenkomst, de Vrede van Caltabellotta van 1302: Karel II van Napels behield zuidelijk Italië en de Aragonezen verwierven Sicilië. Maar omdat de zonen van Peter het oneens waren, zou de oorlog nog zeventien jaar duren voordat deze overeenkomst feitelijk was getekend.

Winnaars en verliezers

Zo kwam een einde aan een conflict dat én een politieke dimensie had (de macht in Italië) én een ideologisch conflict was (de aard van feodale soevereiniteit). De duidelijke overwinnaar was Aragón, dat Sicilië had verworven, een van de rijkste gebieden in de mediterrane wereld. Het zou daar spoedig Sardinië aan toevoegen, terwijl Zuid-Italië in de vijftiende eeuw volgde. De duidelijke verliezer was de Hohenstaufen-dynastie, die zich nooit heeft hersteld. Het Heilige Roomse Rijk had ook geleden: vanaf de dood van Koenraad IV in 1254 tot het aantreden van Rudolf I van Habsburg in 1273 was er een keizerloos interregnum.

Een andere verliezer was de paus. Aan het begin van de dertiende eeuw was Innocentius III de onbetwiste morele autoriteit geweest in West-Europa. Het conflict met de Hohenstaufen en het gebruik van het Eerste Concilie van Lyon voor niet-religieuze, louter politieke redenen had de Kerk echter ongeloofwaardig gemaakt. Het was een blamage waarvan ze zich nooit meer zou herstellen.

Tot slot moeten we de heerser noemen die het meest van het conflict profiteerde: de Mammelukse kalief Qalawun. Omdat de kruisvaardersvloten die in 1282 klaarstonden, nooit vertrokken naar het Heilige Land, maar elkaar bevochten, en omdat de landen van West-Europa nooit meer versterkingen naar de Landen van Overzee konden sturen, waren de Mammelukken in staat de laatste kruisvaardersversterkingen in te nemen. Akko viel in 1291. Het belangrijkste slachtoffer van de oorlog in Europa was de Europese aanwezigheid in het Heilige Land.

#Aragón #dysenterie #EersteConcilieVanLyon #FilipsIIIDeStoute #Hohenstaufen #InnocentiusIII #Interregnum #Italië #KarelIIVanNapels #KarelVanValois #KoenraadIV #LodewijkIXDeHeilige #Mammelukken #Napels #PeterIIIVanAragón #Qalawun #RudolfIVanHabsburg #SiciliaanseVespers #Sicilië

Lodewijk de Heilige in Karthago

Lodewijk de Heilige (Karthago)

Een week of drie, vier geleden blogde ik over de Zevende Kruistocht. De Franse koning Lodewijk de Heilige boekte in Egypte aanvankelijk succes, werd daarna verslagen, raakte in krijgsgevangenschap, werd vrijgekocht en concentreerde zich vervolgens op het versterken van de havensteden van het Koninkrijk Jeruzalem. Dat gebeurde allemaal tussen 1248 en 1254. In 1270 trok Lodewijk, zesenvijftig jaar oud, opnieuw ten strijde.

De Achtste Kruistocht

Het was urgent het Heilig Land te verdedigen. De Mammelukse sultan Baybars was bezig de christelijke steunpunten in de Landen van Overzee een voor een uit te schakelen. Desondanks was de eerste bestemming van de Achtste Kruistocht de stad Tunis. We hebben geen idee waarom, al biedt Lodewijks biechtvader een aanwijzing: Lodewijk zou hebben gemeend dat sultan Muhammad I al-Mustansir – hij behoorde tot de Hafsidische dynastie waarover ik al eens blogde – zich wilde bekeren tot het christendom. Zo iemand zou een extra steun kunnen zijn voor het eigenlijke werk in het oosten. Toen dat niet zo bleek te zijn, was het Franse leger al slaags geraakt met het Hafsidische en was er geen weg terug.

Een andere, wellicht plausibeler, verklaring is dat Lodewijks broer Karel van Anjou, koning van Sicilië, zijn broer overhaalde. Tunesië was Sicilië namelijk tribuut verschuldigd, maar betaalde dat niet. Karel zette de koning van Frankrijk dus in als deurwaarder. Feitelijk weten we echter niet waarom Lodewijk naar Tunis zeilde. Tot degenen die eveneens ten strijde trokken, behoorde overigens de Vlaamse graaf Robrecht III, beter bekend als de Leeuw van Vlaanderen.

Op 18 juli 1270 landde het kruisvaardersleger bij Karthago, waar het vooralsnog moest wachten tot het leger van Karel van Anjou arriveerde. Lodewijks manschappen waren te gering in aantal om het platteland af te stropen op zoek naar vers voedsel – het leger van Mohammed al-Mustansir was vooralsnog groter – en de Fransen hadden daardoor niet het allerbeste dieet.

De dood van Lodewijk de Heilige

Dood van een koning

Er braken ziektes uit en ook Lodewijk, die het niet beter had dan zijn mannen, werd ziek. Hij kreeg de laatste sacramenten toegediend en overleed op 25 augustus, op het moment dat de schepen van zijn broer de haven binnenliepen. Karel sloot meteen een verdrag met de sultan, die hem verdere betaling van het tribuut toezegde, de Tunesische markten openstelde voor christelijke kooplieden en de christelijke eredienst garandeerde. De expeditie mocht dan als kruistocht zijn mislukt, voor Sicilië was het een zeer gemakkelijke zege.

Het stoffelijk overschot van Lodewijk werd more Teutonico begraven. Dat wil zeggen dat het in stukken werd gesneden en gekookt. Zo kwam het vlees los van de botten. De ingewanden en spieren werden in Karthago begraven, het schoongemaakte gebeente werd op transport gezet. Hoewel Lodewijk had verzocht om een eenvoudig graf, kreeg hij een monument in de kathedraal van Saint-Denis, dat later weer is gesloopt.

Kerk van Lodewijk de Heilige, Karthago

De bey van Tunis stond begin negentiende eeuw de Fransen toe om in Karthago een kathedraal te bouwen voor Lodewijk de Heilige. Het is een erg mooi gebouw, met een wonderlijke maar geslaagde mix van bouwstijlen. Even verderop verrees later nog een kapel op de plek waar Lodewijk was overleden.

De planetoïde Gallia

Alleen, die kapel is er niet meer. Sommigen zeggen dat ze na 1956 door de Tunesische autoriteiten is gesloopt, maar dat is niet waar. Zoals iedereen weet die z’n Jules Verne op orde heeft, schampte op 1 januari 1877 de planetoïde 148 Gallia tegen de aarde en nam deze wat stukjes van onze planeet mee op haar baan door het zonnestelsel. Zo komt het dat de kapel niet meer op aarde is.

(Reclame)

Ik kan u de plek aanwijzen waar de planetoïde de grafkapel van Lodewijk de Heilige wegnam, namelijk op de reis naar Tunesië die ik dit najaar organiseer.

En nu ik toch in de reclame-modus ben: woensdagavond verzorg ik in Deventer een lezing over archeologie.

#AchtsteKruistocht #Baybars #Hafsiden #JulesVerne #KarelVanAnjou #kathedraalVanSaintDenis #Kruistochten #LodewijkIXDeHeilige #Mammelukken #MuhammadIAlMustansir #RobrechtIIIVanVlaanderen #Tunesië #Tunis