Nederland moet zelf de baas worden over digitale toekomst

Soevereiniteit is een breed begrip dat nog veel vragen oproept. Is een Nederlands datacentrum dat draait op buitenlandse hardware soeverein? Dreigt bij alleen Europees inkopen een risico van Europese afhankelijkheid? Voor deze en nog veel meer vragen was ruimte genoeg op het iBestuur-congres Soevereiniteit en Overheid in Amsterdam.

Willemijn Aerdts is staatssecretaris Digitale Economie en Soevereiniteit (EZK) en verantwoordelijk voor de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Op het congres vatte zij in een korte openingsboodschap soevereiniteit samen als “Nederland moet zelf de baas worden over zijn data, digitale infrastructuur en technologie”. Dat houdt in dat de overheid kiest of zij haar digitaliseringszaken zelf doet, uitbesteed, in eigen hand houdt en/of samenwerkt en in dat geval, met wie. Kortom, soevereiniteit is de vrijheid om keuzes te maken. Daar was de spreker na haar het roerend mee eens. Amsterdamse wethouder Alexander Scholtes zei dat digitale onafhankelijkheid belangrijk is en “dat klinkt logisch, maar we komen van ver.” Het is nu bijna niet meer voor te stellen dat we in Nederland jarenlang onze data hebben weggegeven in een openbare cloud. En dat we onze kritieke infrastructuur niet in eigen (of Europese) hand hebben gehouden.

“Het is nu bijna niet meer voor te stellen dat we in Nederland jarenlang onze data hebben weggegeven in een openbare cloud”

Europees investeren

Maar soevereiniteit gaat ook over richting geven aan de ontwikkeling van ICT, zei Scholtes. “De overheid heeft sturingsmogelijkheden waar we inkopen en met wie we samenwerken.” Hij pleitte voor investeren in Europese innovatiekracht en het stimuleren van Europese bedrijven. Dichter bij huis wil de gemeente geen concessies meer doen aan data. “Het is een strategie die wij graag waardengedreven pragmatisme noemen.” In 2035 hoopt de stad volledig de regie te hebben over haar data. “We zijn blij met het Rijk aan onze zijde, dus NDS, kom maar op met die overheidscloud.”

Beveiligingsmindset

CIO Rijk Art de Blaauw volgde. Hij nam een meer risicogerichte blik op soevereiniteit en ging in op de dreiging van AI. Specifiek op AI-gestuurde aanvallen op de Nederlandse infrastructuur en door AI massaal gegenereerde desinformatie. Ook refereerde hij aan de komst van de zeer krachtige quantumcomputer en hoe de huidige versleuteling van data daar niet tegen opgewassen is. Quantumveilige encryptie is een van de versnellers van de NDS-prioriteit Digitale Weerbaarheid en Digitale Autonomie. “We werken aan digitalisering in de 21e eeuw met een beveiligingsmindset uit 20e eeuw. Dat is vragen om problemen.” Ook de continuïteit van dienstverlening is een aspect van soevereiniteit: kan de overheid haar werk nog doen in geval van crisis? “Infrastructuur is een strategische vraag geworden, zei De Blaauw. “Onze gezamenlijke digitale toekomst is belangrijk. En banken en universiteiten staan voor dezelfde uitdagingen.” Wat het belang van samenwerking over organisatiegrenzen heen maar weer eens onderstreept.

Gouden tips

De rest van de dag hadden deelnemers de keuze uit 3 ronden aan workshops, lezingen en kennissessies. Erik Vermeulen en Anna van den Breemer van het bedrijf EY presenteerden stellingen rond de vraag ‘soevereine techgiganten of open ecosystemen?’ Er kwam een breed spectrum aan onderwerpen voorbij. Van afgetapte zeekabels tot lokaal personeelsbeleid en van quantumencryptie tot Europees-gekweekte technocraten. Heel behulpzaam waren de overzichten op de website Eurostack van Europese alternatieven voor veelgebruikte technologie. Open source werd geprezen en Vermeulen was verheugd dat ‘die geest uit de fles is’. Hij stelde voor dat overheidsorganisaties een deel van hun opleidingsbudget delen met de open source-community, die veelal draait op (zeer kundige) vrijwilligers. Ook Europees gebruikte oplossingen leunen veelal op onbetaalde expertise. “Financier de communities op die manier. Zij kunnen dan door met hun werk, en jullie maken gebruik van hun kennis en kunde.”

