Jona LenderingVolksweerkunde
Slecht weerDe meteorologen van het KNMI baseren hun weersvoorspelling op satellietfoto’s, modellen, instrumentmetingen, expertise en een jarenlange wetenschappelijke opleiding. Vroeger beschikte men uiteraard niet over deze kennis en methoden. En zelfs toen in de negentiende eeuw de wetenschappelijke weerkunde tot ontwikkeling was gekomen, hadden de meeste mensen nog geen toegang tot deze informatie. Massamedia waren er niet. Omdat weersvoorspelling echter voor boeren en vissers essentieel was (en is), ontwikkelden deze mensen eigen manieren om het weer te voorspellen.
Grijs gebied
Hun weersvoorspelling was gebaseerd op eeuwenlange ervaring, zonder dat men precies wist wat voor natuurwetten daarachter zaten. Men koppelde bepaalde atmosferische verschijnselen en het gedrag van dieren aan het weer waarvan men wist dat het zou volgen. Om de vastgestelde patronen te markeren, benutte men al sinds de Middeleeuwen heiligendagen, en om ze te onthouden bedacht men rijmende weerspreuken (“avondrood, water in de sloot”).
Eigenlijk was het allemaal heel rationeel, maar bijgeloof was dichtbij. Als men een weersvoorspelling koppelde aan deze of gene heilige, werd die ook aangeroepen in de hoop op gunstig weer. Ervaring en volksdevotie gingen hand in hand.
Merkeldagen
Soms dacht men dat het weer op deze of gene dag bepalend was voor de daarop volgende tijd. Zo’n dag heet een merkeldag, een woord dat in 1869 voor het eerst in druk verschijnt. Een van de bekendste merkeldagen is 20 juli, de eerste van de “‘hondsdagen”, gekoppeld aan Sint-Margriet:
Regent het op Sint-Margriet, dan krijgen we zes weken een natten tied.
Neerslag op 20 juli voorspelt dus anderhalve maand regen. Dat kan kloppen, want augustus is de maand met de hoogste luchtvochtigheid van het jaar.
Abt Emo
Een voorbeeld van een middeleeuwse bron met weersvoorspellingen is de dertiende-eeuwse Kroniek van Bloemhof van abt Emo en zijn continuatoren. Bijvoorbeeld:
Het is landbouwers aanbevolen te letten op de hemeltekenen. Want het is God die de lichten heeft gemaakt en de heerschappij van dagen en nachten. Als de zon zich bij haar opgang in nevels verbergt, voorspelt dit regen. Als de zon straalt en het morgenrood bleek is, voorspelt dit hagel. Een grijze zon voorspelt regen. Een donkere nieuwe maan betekent buien, een rode maan wind.
De schrijver baseert zich dus niet alleen op ervaring, maar verwijst ook naar God zelf die garant zou staan voor de betrouwbaarheid van de “tekenen”.
Compleet bijgeloof
Er zijn ook weersvoorspellingen die alleen op bijgeloof berusten. Sommige zijn logisch en gebaseerd op associaties. Zo geeft regen, rechtstreeks gedronken (zuiver en direct uit de hemel) en het liefst op een kerkelijke feestdag, toverkracht en is geneeskrachtig. Ander voorbeeld: het luiden van kerkklokken tijdens onweer. Het idee was dat het ene geluid het andere zou verdrijven. De tekst fulgora frango (“ik breek de bliksems”) komt vanaf de Middeleeuwen regelmatig voor op kerkklokken.
Andere bijgelovige voorspellingen lijken elke logica te ontberen. Het doden van een kikvors zou bijvoorbeeld regen brengen en het plukken van een klaproos zou onweer veroorzaken
[Deze postume gastbijdrage van Hans Overduin wordt vervolgd.]
#bliksem #EmoVanBloemhof #Hondsdagen #KNMI #merkeldag #meteorologie #SintMargriet #visserij #volkscultuur #volksweerkunde
Bliksemdetectie.nl
Leeralles.nl
Kuuke's Sterrenbeelden
RTL Nieuws
Transport Online