Enkele jaren geleden redigeerde ik samen met Lisa Disch en Nadia Urbinati een boek over wat we de "constructivistische wending" in de theorie rond politieke representatie noemen. De centrale premisse van dit boek is dat representatie geen éénrichtingsverkeer is, zoals vaak wordt verondersteld. Integendeel: mensen en organisaties in een representatieve rol (dat kunnen politici of partijen zijn, maar ook bijvoorbeeld sociale bewegingen of invloedrijke activisten/opiniemakers zoals Greta Thunberg) zijn vaak mede-constitutief voor de achterban die zij pretenderen te representeren.

Iets anders dat opvalt aan die representatieve claims is dat ze vaak een typisch 'synecdochische vorm' hebben. De synecdoche (of pars-pro-toto) is een specifieke stijlfiguur waarin een deel symbolisch voor een groter geheel komt te staan. (Denk aan hoe we spreken over "handen aan het bed.") In politieke representatie werkt dat ook zo: het "Gele Hesje" (dat iedere automobilist in Frankrijk bij wet voorhanden moet hebben), "Joe the Plumber", en de scholier of jongere die in verzet komt tegen klimaatverandering zijn allemaal dergelijke synecdoches. Ze omvatten in één (op zichzelf bezien beperkt en onvolledig) beeld een groep die eigenlijk veel breder en diverser is - maar die zich ook meer als één groep zal gaan identificeren al naar gelang een politicus, beweging of slogan succesvoller wordt.

Waarom is dit belangrijk? Om drie redenen. Ten eerste: het maakt inzichtelijk dat er niet a priori zoiets bestaat als de "ontevreden burger" van "het platteland" die nu ineens een politieke stem heeft gekregen. Integendeel: hoewel BBB aan nieuwe termen en waarden appelleert, bestaat haar achterban zo te zien voor het grootste deel uit stemmers die zich eerder onder heel andere noemers door rechts-populistische en/of extreemrechtse partijen lieten vertegenwoordigen. Ten tweede: dit beeld van de "ontevreden burger" (of het nu "de boer" van BBB is, of Wilders' "Henk en Ingrid", of FvD's boreale borrelbal) is mede een constructie van politieke partijen zélf - en van media die hen gretig een podium verschaffen. Dus wil je iets veranderen aan het succes van dergelijke partijen, dan zal je het ook kritisch moeten hebben over de rol die media en politieke opponenten hierin spelen.