Gouden inkoopmomenten

Ook waardeerden bezoekers de tip van een deelnemer om ‘gouden momenten’ te verzamelen: de momenten waarop ICT-contracten aflopen. Vernieuwing is een goed moment voor andere keuzes. Bijvoorbeeld door aanbestedingseisen aan te passen aan de eigen publieke waarden en/of inkoopdracht te bundelen met andere overheidsorganisaties. Een ander advies was om ook sectoraal te denken, naast nationaal of Europees. En om eens goed achter de oren te krabben wanneer het gaat over de inkoop van functionaliteit. Simpel gezegd: wie gebruikt 100% van wat een pakket kan? Hebben we niet veel meer ingekocht dan we nodig hadden?

“Vernieuwing is een goed moment voor andere keuzes. Bijvoorbeeld door aanbestedingseisen aan te passen aan de eigen publieke waarden”

Soeverein dataplatform

Dat bleek een mooie brug naar de sessie van Duitse cloudprovider T-Systems en de gemeente Nijmegen. De Duitse overheid is grootaandeelhouder van Deutsche Telekom, eigenaar van T-Systems. Een dataplatform van deze provider draait in Nijmegen.

Bram Withaar van de gemeente legde daarna uit dat hun dataplatform last had van performanceproblemen. Daarnaast was het ICT-team nieuwsgierig of ze het ook bij een Europese cloud konden onderbrengen. Nijmegen formuleerde eerst wat ze nodig had aan architectuur, governance en security en deed toen pas de leveranciersvergelijking. Gevraagd naar hoe zijn team de bestuurders had meegekregen, antwoordde Withaar “We zijn gewend dingen te doen, zo staan we als gemeente ook bekend.” Nijmegen heeft het werk gedaan met het eigen team, samen met ICT Rijk van Nijmegen. Ook de gemeenteraad vindt soevereiniteit een belangrijk thema. Loskomen van de grote Amerikaanse bedrijven is voor hen een voorbeeld daarvan.

Samenwerkende waterschappen

Voor de 21 waterschappen, kritieke entiteiten van Nederland, strekt soevereiniteit zich uit tot ver in de fysieke ruimte. Naar (onder andere) de sluizen, gemalen en keringen die waterbeheer en beheer waterpeil mogelijk maken. En die in geval van crisis met de hand moeten worden bediend. Veiligheid is voor de waterschappen een belangrijk aspect van soevereiniteit. Bij het Waterschapshuis zijn de prangende vragen: wat staat er in de cloud, hoeveel grip hebben we daar op, wat hebben we nodig om onze primaire taken te doen en hoeveel uren of weken krijgen we daar last van?

Met defensie

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden had recent nog een oefening ‘stroomuitval’ samen met Defensie. Dat ministerie is ook geïnteresseerd in sommige data die de waterschappen beheren. Zij vullen bijvoorbeeld satellietgegevens over bodemvocht (hoe nat de grond is) aan met lokale metingen. Zo weten ze of een tractor het weiland in kan, of juist een tank.

Naast krimpende budgetten hebben waterschappen te maken met zeespiegelstijging en bodemdaling door gaswinning. In hun fysieke uitdagingen en digitale ambities trekken de waterschappen gezamenlijk op. Zij zijn namelijk natuurlijke samenwerkingspartners, omdat water zich nog nooit iets heeft aangetrokken van grenzen op het land.

Dit is een automatisch geplaatst bericht. Vragen of opmerkingen kun je richten aan @[email protected]

#cloudsoevereiniteit #digitaleSoevereiniteit #iBestuurCongres #ndsnieuwsbrief22026

NDS Cloud aanjaagteam zoekt dialoog met markt

Over de toepassing van Cloud door de overheid vindt een breed maatschappelijk debat plaats. Dat maakt het voor het NDS Cloudprogramma extra belangrijk om met de samenleving in gesprek te zijn. Bedrijven spelen daarin een cruciale rol. 

Daarom heeft het NDS Cloud aanjaagteam ervoor gekozen al aan het begin van het programma een open dialoog met marktpartijen te starten. Het is een bewuste keuze dit nu al te doen, terwijl de verkenning van wat dan precies ‘geleverd’ moet worden nog loopt.

