Jona LenderingDe Papyrus Ebers
De Papyrus Ebers (Albertina, Leipzig)Ik schreef al dat de expositie in Leipzig, waar ik hoopte de Codex Sinaiticus te zien, me wat tegenviel. In plaats van het origineel toonde men een foto in een lichtbak. Dat laat onverlet dat wat men toonde, de moeite waard was en dat de bibliotheek het goed uitlegde. Zo was er ook een replica te zien van de Papyrus Ebers. Het origineel is in de Tweede Wereldoorlog beschadigd geraakt.
De Duitse egyptoloog Georg Ebers (1837-1898) doceerde aan de universiteit van Leipzig, maar hij bezocht natuurlijk ook Egypte. Wat in de negentiende eeuw geen peulenschil was. In 1872/1873 ontdekte hij in Luxor een bijzondere papyrusrol met een medische tekst. Het voorwerp, dat dateert uit de late zestiende eeuw v.Chr., was bovendien compleet. Meestal zijn zulke rollen beschadigd of alleen fragmentarisch over. De Papyrus Ebers is bijna negentien meter lang, bestaat uit ruim honderd pagina’s tekst en vermeldt zo’n 900 behandelingen voor een stuk of tachtig aandoeningen. Het laatste blad bevat een kalender.
Alles is zo’n beetje behandeld. Er zijn behandelingen voor hartkwalen en darmproblemen, er is een hoofdstuk gynaecologie, oogaandoeningen komen aan bod, parasieten worden behandeld. De geadviseerde behandelingen bestaan uit verband, zalfjes, pillen, zetpillen en klysma’s. Geneesmiddelen zijn samengesteld uit dierlijke en plantaardige bestanddelen, mineralen en de uitwerpselen van zowel dieren als mensen. Een proloog bevat de spreuk die de arts moet uitspreken als hij een geneesmiddel toedient of op een lichaamsdeel legt.
Een en ander is geschreven in hiëratische tekens (een soort cursieve hiërogliefen) en in zwarte inkt, met in rode inkt de aanduiding voor de diverse onderwerpen die zijn behandeld en de instructies voor de behandeling. Eeuwen later zouden Griekstalige en Romeinse kopiisten dit overnemen: rode inkt voor de rubriekindeling – en ons woord “rubriek” is afgeleid van het Latijnse woord voor rood, ruber.
Fragment van de Papyrus EbersDe spreuk die op deze foto rechtsonder begint en linksboven verder gaat, behandelt een resh-verkoudheid.
Nog een spreuk tegen de resh-verkoudheid: “Je zult wegvloeien, resh-verkoudheid, zoon van een resh-verkoudheid, jij bottenbreker, schedelverstoorder, beenmergrommelaar, jij die ziekte veroorzaakt voor de zeven openingen van het hoofd van de volgelingen van Ra, die Thoth eren! Kijk, ik keer je kwaad tegen je, je eigen medicijn is nu tegen je: de melk van een moeder die een zoon heeft gebaard en geurende gomhars. Dat zal je verwijderen, dat zal je elimineren! En omgekeerd. Kom uit de grond! Verval, verval vier keer!” Spreek deze woorden uit bij een mengsel van de melk van een moeder die een zoon heeft gebaard en geurende gomhars. Plaats het mengsel bij de neus.
Ebers had dus iets te pakken: een zeldzame medische tekst en nog compleet ook. Hij handelde meteen en betaalde uit zijn eigen middelen voor de rol. Eenmaal in Leipzig verzorgde hij een facsimile-uitgave. (De nu tentoongestelde replica is later vervaardigd.) De Saksische regering heeft Ebers in 1875 voor zijn kosten gecompenseerd, wat maar goed was ook, want hij werd ernstig ziek en moest daarom vervroegd met pensioen. Hij heeft zich nadien in leven gehouden met het schrijven van romans, die zich doorgaans afspeelden in het oude Egypte.
[Dit was het 507e voorwerp in mijn reeks museumstukken.]
