De Catalaanse Atlas

Het landkaartgedeelte van de Catalaanse Wereldatlas (klik=groot; ©Wikimedia Commons)

Ik heb de Catalaanse Atlas nooit in het echt gezien. Hij behoort tot de collectie van de Franse Nationale Bibliotheek, waar ik nooit ben geweest. Ik kende wel enkele van de vignetten en ik was blij toen ik onlangs in Barcelona een facsimile van het veertiende-eeuwse document zag. Mijn vreugde werd nog groter toen ik in Brugge een soortgelijke, iets jongere landkaart zag.

De Catalaanse Atlas toont de wereld die rond 1375 bekend was aan de ontwerper, Abraham Cresques (of zijn zoon Jehuda). Al die kennis is samengevat op zes dubbelgevouwen bladen perkament van samen 300 bij 64 centimeter, die enkele jaren later werden verworven door koning Karel V van Frankrijk. De informatie is om te beginnen bestemd voor de scheepvaart: we zien de kustlijnen en lezen de namen van de havensteden. Dit is feitelijk een portolaan. Ook zijn er windrozen afgebeeld. De kalender en astrologische informatie die eveneens zijn opgenomen, zullen, naar ik aanneem, ook bedoeld zijn geweest voor schippers. Daarnaast biedt de Catalaanse Atlas informatie over staten en volken van Portugal tot China, die weer is aangevuld met informatie uit historiografische teksten en legenden.

De Noordzee van Oostende via o/a Brugge, Middelburg, Grevelingen en Dordrecht tot Gravenzande; rechts Keulen

West en Oost

Terwijl de scheepvaartinformatie over de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee actueel is, gaat de informatie over Azië deels terug op auteurs als Marco Polo, deels op correcte informatie over bijvoorbeeld het Sultanaat Delhi, en deels op oeroude teksten. Het is een tijdloos Azië dus, waarin naast de Drie Koningen ook Kublai Khan is weergegeven. Ik was getroffen door de Viseters, een volk in Zuidoost-Iran, dat in West-Europa bekend werd toen Alexander de Grote hun land brandschatte. De Rode Zee is ook rood gekleurd. Op de grens tussen enerzijds het actuele westen en het semilegendarische oosten ligt Jeruzalem.

De inmiddels legendarische Viseters op de Catalaanse Atlas.

De stad is voorzien van kerken met kruisen, en dat moet in de veertiende eeuw een politieke statement zijn geweest. Steden met een christelijke heerser zijn namelijk voorzien van een kruis, terwijl steden met islamitische heersers koepeltjes hebben. Dat Cresquens, zelf joods, de stad Jeruzalem, ruim een eeuw nadat die voor de christenheid verloren was gegaan, nog aanduidde als christelijk, zal wel betekenen dat hij meende dat het eigenlijk niet islamitisch behoorde te zijn.

Azië

Mijn belangstelling ging vooral uit naar het oosten. In Anatolië herkende ik het Armeense Koninkrijk in Cilicië, het keizerrijk Trebizonde, Constantinopel, en talloze kleine Turkse staatjes. Wat verder naar het oosten is de vorst te zien van Perzië, waar in de veertiende eeuw de van oorsprong Mongoolse Ilkhaniden heersten. Hij is afgebeeld met het bijschrift dat hij de koning was van “Tauris”, waarvan ik vermoed dat het een weergave is van de stadsnaam Tabriz. Boven hem is een andere van oorsprong Mongoolse vorst te zien, Jüchi Bech van de Gouden Horde. Zoals gezegd is ook Kublai Khan afgebeeld, de Mongoolse leider die China veroverde. Op het Arabische Schiereiland is een mooi Mekka te zien, compleet met een gouden Kaaba.

De Ark op de twee toppen van de Ağrı Dağı

Maar het meest interessant vond ik de informatie die Cresquens (vader of zoon) ontleende aan oude teksten. In het verre oosten zien we bijvoorbeeld hoe Alexander de Grote de bergen afsluit waarover Gog en Magog de beschaafde wereld zouden kunnen overvallen. Hier is ook de Ark van Noach te zien, rustend op de tweetoppige Ağrı Dağı (de zogenaamde Ararat). Een ander bijbels personage is de koningin van Seba, die uitziet over een moslim die neerbuigt met het gezicht naar Mekka.

