Francisco Franco

Francisco Franco, dat was iemand uit mijn jeugd. In Apeldoorn, waar ik opgroeide, hingen posters met daarop een vrouw voor een garrote en het opschrift “Spanje. Adembenemend vakantieland”. Ik begreep niet goed waar dat op sloeg, maar mijn moeder legde uit dat in Spanje zwangere vrouwen ter dood waren veroordeeld. Uit het feit dat ik dit na een halve eeuw nog herinner, mag u afleiden dat ik er behoorlijk overstuur van was. Ik heb ter voorbereiding van dit blogje opgezocht wat er destijds speelde, en weet nu dat de internationale verontwaardiging waar ik in 1975 een glimp van heb opgevangen, ertoe leidde dat de doodstraf van de vrouwen niet is voltrokken en dat vijf anderen zijn doodgeschoten – meer details hier.

Franco, dat was verder de grap van Chevy Chase dat generalísimo Francisco Franco nog steeds dood was. Maar uiteraard viel er niets te lachen in een land waar het überhaupt overwogen worden kon zwangere vrouwen te binden aan de wurgpaal. Een land waar een dictator aan de macht was gekomen met een strategie die erop neerkwam dat hij zijn tegenstanders niet versloeg maar uitroeide. Een dictator die zich eerst aandiende als falangist en vervolgens, toen de As-mogendheden waren verslagen, als rooms-katholiek. Een rooms-katholicisme dat zó reactionair was dat zowel de falangisten als het Vaticaan zich ervan distantieerden.

Franco, dat was de man die met een op autarkie gericht beleid zijn land economisch in de vernieling hielp, tot hij zich gedwongen zag het massatoerisme in Spanje toe te laten, waarna het land snel begon te moderniseren en tal van interne spanningen het systeem uiteindelijk deden barsten. Kortom: een huiveringwekkend maar interessant onderwerp. Ter voorbereiding van een vakantie in Spanje heb ik de onlangs verschenen biografie El generalísimo. Power, Violence, and the Quest for Greatness van de Britse journalist Giles Tremlett gelezen.

Ideologieloosheid

Het was schokkende lectuur, vooral het hoofdstuk over de snelle ontrechting van de Spaanse vrouwen. Wat me echter het meeste opviel was de wijze waarop een ambitieuze jonge officier kon veranderen in een dictator. Uiteraard speelden aan het begin van zijn carrière enkele persoonlijke eigenschappen een rol. In Marokko onderscheidde hij zich door doodsverachting en hardheid, of, anders geformuleerd, een onmenselijke meedogenloosheid. Verder het vermogen om onder grote stress het hoofd koel te houden, plus een te groot ego.

Zulke eigenschappen maken je echter nog niet tot leider van conservatief, nationalistisch Spanje, en zeker niet tot staatshoofd. Het wonderlijke is dat, terwijl Franco zelf geen blijk gaf van politieke aspiraties of ideologie, mensen naar hem gingen kijken alsof hij hun leider was. Het was niet Franco die de opstand tegen de Republiek voorbereidde, het was niet Franco die de falangistische beweging initieerde en het was evenmin Franco die de draai naar het fascisme initieerde. Franco keek steeds de kat uit de boom. Illustratief is zijn relatie tot de Falange: op zeker moment was dat een beweging zonder leider, en was hij een leider zonder partij – en dus vielen de puzzelstukjes ineen en nam hij de Falange over.

Wat weer wel zijn eigen keuze was, was de uitroeiing van zijn republikeinse tegenstanders. Hij maakte geen haast om de Burgeroorlog af te ronden. In tegendeel: hij deed het kalm aan omdat hij tegelijk bezig was een eenheidsstaat op te bouwen rond zijn eigen persoon. Wie niet met hem was, was tegen hem en werd gefusilleerd. Tienduizenden doden.

Hij bleef altijd een man van de negentiende eeuw, met een grondige afkeer van de moderniteit. Meer ideeën had hij niet. Zijn autoritaire bewind begon bloedig, veranderde in totalitarisme, vervolgde met repressie en eindigde in paranoia, zelfs naar de eigen familie. Er was al die tijd geen richtinggevende ideologie zoals de nationaalsocialistische rassenstrijd of de communistische klassenstrijd. Franco was vooral een reactionaire kameleon die eerst nationalistisch en imperialistisch was, vervolgens falangistisch, dan fascistisch, vervolgens katholiek, en uiteindelijk alleen francoïstisch.

Ideeënloze leiders

Waar doet dat aan denken? Inderdaad, aan de huidige president van Amerika. Ook hij is een leider die lange tijd geen natuurlijke achterban had, vervolgens ging samenwerken met extreem rechts en zich daaraan steeds verder aanpaste. Misschien zijn Franco en Trump twee mannen van hetzelfde type, de leider die z’n volgelingen volgt, misschien heeft Tremlett zijn Franco gemodelleerd op de actualiteit – ik kan dat niet beoordelen.

El generalísimo lijdt een beetje aan een journalistieke schrijfstijl: nogal wat hoofdstukken beginnen op dezelfde manier, met een nieuwsgierig makende scène waarin een nog naamloos persoon iets opmerkelijks doet, wat dan daarna wordt uitgelegd en zo de Ankeiler vormt voor de rest van het hoofdstuk. Tegen het einde wordt de biografie bovendien wat opsommerig. Het is alsof Tremlett het boek in haast heeft afgemaakt. Desondanks is El generalísimo even boeiend als huiveringwekkend.

Een aanrader? De naargeestige materie ligt zwaar op de maag, maar Tremlett houdt de aandacht 400 bladzijden lang vast, het is een belangrijk thema en het slothoofdstuk over Franco’s invloed op de halve eeuw na zijn dood verhelderde voor mij veel over het hedendaagse Spanje. Een aanrader dus, toch maar, ondanks het afschuwelijke onderwerp.

#DonaldTrump #FalangeSpanje #fascisme #FranciscoFranco #GilesTremlett #katholicisme #SpaanseBurgeroorlog #Spanje