Samen een soevereine cloud neerzetten

Dit heeft geleid tot een reeks gesprekken tussen eind november en nu. Het doel: informatie ophalen uit de markt. Een open gesprek over wat we onder soevereine clouddiensten verstaan en wat de rol van marktpartijen daarin kan zijn. Hoe kunnen we samenwerken om een soevereine cloud neer te zetten?

In elke gespreksronde zaten een tiental marktpartijen met vertegenwoordigers van de overheid aan 1 tafel. Een zeer diverse groep, van Nederlandse startup tot internationale hyperscaler. Vanuit elke marktpartij was 1 persoon uitgenodigd. In totaal hebben 69 partijen die aan de criteria voldeden meegedaan aan de gesprekken. Daarnaast hebben brancheverenigingen NLdigital en Dutch Cloud Community geadviseerd over de opzet. Ook waren zij als toehoorder aanwezig.

Verslag binnenkort openbaar

De deelnemers voorzien het verslag momenteel van commentaar. Daarna wordt het openbaar gemaakt. De dialoog heeft goed laten zien hoeveel er mogelijk is. Tegelijk is ook zichtbaar dat de overheid duidelijke keuzes moet maken om daadwerkelijk tot meer soevereine clouddiensten te komen.

Dit is een automatisch geplaatst bericht. Vragen of opmerkingen kun je richten aan @[email protected]

#aanjaagteamCloud #Bedrijfsleven #cloud #cloudsoevereiniteit #DutchCloudCommunity #NDS #ndsnieuwsbrief12026 #NLDigital #samenwerking

Samen bouwen aan een soevereine cloud voor de hele overheid

Cloudtechnologie is het fundament onder de digitale overheid. De afhankelijkheid van buitenlandse aanbieders maakt dat fundament kwetsbaar, zeker nu geopolitieke en technologische ontwikkelingen elkaar zo snel opvolgen. De vraag hoe Nederland meer grip en soevereiniteit kan krijgen, wordt daarmee urgenter dan ooit. Dit interview is onderdeel van een reeks van interviews met alle voorzitters van de NDS-aanjaagteams.

Onder leiding van Ron Kolkman werkt het aanjaagteam Cloud aan een gezamenlijke koers, die de overheid toekomstbestendig maakt en minder afhankelijk van externe partijen. “De overheid werkt al jaren met cloudtechnologie, maar de noodzaak om dit collectief, veilig en soeverein te organiseren neemt in hoog tempo toe. Nu is het moment om dit samen te doen.”

Kolkman is CIO bij Rijkswaterstaat binnen het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Hij neemt vanuit zijn rol als voorzitter van het aanjaagteam Cloud deel aan de NDS-raad. In dat aanjaagteam vertegenwoordigt hij ook het CIO-beraad Rijk. Vanuit die rol geeft hij richting aan de rijksbrede versnelling op het thema cloud. “Cloud is natuurlijk geen nieuw begrip”, zegt Kolkman. “Maar we beginnen nu pas echt te voelen hoe afhankelijk we zijn. En het is tijd om daar iets aan te doen.”

Cruciale rol in de digitale infrastructuur

Kolkman werkt al jaren aan de IT van de overheid. Zijn affiniteit met cloudontwikkeling komt voort uit die ervaring. En vanuit de overtuiging dat dit thema een cruciale rol speelt in de digitale infrastructuur van Nederland. “Cloud is geen nicheonderwerp. Het is inmiddels de ruggengraat onder bijna alles wat we doen. Als die ruggengraat wankelt, dan wankelt de hele digitale overheid.”

De kwetsbaarheden die horen bij de afhankelijkheid van buitenlandse aanbieders worden steeds zichtbaarder. Kolkman noemt voorbeelden waarbij buitenlandse politiek of commerciële keuzes direct doorwerken in de Nederlandse digitale infrastructuur. “Als grote leveranciers besluiten iets te wijzigen of stil te zetten, kunnen de effecten enorm zijn. Alles ligt dan plat. De afhankelijkheid is groot en die groeit alleen maar.”

