Enkele jaren geleden redigeerde ik samen met Lisa Disch en Nadia Urbinati een boek over wat we de "constructivistische wending" in de theorie rond politieke representatie noemen. De centrale premisse van dit boek is dat representatie geen éénrichtingsverkeer is, zoals vaak wordt verondersteld. Integendeel: mensen en organisaties in een representatieve rol (dat kunnen politici of partijen zijn, maar ook bijvoorbeeld sociale bewegingen of invloedrijke activisten/opiniemakers zoals Greta Thunberg) zijn vaak mede-constitutief voor de achterban die zij pretenderen te representeren.

Iets anders dat opvalt aan die representatieve claims is dat ze vaak een typisch 'synecdochische vorm' hebben. De synecdoche (of pars-pro-toto) is een specifieke stijlfiguur waarin een deel symbolisch voor een groter geheel komt te staan. (Denk aan hoe we spreken over "handen aan het bed.") In politieke representatie werkt dat ook zo: het "Gele Hesje" (dat iedere automobilist in Frankrijk bij wet voorhanden moet hebben), "Joe the Plumber", en de scholier of jongere die in verzet komt tegen klimaatverandering zijn allemaal dergelijke synecdoches. Ze omvatten in één (op zichzelf bezien beperkt en onvolledig) beeld een groep die eigenlijk veel breder en diverser is - maar die zich ook meer als één groep zal gaan identificeren al naar gelang een politicus, beweging of slogan succesvoller wordt.

Waarom is dit belangrijk? Om drie redenen. Ten eerste: het maakt inzichtelijk dat er niet a priori zoiets bestaat als de "ontevreden burger" van "het platteland" die nu ineens een politieke stem heeft gekregen. Integendeel: hoewel BBB aan nieuwe termen en waarden appelleert, bestaat haar achterban zo te zien voor het grootste deel uit stemmers die zich eerder onder heel andere noemers door rechts-populistische en/of extreemrechtse partijen lieten vertegenwoordigen. Ten tweede: dit beeld van de "ontevreden burger" (of het nu "de boer" van BBB is, of Wilders' "Henk en Ingrid", of FvD's boreale borrelbal) is mede een constructie van politieke partijen zélf - en van media die hen gretig een podium verschaffen. Dus wil je iets veranderen aan het succes van dergelijke partijen, dan zal je het ook kritisch moeten hebben over de rol die media en politieke opponenten hierin spelen.

Ten derde: misschien is het vage gevoel van ongenoegen waar deze partijen aan appelleren op langere termijn ook in héél andere termen te vatten. Voor een deel bestaat het electoraat van dergelijke partijen waarschijnlijk uit stemmers die sowieso altijd naar de extreemrechter kant van het spectrum zullen hangen. Maar voor een deel van hen is er misschien hoop, mits partijen op een andere manier proberen de diepgewortelde ontevredenheid van radicaal andere inhoud te voorzien. Dat is een proces van de lange adem, maar het is (getuige het kortstondige succes van bewegingen als OWS, en van partijen als Podemos in Spanje) niet onmogelijk.

@MathijsvdSande Voor een deel lijkt me dat een psychologische vraag, maar kennelijk kan het dat mensen om heel andere redenen ontevreden zijn en puur willekeurig op extreemrechtse protestpartijen stemmen (eerder gebeurd, helaas).

@MathijsvdSande In die gevallen is het gedeeltelijk zeker mogelijk die mensen “terug te halen” naar ‘fatsoenlijke’ partijen - Maar: dat eist ook een denkproces of introspectief proces bij die mensen zelf, m.n. de feiten erkennen zoals die zijn (like it or not), de echte redenen voor hun ontevredenheid onder ogen te zien en te benoemen en te durven vragen welke partijen daar nou iets aan willen doen, voor zover het überhaupt om ‘politieke’/over-persoonlijke problemen gaat.

@MathijsvdSande Op dit moment vrees ik echter dat een bepaalde ontevredenheid met de feiten over ammoniak-/NOx-uitstoot en de effecten daarvan op de natuur ook bij kabinetspartijen VVD, CDA en CU leeft en het hun feitelijk niet zo slecht uitkomt om hun meerderheid over extreemrechts te zoeken. Ook het misbruik van asielzoekers als zondebokken voor allerlei andere problemen komt hun goed uit, vrees ik. Ik houd mijn hart vast voor iedereen die hier in alle redelijkheid een veilige haven zocht.