Jona LenderingHet Proto-Elamitisch
Een proto-Elamitische tekst (Nationaal Museum, Teheran)Misschien verwacht u vandaag een methodisch stukje, want het is maandag, maar ik geef u in plaats daarvan een blogje over een onontcijferde taal, het Proto-Elamitisch. Het enige methodische dat daaraan valt te ontdekken, is dat ik drie foefjes toon waarmee onderzoekers dit type probleem aanpakken.
Maar eerst even vier jaar terug. Toen blogde ik over de ontcijfering van een oude schriftsoort, het zogeheten Lineair Elamitisch, dat in het zuidwesten van Iran in gebruik is geweest tussen ongeveer 2300 en 1900 v.Chr. De taal die ermee werd geschreven, een vroeg soort Elamitisch, lijkt op geen enkele andere antieke taal, wat het interessant maakt. Helaas zijn er maar weinig geleerden die het kunnen lezen, en dat is jammer, want zeker de jongere taalfasen zijn rijk gedocumenteerd.
Proto-Elamitisch
Aan het Lineair Elamitisch gaat een ouder schrift vooraf, dat wordt aangeduid als Proto-Elamitisch: een vage naam die kan verwijzen naar én een heel erg vroege fase van de taal én de taal die gesproken werd voordat het Elamitisch werd gesproken. We kunnen het Proto-Elamitisch namelijk niet lezen en weten dus ook niet of het wel een vroege vorm is van het Elamitisch. Het is extra problematisch doordat de meeste van de ongeveer 1700 tabletten afkomstig zijn uit oude, niet voldoende gedocumenteerde opgravingen, zodat onduidelijk is hoe oud ze zijn. Op basis van een handvol meer recente opgravingen wordt aangenomen dat dit schrift rond 3200 v.Chr. is ontstaan, en dus ruwweg even oud is als het spijkerschrift, maar we zouden robuustere conclusies willen hebben.
Er is weinig over het Proto-Elamitisch bekend, maar het weinige dat bekend is, is intrigerend. Om te beginnen: onderzoekers kunnen de cijfers al lezen en het lijkt erop dat er twee soorten cijfers waren. Als arbeiders of vee moesten worden geteld – de karakters voor diernamen zijn vrij herkenbaar – lijkt men een tientallig stelsel te hebben gebruikt, gebaseerd op het biologische gegeven dat we tien vingers hebben. Als daarentegen voorname mensen werden geteld, werd het op rekenkunde gebaseerde zestigtallige stelsel gebruikt.
De karakters die andere dingen weergaven dan cijfers, zijn slechter bekend. Het zijn er ook heel veel: honderden, misschien wel duizend of zelfs tweeduizend. Daarbij kunnen regionale varianten zijn van tekens die dezelfde klank weergeven. Maar er zijn wat kleine stapjes te zetten in de richting van de ontcijfering.
Boerderijwoorden
Eén zo’n stapje is dat er onder de vele tekens een karakter is dat “koe” lijkt te betekenen en een ander karakter voor “ploeg”. Die twee komen nooit op hetzelfde tablet voor, maar behoren wel allebei tot een verzameling die regelmatig in combinatie voorkomen. Het vermoeden is dat deze tekens verwijzen naar landbouwactiviteiten. Het is geen sleutel tot de ontcijfering, maar wel een foefje dat helpt een klein stapje te zetten.
Veel interessanter is het tweede foefje. Stel, ik stuur u de tekens 5️⃣🐮🤴, dan begrijpt u wel dat er vijf koeien naar de koning moeten worden gebracht. Elk teken staat voor een woord. Dit is hoe het hiërogliefenschrift en het spijkerschrift ontstonden. En als je zo werkt, heb je al gauw vele honderden tekens nodig. Maar in het Proto-Elamitisch gebeurde iets bijzonders: er is een deelverzameling van ongeveer 100 karakters die veel en veel vaker worden gebruikt. Dat vormt een heel sterke aanwijzing voor een lettergrepenschrift. Ook het Lineair-B heeft bijvoorbeeld ongeveer honderd tekens. Het lijkt er dus sterk op dat een deel van het Proto-Elamitisch op lettergrepen was gebaseerd. Daarvoor is nog een andere aanwijzing, namelijk dat de tekens steeds voorkomen in groepjes van tussen de vier en twaalf: meerlettergrepige woorden.
Geavanceerd schrift
Als het Proto-Elamitisch inderdaad een lettergrepenschrift was, was het de andere oude schriftsoorten vóór: in het spijkerschrift en hiërogliefenschrift ontstaat zo’n deelverzameling van lettergreeptekens pas later. Het Proto-Elamitisch was dus ooit het meest geavanceerde schrift op aarde.
Het wonderlijke is dat het vervolgens verdwijnt, ergens rond 2900 v.Chr. Misschien werd het overvleugeld door het Sumerische spijkerschrift van het cultureel dominante Uruk. Misschien gaf men het schrijven op, bijvoorbeeld omdat het schrijven werd opgevat als machtsuitoefening, en niet iedereen het prettig vond door ’s konings klerken te worden beschreven. Of misschien moeten archeologen gewoon wat dieper spitten. Voor de ontcijfering zou het in elk geval prettig zijn als er meer teksten kwamen: meer data is altijd beter, en met dat foefje rond ik vandaag af.
Literatuur
Colin Barras, “Rewriting History”, in New Scientist 9 mei 2026, blz.31-34
#ProtoElamitisch #spijkerschrift #Uruk
DAI
World History Encyclopedia
Daniele Neander Mancini
homo hortus
The Fisch