Juist die afhankelijkheid maakt soevereiniteit essentieel: grip houden op cruciale digitale voorzieningen. Niet door alles zelf te bouwen, maar door welbewust keuzes te maken en technologie zo in te richten dat Nederland niet verrast wordt door externe partijen. “Soeverein betekent dat je er zelf over gaat. Dat je niet volledig overgeleverd bent aan de grillen van een leverancier of geopolitieke ontwikkelingen.”

De opdracht: naar een soevereine overheidscloud

Het aanjaagteam Cloud werkt met 1 centrale opdracht: het ontwikkelen van een soevereine cloudvoorziening voor de hele overheid. Daarbij hoort ook het verkennen van mogelijke vormen van een ‘marktplaats’, waarin overheidsorganisaties kunnen kiezen uit betrouwbare, veilige cloudopties bij interne overheidsaanbieders en externe leveranciers die voldoen aan gezamenlijke afspraken.

Die overheidscloud is geen fysiek gebouw met servers waarop ‘Overheidscloud’ staat. Kolkman benadrukt dat het om een gelaagd concept gaat. “Het gaat om een manier om de IT-wereld van de overheid te ondersteunen. Met lagen die passen bij verschillende beveiligingsniveaus en datatypen. Vertrouwelijke informatie moet volledig soeverein kunnen draaien. Andere diensten kunnen misschien op andere plekken staan, zolang de risico’s maar helder en beheersbaar zijn.”

Wiel niet opnieuw uitvinden

De 1e stap op weg naar een soevereine overheidscloud is het scherp definiëren van wat dat dan precies is. Dat gebeurt samen met de markt én samen met andere overheden. “We zijn inmiddels gestart met een brede marktdialoog. We nodigen leveranciers, integrators en kennisinstituten uit om met ons mee te denken. Cloud is al duizenden keren uitgevonden. We hoeven dat wiel niet opnieuw uit te vinden. De technieken bestaan. Defensie werkt ook al met dit soort oplossingen. Het gaat erom het slim bij elkaar te brengen. Wij willen alle inzichten uit de markt gebruiken om te bepalen hoe de overheid dit op een slimme manier kan inrichten.”

Cloud raakt bijna alle andere prioriteiten van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Het aanjaagteam AI, het team dat werkt aan cyberveiligheid en de teams die zich richten op generieke voorzieningen: ze zijn allemaal afhankelijk van een solide cloudfundament. Kolkman ziet zijn team daarom niet zozeer als spil, maar als randvoorwaarde. “Als de cloudvoorziening niet op orde is, kun je geen overheidsbreed AI-platform ontwikkelen. Je kunt cyberveiligheid ook niet goed organiseren zonder een betrouwbare infrastructuur. Alles hangt met elkaar samen.”

Verleiden beter dan verplichten

Het aanjaagteam zelf bestaat uit vertegenwoordigers van alle bestuurslagen. Gemeenten, waterschappen, uitvoeringsorganisaties, provincies en het Rijk zitten aan 1 tafel. Dat is volgens Kolkman essentieel, want overal in het land bestaan eigen cloudinitiatieven. Die bij elkaar brengen, is misschien wel de grootste uitdaging. “Iedereen is al onderweg. Dat maakt het spannend. We willen iets neerzetten waar iedereen graag bij wil aansluiten. Verleiden werkt beter dan verplichten.”

Volgens Kolkman zit er veel energie in die bestaande initiatieven, zoals de 4 huidige overheidsdatacenters die al samenwerken. “We hoeven niet vanaf nul te beginnen. De bouwstenen zijn er. De kunst is om ze bij elkaar te brengen. Nu is het moment. We voelen allemaal dat we niet meer kunnen wachten. De urgentie is zo groot dat iedereen wil meedoen.”

Geen praatgroep

Van leden van het aanjaagteam verwacht Kolkman 3 dingen: actief meedenken, input leveren vanuit de achterban en helpen om het verhaal breed te verspreiden. “Het is geen praatgroep. Het gaat om het bouwen van iets. Dat vraagt inzet, communicatie en overtuigingskracht. Mensen meenemen is net zo belangrijk als de techniek zelf.”

Zijn rol als voorzitter ziet hij als stuwend en verbindend. “Ik zorg dat het bij elkaar komt. Dat we meters maken. Dat we de voortgang vasthouden en dat iedereen zijn rol pakt.”