De cartografische traditie

De landkaart die ik in Brugge zag, gemaakt door Gabriel de Vallseca, dateerde uit 1439 en bood zo nu en dan dezelfde informatie. Ook hier een vignet van de Drie Koningen, ook hier een rood geïnkte Rode Zee. De Vlaams-Nederlands-Duits-Deense kustlijn was actueler, en ik vermoed dat de informatie over Afrika in 1439 ook beter was dan toen Cresquens zijn Afrika tekende. Die kende wel enkele vorsten uit Subsaharaal Afrika, zoals de koningen van het goudrijke Mali, van een onbekend rijk Organa en van Nubië. In 1439 lijkt die informatie geactualiseerd te zijn, maar ik weet dat niet zeker. Ik had in Oost-Afrika de fictieve Pape Jan verwacht of een verwijzing naar de Ethiopische christenen, maar die lijkt er niet te zijn, op beide kaarten.

Vignetten van de Drie Koningen in 1375 en 1439.

Het blijft wat vreemd dat in Azië allerlei totaal verouderde informatie is opgenomen, hoewel: wat wist men eigenlijk? Als je niets weet en ook niet naar zo’n ver land kunt reizen om onderzoek te doen, maar als je wel beschikt over oude informatie, zit er weinig anders op dan die maar te gebruiken. En het roept bij mij een vraag op: ik weet weliswaar dat hedendaagse Chinezen geen staarten meer dragen, maar ik vraag me, nu ik dit schrijf, af hoe veel ik eigenlijk weet over het actuele China.

#AbrahamCresques #AlexanderDeGrote #Ararat #ArkVanNoach #AğrıDağı #CatalaanseAtlas #GabrielDeVallseca #KarelVVanFrankrijk #koninginVanSeba #KublaiKhan #MarcoPolo #PapeJan #Trebizonde #Viseters

Het antieke Jemen

Een dromedaris uit Jemen (Institut du monde arabe, Parijs)

Ik ben nog nooit in Jemen geweest. En ik denk dat het ook niet meer zal gebeuren. Dus dit blogje gaat over een gebied dat ik niet ken uit eigen waarneming. Het is echter ook een gebied dat hoort bij de oude wereld, zelfs al lag het aan de uiterste grens, waar het Mediterrane handelsnetwerk aanknoopte bij het netwerk rond de Indische Oceaan. Dat maakte het antieke Jemen belangrijk.

Het was een vanouds welvarend gebied. Zó welvarend dat de Grieken en Romeinen het aanduidden als het Gelukkige Arabië. Het is te hopen dat de bewoners dat nooit hebben gehoord, want het is bekend dat zij zich niet beschouwden als Arabieren. Om te beginnen woonden de Jemenieten in steden en waren ze landbouwers; ze waren, anders dan althans een deel van de Arabieren, geen nomaden. En ze spraken geen Arabisch. Die taal, die rond 1000 v.Chr. werd gesproken in zuidelijk Syrië en Jordanië, verspreidde zich in de IJzertijd naar het zuiden, maar vooralsnog niet naar Jemen.

Jemen in de Oudheid

Stadstaten

In de Oudheid was Jemen bekend om de geurstoffen die er vandaan kwamen, waarvan wierook het bekendste is. Na de domesticatie van de dromedaris in de tiende eeuw v.Chr. was het mogelijk die door het huidige Saoedi-Arabië te transporteren naar de Mediterrane wereld en Babylonië: de Wierookroute. Voor de handel in kaneel, afkomstig uit India, was Jemen een tussenstation.

Er waren verschillende stadstaten. Om te beginnen was daar Saba, met als hoofdsteden Marib en later Sana’a,. We kennen de namen van enkele vorsten, zoals Yatheamar (laatste kwart van de achtste eeuw v.Chr.?) Karib’il Watar (de eerste helft van de zevende eeuw). Ze worden ook genoemd in Assyrische teksten. Het beroemde Bijbelverhaal van het bezoek van de koningin van Seba – Saba dus – aan koning Salomo verwijst naar dit machtige Jemenitische koninkrijk.

