Sparta en de heloten

Een hopliet (Allard Pierson-museum, Amsterdam)

In 431 v.Chr. brak oorlog uit tussen de Griekse stadstaten Sparta en Athene. De Atheners hadden een handelsembargo ingesteld tegen een buurstaat, die om hulp had gevraagd in Sparta. Daar was men bang voor reputatieschade als men het verzoek afwees. De Spartanen eisten dus dat de Atheners het embargo opgaven, waarop de Atheners antwoordden dat Sparta niets te eisen had aangezien er procedures waren afgesproken om geschillen op te lossen. Sparta trok de oorlog omdat het niet anders kon en eiste dat Athene zijn alliantie zou ontbinden; Athene trok ten strijde voor het behoud van wat we nu zouden aanduiden als het behoud van de internationale rechtsorde.

Pas na tien jaar, in 421, was deze zogeheten Archidamische Oorlog voorbij: Sparta had Athene niet kunnen dwingen zijn alliantie te ontbinden. Of je de Spartaanse nederlaag moet typeren als een Atheense overwinning, is een kwestie van semantiek.

De oorlog was van een ongekende wreedheid. Of beter: de Atheense successen in de eerste jaren troffen de Spartanen zó hard dat ze geen alternatieven zagen. De Atheense vloot kon zonder problemen om de Peloponnesos varen en overal plunderen, en wist een garnizoen onverslaanbaar geachte Spartaanse soldaten gevangen te nemen. De heloten (een soort horigen die eigendom waren van de Spartaanse staat) dreigden nu in opstand te komen, en de Spartanen zag geen andere uitweg dan terreur.

Thoukydides, de Griekse geschiedschrijver die het meest uitgebreid heeft geschreven over de Archidamische Oorlog, vertelt daarover het volgende:

Steeds zijn door de Spartanen de meeste maatregelen getroffen met het oog op hun waakzaamheid tegen de heloten. Zij kondigden af, dat alle heloten die er aanspraak op maakten hun in de oorlog de grootste diensten te hebben bewezen, zich zouden laten keuren om in aanmerking te komen voor invrijheidstelling. Zij hielden die proef, omdat zij meenden dat zij die het eerst aanspraak maakten op invrijheidstelling in hun trots het eerst tegen hen zouden opstaan. Zij kozen 2000 heloten uit; dezen bekransten zich en trokken rond langs de tempels in de waan dat zij vrij waren. Maar niet lang duurde het of de Spartanen ruimden hen uit de weg; niemand heeft ooit geweten op welke wijze zij ieder gedood werden.noot Thoukydides, De Peloponnesische Oorlog 4.80; vert. M.A. Schwartz.

Dit blogje heeft geen echte conclusie of punchline, of het moest zijn dat oorlog een stinkende bezigheid is waar geen weldenkend mens naar verlangen kan. Maar dat had u al begrepen.

#ArchidamischeOorlog #heloten #Sparta #Thoukydides

De Archidamische Oorlog (2)

Sfakteria, waar Kleon de Spartanen gevangen nam

 [Tweede deel van een reeks over de oorlog tussen Athene en Sparta. Het eerste deel was hier.]

Hoewel de Atheners hun kasboek niet op orde hadden en werden geconfronteerd met een tyfusepidemie en opstandige bondgenoten op Lesbos, zodat het er al met al niet goed voorstond, bleken de Spartanen niet in staat Lesbos hulp te bieden. Daarna durfden de Atheense bondgenoten niet meer aan opstand te denken. De Atheense staatsman Kleon kon daardoor het tribuut verhogen. Tegelijkertijd boekten capabele generaals als Nikias en Demosthenes goedkope maar spectaculaire overwinningen die veel deden om het Atheense prestige te herstellen.

Athene kreeg zelfs de overhand toen Demosthenes een fort bouwde in het zuidwesten van de Peloponnesos. Talloze Spartaanse staatshorigen (“heloten”) konden nu weglopen van het platteland, wat de economie van Sparta grote schade toebracht. Bovendien slaagde Kleon er in 425 in een Spartaans legertje tot overgave te dwingen. Het dreigement de krijgsgevangenen te doden was voldoende om Athenes vijanden te doen besluiten het platteland rond de stad niet meer te plunderen.

De oorlog had op dit moment kunnen eindigen. Sparta bood onderhandelingen aan, maar Kleon overtuigde de Volksvergadering ervan dat de agressor strategische garanties moest bieden dat hij Athene niet opnieuw zou aanvallen. Het bezit van de stad Megara zou zo’n garantie kunnen zijn, want daarmee zou Athene een buffer hebben tegen het gehate Korinthe en bovendien de weg tussen Sparta en zijn bondgenoot Thebe beheersen. Dat Athene in 424 Megara trachtte te bezetten, kan worden beschouwd als een poging de voorwaarden te scheppen om een vredesverdrag te sluiten.

Maar het plan mislukte en de krijgskansen keerden toen de Spartaanse generaal Brasidas doorstootte naar Macedonië, waar hij de steden van een reeks Atheense bondgenoten bezette. (Een van de Atheense generaals die zich liet verrassen was Thoukydides, die zijn geschiedwerk schreef in ballingschap.) Toen Kleon naar het noorden trok om Brasidas te bestrijden, sneuvelden beide commandanten.

Beide partijen waren nu uitgeput en in 421 volgde het verdrag dat naar de Atheense generaal “Vrede van Nikias” wordt genoemd. Sparta, dat ooit ten strijde was getrokken om de Delische Zeebond te ontbinden en de Grieken te bevrijden, had zijn doelen niet bereikt en de oorlog verloren. Dat zou betekenen dat Athene de oorlog had gewonnen, maar de stad had immense verliezen geleden en geen garanties verworven die zijn veiligheid vergrootten. De frustratie werd nog aangewakkerd doordat Sparta weigerde zijn belofte na te komen de veroverde stad Amfipolis terug te geven.

[Wordt vervolgd]

#ArchidamischeOorlog #Athene #heloten #PeloponnesischeOorlog #strategie #tyfus #volksvergadering