“We moeten dit nú doen”

Kolkman hoopt dat eind volgend jaar het concept van de soevereine overheidscloud volledig is uitgewerkt, inclusief technologische keuzes. Daarnaast ambieert hij dat de 1e kleine stappen gezet zijn om onderdelen daadwerkelijk in gebruik te nemen. “Het zal stap voor stap gaan. Maar ik heb er vertrouwen in dat het lukt. De ambitie is hoog en de wil om te slagen is groot.”

Kolkman sluit af met een duidelijke waarschuwing én een kans. “De afhankelijkheid van niet-Europese leveranciers is simpelweg te groot. Die afhankelijkheid gaat niet alleen over geopolitiek, maar ook over prijsstijgingen en andere keuzes van leveranciers. Die risico’s kunnen we niet blijven nemen. We moeten dit nú doen.”

Tegelijkertijd ziet hij een groot gezamenlijk voordeel. “Als we dit goed organiseren, besparen we met elkaar ook veel geld. Het voorkomt dat iedereen opnieuw hetzelfde wiel moet uitvinden. Deze beweging is goed voor de soevereiniteit én voor de efficiency.”

Dit is een automatisch geplaatst bericht. Vragen of opmerkingen kun je richten aan @[email protected]

#cloud #cloudsoevereiniteit #digitaleSoevereiniteit #NDS #nieuwsbrief212025 #overheidscloud

Non-paper versterken cloudsoevereiniteit vastgesteld

Het non-paper ‘Strengthening cloud sovereignty of public administrations’ is vastgesteld in de ministerraad. Met dit stuk wordt vanuit Nederland gepleit voor een aantal maatregelen in Europees verband voor het gebruiken van cloudtechnologie door overheden. Deze maatregelen moeten bijdragen aan meer actie in EU-verband als het gaat om het versterken van de cloudsoevereiniteit. Een non-paper is een document om ideeën over toekomstig beleid te onderzoeken.

Benodigde acties

Om ervoor te zorgen dat overheden in de EU onafhankelijker worden in hun gebruik van cloudtechnologieën, moet de EU verschillende acties ondernemen. In het non-paper wordt bijvoorbeeld opgeroepen tot het ontwikkelen van een eenduidige definitie van cloudsoevereiniteit. En dat er meer mogelijkheden moeten komen om te sturen op soevereiniteit in de richtlijnen voor Europese aanbesteding. Hierbij wordt het gebruik van open toepassingen en standaarden gestimuleerd. Daarnaast is er het voorstel om in Europees verband een afwegingskader te ontwikkelen. Dit kan overheden helpen bij het maken van bewuste keuzes voor het gebruik van publieke clouddiensten. Voor deze technologieën is het van belang dat er voldoende financieringsmogelijkheden beschikbaar zijn.

Aansluiting bij EU-voorstellen en Nederlandse Digitaliseringsstrategie

Het non-paper sluit aan bij de aangekondigde voorstellen van de Europese Commissie op het gebied van cloud: de aanbeveling ‘EU-wide cloud policy for public administrations and procurement’ en het wetsvoorstel ‘Cloud and AI Development Act’. Beide voorstellen worden begin 2026 verwacht. Ook sluit het aan bij de ambities van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Hierin werken Rijk, gemeenten, provincies, waterschappen en uitvoeringsorganisaties samen aan een veilige en betrouwbare digitale overheid.

Bekijk het non-paper op onze internationale website www.nldigitalgovernment.nl.

Dit is een automatisch geplaatst bericht. Vragen of opmerkingen kun je richten aan @[email protected]

#cloud #cloudsoevereiniteit #cloudtechnologie #NDS #NederlandseDigitaliseringsstrategie #nieuwsbrief132025

Vandaag besprak de vaste commissie voor Digitale Zaken de initiatiefnota 'Wolken aan de horizon' van Kamerleden Six Dijkstra (NSC) en Kathmann (GL-PvdA @barbarakathmann ).

De nota benadrukt de urgentie van digitale autonomie en waarschuwt voor de afhankelijkheid van buitenlandse techgiganten.

Mooi draadje met verhaal van @bert_hubert hier in z'n geheel te lezen met een link naar het verslag:

https://mastoreader.io/?url=https%3A%2F%2Fmastodon.nl%2F%40bert_hubert%2F114612367219007402

#DigitaleAutonomie #CloudSoevereiniteit #OpenOverheid #WolkenAanDeHorizon