Beeldje uit Saba (Museum für Kunst und Gewerbe, Hamburg)

Ergens in de vroege vierde eeuw v.Chr. wist Ma’in zich onafhankelijk te maken van Saba, maar rond 120 v.Chr. werd het opnieuw door Saba ingelijfd. Het lijkt een koopliedenrepubliek te zijn geweest, die een grote rol speelde in de wierookhandel. Die wierook kwam uit het oosten van het Arabische Schiereiland, waar Hadramaut lag. De hier geproduceerde wierook ging per karavaan naar Ma’in, al was er ook een havenstad Qana.

Nog wat oostelijker was Zufar, zeg maar het huidige Oman. Er is nauwelijks iets bekend over dit land, want er zijn nooit teksten aangetroffen. De Grieks-Romeinse geograaf Ptolemaios van Alexandrië vermeldt een hoofdstad die hij Emporion noemt, “handelscentrum”. Die stad is wel geïdentificeerd met nederzettingen die bekend zijn uit oude teksten, zoals Ubar en Iram. Ik blogde al eens over de problemen met de identificatie.

Verder was er Qataban, met als hoofdstad Timna. Oorspronkelijk was dit een bondgenoot van Saba, maar het werd de grote rivaal. In de derde eeuw na Chr. onderwierp Qataban het zuidwesten van Jemen. Het zo vergrote koninkrijk wordt meestal Himyar genoemd en had als hoofdstad Zafar.

Een rund uit Qataban (Musée L, Louvain-la-Neuve)

Handel was belangrijk, maar nog belangrijker was de landbouw. Die veronderstelde irrigatie. Elk van deze staatjes beschikte over uitgebreide waterwerken, zoals cisternen en dammen, zodat de bevolking was voorbereid op zowel droogte als de soms verwoestende overstromingen.

Geschiedenis

Een echte geschiedenis van Jemen valt niet te schrijven. We hebben heel veel teksten, maar die hebben vrijwel allemaal betrekking op de Jemenitische religie en de waterwerken. We moeten bronnen van buitenaf gebruiken, zoals de Assyrische teksten die de hierboven genoemde twee koningsnamen opleveren.

Inscriptie waarin de monotheïstische hemelgod Rahman wordt gevraagd een paleis te beschermen (Louvre, Parijs)

Toen Alexander de Grote het Achaimenidische Rijk had veroverd, wilde hij met een grote vloot naar Egypte varen, en dan tussendoor Jemen onderwerpen. Hij overleed enkele dagen voordat de expeditie zou vertrekken. Hoewel deze expeditie dus nooit heeft plaatsgevonden, bewijst ze dat Jemen deel uitmaakte van een grotere wereld.

Later, in 24 v.Chr., zond de Romeinse keizer Augustus een generaal, Aelius Gallus, op expeditie om Jemen te veroveren, waarover onze bronnen melden dat die mislukte. Desalniettemin resulteerde die in de openstelling van de zeeroute van Egypte naar India. De voornaamste havens waren Al-Mukha en Aden, beide in het zuidwesten. Het lijkt erop dat deze steden zich eerst onafhankelijk wisten te maken – de haveninkomsten zullen hebben geholpen – en vervolgens dus door Qataban werden onderworpen.

Een soldaat uit Himyar (Archeologische Musea, Istanbul)

Omdat Qataban, met deze steden erbij, de zeeroute controleerde, terwijl de landroute in belang afnam, overvleugelde Qataban/Himyar Saba. In de derde eeuw na Chr. verenigde Himyar, zoals gezegd, heel Jemen. De relatie tot het Romeinse Rijk, dat onderafdelingen van het Tweede Legioen Traiana Fortis en het Zesde Legioen Ferrata stationeerde op de Farasan-eilanden in de Rode Zee, is helaas onduidelijk.

Als de naam Himyar een belletje doet rinkelen, dan kan dat kloppen. In de Late Oudheid regeerde hier de joodse koning Dhu Nuwass, waarover ik al eens eerder blogde.

#Aden #AeliusGallus #AlMukha #AlexanderDeGrote #ArabischeTalen #DhuNuwass #dromedaris #FarasanEilanden #Hadramaut #Himyar #IITraianaFortis #IndischeOceaan #Iram #Jemen #kaneel #koningSalomo #koninginVanSeba #MaIn #Marib #Oman #Qataban #SanaA #Ubar #VIFerrata #wierook #Wierookroute #Zufar